Kiya

Kiya foi unha esposa secundaria do faraón Akhenatón, da dinastía XVIII (cara ao 1330 adC). A súa existencia foi unha sorpresa para os expertos na época de Akhenatón, pois parecía saír á luz unha rival para a soada e fermosa raíña Nefertiti. Sábense moi poucas cousas acerca de Kiya, e só poden facerse conxecturas.

Vaso canopo de Kiya, usurpado despois por Akhenatón ou Semenejkara. MMNY

¿De onde veu?

A figura de Kiya mestúrase coa de Nefertiti desde que fai a súa aparición nos documentos da época de Amarna. Dado que as orixes de ambas as mulleres seguen sendo un misterio, adóitase seguir unha das dúas vías seguintes:

• Unha delas podería ser a princesa mitannia Taduhepa, chegada á corte a principios do reinado de Akhenatón para unir aínda máis a alianza entre os dous imperios. Como era costume, cambiaría o seu nome por un exipcio, e por iso as súas pegadas pérdense nada máis chegar.

• Ou ben calquera das dúas podería ser filla de Ay, irmán da raiña nai Tiy, que ostentaba o título de Pai do deus. Este estraño título portouno antes Yuya, o pai da raíña Tiy, e ben podería significar sogro do faraón.

Aínda que antes se adoitaba pensar en que Nefertiti era a princesa Taduhepa, a aparición de Kiya desviou as hipóteses e actualmente adóitase pensar máis en Nefertiti como a filla de Ay, e na propia Kiya como a mitannia reconvertida en esposa do rei cun nome cariñoso exipcio. Aínda así, non hai ningún dato que afirme tal teoría, e as figuras de Nefertiti, Kiya e Taduhepa séguense confundindo, para frustración de exiptólogos e afeccionados.

¿Quen foi?

Nun primeiro momento, pensouse que a única muller importante na vida de Akhenatón foi a Grande Esposa Real Nefertiti, a súa única compañeira na súa experiencia relixiosa e a nai das súas seis fillas. Pero isto parece ser incerto, como así demostra a existencia de Kiya e os títulos que portou.

Como aparecida por encantamento, atopámonos por primeira vez a Kiya xa vivindo na nova capital fundada por Akhenatón e Nefertiti, Ajetatón (actual Tell o-Amarna). O seu papel parece determinante na corte, e o seu papel de segunda esposa faille merecedora dos títulos de Favorita do Rei ou Amada de Akhenatón. Tamén ocupaba un cargo oficial como sacerdotisa no templo de Atón, Maruatón.

Porén, a pesar do sorprendente destes títulos, que parecen demostrar unha relación afectiva con Akhenatón, hai que remarcar que Kiya nunca portou o cargo de grande esposa real que si ostentou Nefertiti, o seu gran rival. A bela raíña contaba con dereitos xamais vistos antes nunha grande esposa real: era representada co mesmo tamaño que o seu marido, conducía o seu propio carro, compartía audiencias, e, xuntos, a parella real formaba o núcleo da nova relixión atoniana. Kiya tivo que contentarse cun segundo posto.

¿Como era?

Chegáronnos moi poucos restos documentais nos que aparece Kiya. Con todo, así como Akhenatón adoita aparecer tocado coa coroa azul e Nefertiti coa famosa cofia que a caracteriza, tamén Kiya ten un sinal identificativo clara que nos permitiu descubrila nalgunhas representacións.

Esta muller, de notable beleza, adoita ir tocada sempre cunha perruca "a escala" e dous grandes pendentes con forma circular. As pegadas máis fermosas que deixou Kiya son os seus vasos canopos, achados na Tumba 55 do Val dos Reis (a KV 55), que serían finalmente utilizados pola momia de home achada alí, quizais o propio Akhenatón. Nestes vasos compróbase un sorprendente parecido entre a favorita do rei e o neno Tutanjatón.

¿Tivo fillos?

É ben coñecido que Nefertiti só tivo fillas, e que o sucesor de Akhenatón, o rei-neno Tutankhamón debeu de ser ou o fillo ou se cadra o irmán do faraón. Ao confirmarse a existencia de Kiya, parecía aberta a posibilidade de que Tutanjamón fose o neno nado dela e de Akhenatón, tendencia que vai gañando moitos adeptos e que na actualidade parece ser a máis sólida. Isto viría reforzado polo parecido físico de nai e fillo, e as semellanzas xenéticas achadas nas momias de Tutanjamón e do corpo da Tumba 55.

Tamén se expuxo que Kiya tivese máis descendencia, pero non hai datos que demostren tal teoría. Por máis que se suxira, non existe unha mención explícita a unha princesiña de nome Kiya-Tasherit nin é seguro que a "Favorita do rei" morrese a causa do parto, como se pensou ao ver algunhas imaxes na tumba da familia real. Crese que a falecida non é Kiya, senón a segunda filla do rei, Meketatón.

Que fose Kiya e non Nefertiti quen trouxese a luz a un home tivo que ser a principal causa da subido ao poder de Kiya á sombra da parella real, e quizais deses motivos máis que suficientes á grande esposa real gardaba certa envexa á que podería considerar a súa rival. Talvez unha rivalidade entre as dúas mulleres de Akhenatón fose a causa da desaparición súbita e imprevista de ambas as dúas durante o crítico ano 14 do reinado, sen deixaren pegada ningunha.

¿Que foi dela?

Como se mencionou antes, a pista de Nefertiti e de Kiya esvaécese tras o ano 14 de Akhenatón sobre o trono. É realmente frustrante ver como a partir desta data a nutrida familia real acaba en tres anos reducida a Akhenatón, a terceira das súas fillas e Tutanjatón. Todos os demais, van desaparecendo sen un motivo claro.

De todos os personaxes o que máis interese espertou sempre foi Nefertiti. ¿Morreu no ano 14, deixando a un Akhenatón abatido que non volveu ser o mesmo? ¿Ou seica se descubriu unha conspiración da grande esposa real, cuxas crenzas comezaban a diverxer das do seu marido? Esta hipótese cobrou forza no seu momento, ao descubrirse que a primoxénita de Akhenatón, Meritatón converteuse en grande esposa real e suplantou en todos os textos á anterior raíña. "Nefertiti divorciouse" do rei, ou sería recluída no palacio norte da cidade, onde acabaría os seus días esquecida por todos.

Hoxe en día, aínda que o asunto segue sendo espiñento (quizais o máis complicado de todo o que rodea a confusa época de Akhenatón), hai unha corrente de pensamento que mantén que Nefertiti non caeu en desgraza, senón todo o contrario: foi ascendida ao rango de correxente do seu marido, e tomou o nome de Semenejkara. Debido a isto, sería Meritatón convertida na grande esposa real de Semenejkara, un matrimonio por suposto simbólico que tiña como obxectivo manter a dualidade existente en todos os aspectos da civilización faraónica.

Mais, ¿por que non foi Kiya convertida en grande esposa real, se Nefertiti era convertida en correxente? A razón podería ser que, se non morreu por entón, quizais foi Kiya a muller que caeu en desgraza e cuxos restos foron usurpados por Meritatón. Mentes novelescas pensaron nun complot urdido pola celosa raíña Nefertiti, que conseguiron acabar coa súa rival e, ademais, convertela en raíña-faraón. Como é lóxico, nada disto é histórico, e a inmensidade de lagoas neste período deixan aberta calquera posibilidade.

¿Onde está a súa tumba?

Ignoramos onde pensaba nun principio enterrar a Kiya cando lle chegase a morte. Se morreu antes que Akhenatón, quizá o seu corpo repousou durante un tempo na tumba real de Ajetatón, xunto aos corpos de Meketatón e da raíña nai Tiy, para ser máis tarde trasladado a Tebas. Talvez fosen postos a salvo de saqueadores e dos inimigos de Akhenatón polo seu presunto fillo, o faraón Tutankhamón, nunha tumba no Val dos Reis.

Unha cousa está clara, e é que a súa momia aínda non foi identificada entre as existentes. Os recentes descubrimentos na necrópole real, dunha nova tumba bautizada como KV 63, con varias momias que poderían pertencer ao período de Amarna, podería achegar a solución a este enigma histórico. ¿Podería pertencer a tumba, ou ata algún dos corpos a Kiya, a amada de Akhenatón, a misteriosa "rival" de Nefertiti? Só o tempo e as arduas investigacións poderán contestar a esta pregunta.

Véxase tamén

• As Raíñas de Amarna.