Vila romana de Almenara-Puras

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar para a navegação Saltar para a pesquisa
Vila romana de Almenara-Puras
Valladolid villa Almenara museo 05 ni.jpg
Presentación
Localización Entre Almenara de Adaja e Puras
Coordenadas 41.193889, -4.668889
Estilo Arte romana
Declaración Ben de Interese Cultural RI-55-0000422[1]
Construción
Inicio Século III
Remate Século IV

A vila romana de Almenara-Puras é un sitio arqueolóxico e museo que se atopa entre os termos municipais de Almenara de Adaja e Puras, na provincia española de Valladolid, na divisoria coa provincia de Segovia, na comunidade autónoma de Castela e León, España. Tratase dos restos dunha vila romana do século IV, cunha boa cantidade de mosaicos que chegaron intactos ata o século XXI. As instalacións constan dos restos escavados da vila, ademais da reprodución a tamaño natural dunha suposta casa de campo romana da mesma época e a exposición dun museo chamado Museo das Vilas Romanas. A Universidade de Valladolid e a Deputación de Valladolid son as responsables do seu mantemento e posta a punto.

En 1994 foi declarado Ben de Interese Cultural (máximo nivel de protección dos previstos na Lei do Patrimonio Histórico Español).

O contorno xeográfico[editar | editar a fonte]

Idealización da zona xeográfica na que se atopa a vila.

A vila romana atópase nas terras coñecidas como Pago de la Calzadilla, entre Almenara de Adaja e Puras. Accédese pola estrada N-601, no desvío ata Almenara de Adaja, na que se sinaliza a vila romana. O emprazamento do pago está na marxe dereita do río Adaja, cuxo val se abre en dirección S-N, na segunda terraza deste río e ao borde da terceira, a 780 m de altitude. O contorno corresponde ao típico paisaxe de campiña con superficies a distintos niveis ou socalcos fluviais.

Nas proximidades hai —ou había— auga abundante, coa lagoa de Monduengo, a da Vega e o *labaixo máis próximo que se alimenta da auga de El Arroyuelo. Foi esta unha das boas condicións para que houbese un primeiro asentamento prehistórico e despois unha vila romana.

Historia e descrición da vila[editar | editar a fonte]

A través das escavacións se ha podido constatar que antes desta vila do século IV houbo outra do século III de menores dimensións e categoría —desta vila mais antiga se conservan os vestixios dunhas termas—. Non se coñece o nome dos propietarios nin as súas actividades pero a xulgar po-las dimensións, luxo dos mosaicos e obxectos aparecidos, os historiadores han chegado a supoñer que se trataba dunha gran familia bastante rica que chegou a utilizar a casa como vivenda habitual para o que se construíron boas estancias tanto para os propietarios como para invitados.

Maqueta e recreación da vila, no museo.

A casa, orientada ó este, ten unha extensión de 2.500 m2 que se articulan en torno a dous patios con columnas —perístilo—; no terreo do redor había outras estancias para criados e colonos ademais dos edificios propios dunha granxa. A entrada principal a ten po-lo lado que da ó este; a planta está distribuída en dúas zonas ben diferenciadas, unha para a familia y outra para invitados, visitas sociais ou de negocios. As termas se atopan ó oeste e definen claramente o alto status dos donos da casa. No ángulo nordeste están as habitacións do servizo así como as cociñas e despensas.

Os muros foron levantados con formigón (opus cementicium).

Os muros foron levantados con formigón (opus cementicium). As paredes estaban pintadas ó fresco, algunhas con zócolo que imitaba o mármore. Ó chan de tódalas habitacións estaba tapizado con mosaicos de diferente calidade e se cubría o edificio con tella curva chamada ímbrice.

A actividade da vila debeu durar todo o século IV e parte do V no que se detecta un paulatino abandono. A casa debeu servir como refuxio en algún momento e despois como canteira para posibles edificios en algún outro lugar. En algunhas habitacións poden descubrirse rastros de fogueiras no centro do mosaico no que se ve perfectamente unha deterioración parcial a causa de esas fogueiras. Despois do século V non hai mais noticias sobre a propiedade. O espazo debeu irse cubrindo de terra como ocorre sempre ata que chegado o século XIX se descubriu accidentalmente parte dun mosaico y se comezou a sospeitar que baixo aquelas terras de labor podía encontrarse unha vila romana.

Os mosaicos[editar | editar a fonte]

En toda a vila hai un total de 400 m² de mosaicos case todos perfectamente conservados. Algúns presentan mostras de haber sufrido unha fogueira para quentamento ou cociña nos tempos en que a vila foi abandonada e opcionalmente ocupada quizás por pastores ou por xente de paso. A calidade na execución destes mosaicos difire duns a outros; hainos dunha calidade extrema e outros son mais correntes. Os temas desenvoltos son os comúns en case tódolos mosaicos atopados en outras vilas sendo os xeométricos os mais abundantes con debuxos de círculos enlazados, nós, sogueado, cruz gamada, flor de lis, peixes e outras figuras. Na estancia que se supón era o triclinio ou comedor de invitados, na parte da ábsida, está representada unha gran crátera que simboliza a invitación a comer, xa que en estes casos era indispensable esta vaixela onde mesturaban o viño con auga e algunhas especias. Na estancia considerada como o salón da familia está o mosaico mais notable de todo o conxunto. É o mosaico chamado de Pegaso.

Mosaico de Pegaso[editar | editar a fonte]

Se encontra no salón da parte sur, correspondente á zona familiar. É unha estancia que comprende unha parte menor en rectángulo e outra maior formando un octógono.

No centro vese a escena de Pegaso e a fonte Hipocrene.

Todo o espazo ten unha decoración de mosaico con figuras xeométricas que imitan as peltas ou escudos gregos. No centro se ve a escena de Pegaso e a fonte Hipocrene, feito de modo que parece unha alfombra sobre o pavimento. A escena en si está delimitada por unha serie de 6 orlas de diferente debuxo e representa a historia de Pegaso, cando chega ós pes do monte Helicón, enviado por Poseidón para solucionar o crecemento desmesurado do monte que había empezado a incharse de compracencia ó escoitar os cánticos das Piérides e as Musas. Pegaso (neste caso sen alas) opta por dar unha patada no chan e inmediatamente xurde un manancial ou fonte, ó mesmo tempo que o monte se vai desinchando paulatinamente. No mosaico se ve a Pegaso axudado de dous ninfas e ó fondo á esquerda, a fonte representada por unha xove con unha vaixela da que mana a auga e tocada con coroa de algas, mentres que á dereita se ve o monte Helicón, morada das musas.

As termas[editar | editar a fonte]

Recreación in situ do caldario, por onde ía o aire quente; á dereita, o chan.

Son unhas termas importantes en canto a edificación e servizo e demostran a categoría de seus propietarios. No seu orixe eran moito mais pequenas pero hai constancia de obras e reaxustes para agrandalas, seguramente en momentos de prosperidade. Se atopan ó oeste do conxunto e se accede a elas a través dun corredor que conduce á primeira habitación o vestíbulo chamado apoditerio; dende alí pasase ó ambiente frío —frigidario—, a maior das estancias, onde se daban masaxes e se facían exercicios ximnásticos. Ó fondo se atopa unha piscina que tería a auga fría. Dende o frigidario pasase ó ambiente temperado —tepidario—, con outra piscina esta vez de auga quente. A última habitación era un caldario que tiña calefacción por aire quente que se distribuía por debaixo do chan. Unha gran caldeira de auga alimentaba a bañeira. Xunto ó ambiente frío se atopan as latrinas.

Simulación de creación de mosaicos[editar | editar a fonte]

Escenas figuradas de obreiros e axudantes traballando na confección dos mosaicos.

Na parte norte do complexo e debaixo da estrutura de protección se aproveitaron uns espazos para colocar unhas escenas figuradas de obreiros e axudantes traballando na confección dos mosaicos. Poden verse os utensilios empregados así como a materia prima, pigmentos e teselas xa preparadas para a súa colocación.

Prospeccións arqueolóxicas[editar | editar a fonte]

En 1887 se tivo noticia da posible existencia dunha vila romana baixo o terreo que en aqueles anos eran terras de labranza[2] pero non houbo mais intervencións ata chegar ó ano 1942 en que empezaron os primeiros traballos dirixidos po-lo profesor da Universidade de Valladolid Gratiniano Nieto Gallo. Foi entón cando se descubriron os 400 m² de mosaico en un espazo de 1.500 m².

En 1969 a Deputación de Valladolid comprou os terreos onde se supoñía enterrada a vila romana e como consecuencia, pudendo actuar con mais seguridade e calma, os departamentos de Prehistoria e de Arqueoloxía da Universidade de Valladolid iniciaron unha serie de traballos descubrindo pouco a pouco novas estancias da vila.

Estrutura moderna que protexe o xacemento e o museo.

En 1996, a Deputación e a Universidade de Valladolid chegaron a un acordo e firmaron un contrato a largo prazo que ha favorecido moito as escavacións que se seguiron facendo, seu estudio, o mantemento e a posta en marcha dun museo de vilas romanas.

O mais conflitivo en unha escavación de estas características é a súa conservación e mantemento. En este caso se conseguiu facer todo unha montaxe de protección con os materiais mais adecuados e con un deseño vangardista e práctico que se pon á cabeza das proteccións do mundo da arqueoloxía.

O museo[editar | editar a fonte]

Dentro do complexo do xacemento se instalou un museo dedicado ás vilas romanas no que se recolle toda clase de información, dende as maquetas que reconstrúen unha vila tipo con o seu contorno xeográfico, pasando por temas interesantes como a artesanía, agricultura e os seus apeiros, produtos do campo, transporte, pesas e medidas, actividade téxtil etc. As reproducións de moitos dos obxectos atopados en esta escavación e outros pertencentes a outras vilas están recollidos en vitrinas con carteis que explican de maneira didáctica cada tema. Se fixo tamén unha maqueta con a idealización da vila de Almenara en que poden verse tódolos apousentos con o alzado de paredes, columnas e bóvedas. Como axuda didáctica o museo ofrece tamén un audiovisual sobre a Hispania romana, o século IV e a decadencia do Imperio.

Idealización dunha casa de vila romana[editar | editar a fonte]

Moi cerca da estrutura do museo e xacemento arqueolóxico se construíu a talla natural a casa dunha vila ideal para mellor comprensión dos visitantes. A casa non representa unha vila grande se non mediana, como correspondería a unha de tantas como houbo en tódalas provincias romanas dos séculos III, IV y V. As distintas estancias articúlanse ó redor dun patio con columnas y todas elas están equipadas con mobles e obxectos que imitan os mobles e obxectos romanos de aqueles séculos, baseándose en literatura, debuxos, estampación en cerámica, escultura etc. Tamén se ha coidado moito o colorido das paredes e zócolos.

Asentamentos prehistóricos[editar | editar a fonte]

Ó facer os traballos de limitación do que fora o perímetro da vila romana, non só da casa se non dos terreos que a pertencían, se descubriron na parte sur, no sector chamado po-los arqueólogos C III, as primeiras manifestacións dun asentamento prehistórico que consistían en un conxunto de cerámicas rotas e realizadas a mano que foron estudadas por Germán Delibes e Alfonso Moure baixo a dirección do profesor Pedro de Palol. Aqueles fragmentos foron considerados da I Idade de Ferro.

Entre 1979 y 1982 se fixeron escavacións de 5 catas de 3 por 2 metros. Na campaña de 1982 se fixeron 2 catas a uns 200 m ó suroeste das anteriores xunto ó *labaixo de O Arroyuelo. O estado das pezas encontradas era fragmentario; ó parecer tódalas pezas estaban feitas a man e correspondían a concos, algún vaso carenado e algún fragmento de pé de copa. O enclave non sorprendeu ós historiadores pois as condicións físico-xeográficas eran propicias para supoñer un asentamento primitivo, aínda que seguramente non tivo continuidade histórica ata a chegada dos romanos e a construción da vila de Almenara.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Ministerio de Cultura, Patrimonio Histórico
  2. Foi grazas a que V. M. Fernández de Castro deu a coñecer a existencia dun mosaico.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Balado Pachón, Arturo . Escavacións en Almenara de Adaja: O poboamento prehistórico. Deputación de Valladolid, 1989. ISBN 84-7852-017-1
  • Museo das Vilas Romanas. Vila de Almenara-Puras. Deputación de Valladolid.