Lingua lakota

Lingua lakota
Lakȟótiyapi
Instancia de lingua lingua natural lingua viva  Subclase de lingua síux  Nome orixinal Lakȟótiyapi (lkt)
Propiedades
Número de falantes 2000 (2016) 1290 (1997)
Tipoloxía lingüística suxeito obxecto verbo lingua activa-estativa
Estado de lingua da UNESCO en perigo crítico
Clasificación lingüística
linguaxe humana ↳ lingua indíxena ↳ linguas indíxenas de América ↳ linguas hoka-síux ↳ linguas síux ↳ linguas do val do Mississippi ↳ linguas dakota ↳ lingua síux
Localización  Orixinario de Saskatchewan Nebraska Dacota do Norte Montana Dacota do Sur  País Canadá Estados Unidos de América  Mapas
Códigos e identificadores Freebase /m/02k899 ISO 639-3 lkt ISO 639-5 lkt IETF lkt
Wikidata C:Commons

A lingua lakota (tamén chamada lakhota, teton, teton sioux) é unha lingua síux falada pola tribo síux dos lakota. É considerada unha lingua separada, malia que é mutuamente intelixible con outras dúas linguas (cf. dakota occidental e oriental), e é considerada por moitos lingüistas unha das tres variedades da lingua síux. A lingua lakota é o idioma dunha das maiores comunidades lingüísticas nativo americanas dos Estados Unidos, con aproximadamente 6.000 falantes. A maioría deles viven nos estados das grandes chairas, en Dacota do Norte e Dacota do Sur. O lakota está clasificado como en perigo crítico polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

Junior Garcia, un activista e mestre da Nación Lakota, falando a lingua.

Foi usada por primeira vez na escritura por misioneiros cara ao ano 1840, e dende entón evolucionou para reflectir as necesidades e usos contemporáneos.

Fonoloxía

Vogais

O lakota ten cinco vogais orais, /i e a o u/, e tres vogais nasais, /ĩ ã ũ/ (foneticamente [ɪ̃ ə̃ ʊ̃]). O /e/ e o /o/ son máis abertos que as vogais cardinais correspondentes, máis achegado ó [ɛ] e ó [ɔ]. Ortograficamente, as vogais nasais son escritas ⟨ƞ⟩, ⟨ŋ⟩ ou ⟨n⟩; historicamente, eran escritos con ogonek, ⟨į ą ų⟩.

		Anterior	Central	Posterior
Pechada	oral	i		u
	nasal	iŋ		uŋ
Media		e		o
Aberta	oral		a
	nasal		aŋ

Consoantes

		Bilabial	Dental	Alveolar	Postalveolar	Velar	Uvular	Glotal
Nasais		m [m]		n [n]
Oclusivas e africadas	Xordas	p [p]	t [t]		č [tʃ]	k [k]		’ [ʔ]
	Sonoras	b [b]				g [ɡ]
	Exectivas	p’ [pʼ]	t’ [tʼ]		č’ [tʃʼ]	k’ [kʼ]
Fricativa	Xorda			s [s]	š [ʃ]		ȟ [χ]
	Sonora			z [z]	ž [ʒ]		ǧ [ʁ]
	Exectiva			s’ [sʼ]	š’ [ʃʼ]		ȟ’ [χʼ]
Aproximantes		w [w]		l [l]	y [j]			h [h]

Véxase tamén

Bibliografía

• Ullrich, Jan, with Black Bear, Ben, Jr. (2016). Lakota Grammar Handbook. Lakota Language Consortium. ISBN 978-1-941461-11-2.
• Ullrich, Jan. (2008). New Lakota Dictionary. Lakota Language Consortium. ISBN 0-9761082-9-1.
• Buechel, Eugene. (1983). A Dictionary of Teton Sioux. Pine Ridge, SD: Red Cloud Indian School.
• DeMallie, Raymond J. (2001). "Sioux until 1850". In R. J. DeMallie (Ed.), Handbook of North American Indians: Plains (Vol. 13, Part 2, pp. 718–760). W. C. Sturtevant (Gen. Ed.). Washington, D.C.: Smithsonian Institution. ISBN 0-16-050400-7.
• de Reuse, Willem J. (1987). "One hundred years of Lakota linguistics (1887-1987)". Kansas Working Papers in Linguistics, 12, 13-42. Versión en liña Arquivado 12 de xuño de 2007 en Wayback Machine..
• de Reuse, Willem J. (1990). "A supplementary bibliography of Lakota languages and linguistics (1887-1990)". Kansas Working Papers in Linguistics, 15 (2), 146-165. (Studies in Native American languages 6). Versión en liña Arquivado 25 de xuño de 2010 en Wayback Machine..
• Parks, Douglas R.; & Rankin, Robert L. (2001). "The Siouan languages". In Handbook of North American Indians: Plains (Vol. 13, Part 1, pp. 94–114). Washington, D.C.: Smithsonian Institution.
• Trechter, Sarah. (1999). "Contextualizing the Exotic Few: Gender Dichotomies in Lakhota". In M. Bucholtz, A.C. Liang, e L. Sutton (Eds) Reinventing Identities (pp. 101–122). Nova York: Oxford University Press. ISBN 0-19-512629-7