Lingua chol

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Chol
Ch'ol
Falado en: Flag of Mexico.svg México
Rexións: Chiapas e Tabasco
Total de falantes: 185.300
Posición: Non está entre as 100 maiores linguas
Familia: Linguas maias

 Occidentais
  Cholano-tzeltalanas
   Chol-chontal

    Lingua chol
Estatuto oficial
Lingua oficial de: En México ten recoñecemento como lingua nacional
Códigos de lingua
ISO 639-1: --
ISO 639-2: myn (colectivo)
ISO 639-3: ctu

O chol, ou ch'ol, é unha lingua maia falada polos choles, que habitan principalmente no estado mexicano de Chiapas (sobre todo nos municipios de Tumbalá,Yajalon, Tila, Sabanilla, Salto de Agua, Playas de Catazaja' e Palenque), existindo tamén unha comunidade importante no municipio de Balancán, Tabasco.

Pertence ao grupo cholano da familia maia. Sostívose, que esta lingua, xunto co chontal e o chortí, estaría relacionada co idioma maia clásico.[1]

No chol pódense distinguir dous dialectos:

  • Chol de Tila, falado por case 44 mil persoas, cun índice do 25% de monolingüísmo. Esta variedade emprégase principalmente no municipio de Tila, en Chiapas.
  • Chol de Tumbalá, falado por 90 mil persoas no municipio de Tumbalá, tamén en Chiapas. O índice de monolingüísmo dos falantes desta variedade é do 30% aproximadamente.

Morfoloxía e sintaxe[editar | editar a fonte]

O chol, ao igual que as demais linguas maias, é unha lingua aglutinante, é dicir, que aglutina a un radical (verbo, substantivo ou adxectivo), marcas de axente (o que realiza a acción verbal), de suxeito (o posuidor do obxecto ou relación persoal), a través dun sistema de sufixos e prefixos.

Numerais[editar | editar a fonte]

O sistema de numeración do chol é vixesimal (de base 20), como sucede nas outras linguas maias, e en xeral, nas linguas mesoamericanas. A razón obedece a que estas linguas basean o seu sistema numérico no número de dedos e dedas que ten o ser humano. Os vinte primeiros números son:

1 jump'ej
2 cha'p'ej
3 uxp'ej
4 chänp'ej
5 jo'p'ej
6 wäkp'ej
7 wukp'ej
8 waxäkp'ej
9 bolomp'ej
10 lujump'ej
11 junlujump'ej
12 cha'lujump'ej
13 uxläjump'e
14 chänlujump'ej
15 jo'lujump'ej
16 wäklujump'ej
17 wuklujump'ej
18 waxäklujump'ej
19 bolomlujump'ej
20 junk'al

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Houston, S., O. Chinchilla, Stuart D. "The Decipherment of Ancient Maya Writing", U. of Oklahoma Press, 2001.