Lingua quiché

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Quiché
K'iche'
Falado en: Guatemala e México
Rexións: Poñente de Guatemala e sueste de México
Total de falantes: ~1.000.000 en Guatemala[1] e 524 en México
Familia: Linguas maienses
  Quicheano-mameano
    Quicheano maior
      Quicheano
        Quiché-Achí
          Quiché
Estatuto oficial
Lingua oficial de: Ningún pais
Regulado por: Academia de Linguas Maias de Guatemala (Guatemala)
Secretaría de Educación Pública (México)
Códigos de lingua
ISO 639-1: ningún
ISO 639-2: myn (colectivo)
ISO 639-3: quc

A lingua quiché (en quiché: k'iche') é parte do grupo quicheano de linguas, que forman parte da familia lingüística das linguas maienses. É falada maioritariamente polos membros da etnia quiché, orixinaria de Guatemala, aínda que tamén ten presenza no sueste de México a causa da migración de refuxiados a este país durante o período da Guerra Civil Guatemalteca nos anos oitenta do século XX. Ten arredor dun millón de falantes en Guatemala,[1] e uns 524 falantes en México (2002), sendo a lingua maiense coa comunidade lingüística máis extensa e a segunda lingua de Guatemala, despois do español. Moitos falantes do quiché son bilingües da súa lingua nativa e do español, aínda que este fenómeno é menos frecuente nos ámbitos rurais illados.

Existe unha substancial variación dialectal do idioma quiché, a algúns dos seus dialectos son considerados ás veces como linguas separadas. A maior parte dos falantes empregan a variedade coñecida como quiché central, que tamén é a máis empregada nos medios de comunicación e o ámbito educativo. Outros dialectos son o quiché centro-occidental, quiché de San Andrés, quiché de Joyabaj, quiché oriental, quiché de Nahualá e quiché de Cunén.

Aínda que non é unha lingua oficial nin en Guatemala nin en México, e os niveis de alfabetización como primeira lingua son baixos, a importancia do quiché tende a crecer tanto nas escolas como na radio no territorio guatemalteco. É recoñecida como lingua nacional en Guatemala a raíz da "Lei de Idiomas Nacionais" aprobada polo Congreso de Guatemala no 2003. En México, como resultado das reformas da Constitución deste país, e das leis regramentarias derivadas, o quiché ten o recoñecemento de lingua nacional, coa mesma validez no territorio mexicano que o español e outras sesenta e catro linguas indíxenas.

A obra máis coñecida escrita en quiché clásico é o Pop Wuj, máis comunmente coñecido como Popol Vuh.

Fonoloxía[editar | editar a fonte]

Vogais[editar | editar a fonte]

[a] vogal anterior aberta non redondeada a
[ə] vogal media central non redondeada ä
[ɛ] vogal anterior semi-cerrada non redondeada e
[i] vogal central cerrada non redondeada i
[o] vogal posterior semicerrada non redondeada o
[u] vogal posterior cerrada redondeada u

Consoantes[editar | editar a fonte]

  Bilabial Alveolar Palatal Velar Uvular Glotal
  normal implosiva normal exectiva normal exectiva normal exectiva normal exectiva normal
Oclusivas p  [p] b'  [ɓ] t   [t] t'  [t']   k  [k] k'  [k'] q  [q] q'  [q']  '   [ʔ]
Africadas   tz  [ʦ] tz'  [ʦ’] ch  [ʧʰ] ch'  [ʧ’]          
Fricativas   s  [s] x  [ʃ]   j  [x] h  [h]
Nasais   m  [m]   n  [n]     nh  [ŋ]    
Líquidas   l  [l]  r  [r]        
Semivogais       y  [j]   w  [w]    

Ortografía[editar | editar a fonte]

Ao longo da historia, varios sistemas ortográficos empregáronse para transliterar o idioma quiché. A ortografía clásica do Padre Francisco Ximénez, que transcribiu o Popol Vuh, está baseada na ortografía española da época. En tempos recentes foi reemprazada pola ortografía estandarizada da Academia de Linguas Maias de Guatemala (ALMG). O etnohistoriador e maiísta Dennis Tedlock emprega o seu propio sistema de transliteración, diferente en todos os sentidos das ortografías establecidas.

Sintaxe e morfoloxía[editar | editar a fonte]

O quiché emprega unha orde Suxeito Verbo Obxecto, en oposición a moitos idiomas maiances nos que o verbo é o elemento inicial dunha oración. A variación deste esquema é pouco común, mais algúns falantes actuais empregan o sistema Verbo Suxeito Obxecto.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Segundo o censo de 2002 hai 1.270.953 persoas que pertencen á etnia k'iche' (véxase "XI Censo Nacional de Poboación e VI de Habitación (Censo 2002) - Pertenza de grupo étnico". 2002. http://www.ine.gob.gt/Nesstar/Censo2002/survey0/dataSet/dataFiles/dataFile1/var26.html. Consultado o 20-09-2010., das cales 890.596 son falantes del k'iche' (véxase "XI Censo Nacional de Poboación e VI de Habitación (Censo 2002) - Lingua na que aprendeu a falar". 2002. http://www.ine.gob.gt/Nesstar/Censo2002/survey0/dataSet/dataFiles/dataFile1/var27.html. Consultado o 20-09-2010.).
    O SIL International menciona cifras moito máis elevadas e estima que o número total de falantes do K'iche' é de máis de dous millóns (véxase "Languages of Guatemala". 2000. http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=gt. Consultado o 20-09-2010.).

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]