Gurmukhi

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Nomes de animais en punjabi en escrita gurmukhi

Gurmukhi (en punjabi ਗੁਰਮੁਖੀ, ɡʊɾmʊkʰi) é un alfasilabario que se utiliza para escribir a lingua punjabi na India. Deriva da escrita laṇḍā e en última instancia da brāhmī. Estandarizouna o segundo gurú sikh, Angad no século XVI, e nesa escrita escribiuse o libro sagadro do sikhismo, o Gurú Granth Sahib. O nome da escrita deriva do antigo punjabi "gurumukhī", " o que vén da boca do gurú". O gurmukhi moderno ten corenta e unha consoantes (vianjan), nove símbolos de vogais (lāga mātrā), dous símbolos para os sons nasais (bindī e ṭippī), e un símbolo que duplica o son de calquera consoante (addak). Utilízase principalmente no estado de Punjab na India, como a escrita oficial para o punjabi[1] aínda que tradicionalmente era a escrita que utilizaban os sikhs, mentres os musulmáns empregaban a árabe-persa e os hindús a devanágari, aínda que nestes dous últimos casos a tendencia era a empregar para a escrita o urdú e o hindi [2] Tamén se emprega amplamente nos estados indios de Haryana, Himachal Pradesh, Jammu e na capital naciional Delhi, onde o punjabi tamén é unha das linguas oficiais. Historicamente o gurmukhi tamén se adaptou para escribir outras linguas, como o braj bhasha, khariboli e sindi.[3]

Consoantes[editar | editar a fonte]

O gurmukhi contén 35 letras distintas. As tres primeiras son distintas xa que elas forman a base das vogai, e non son consoantes, ademais agás 'aira, nunca se utilizan soas.

Nome Pron. Nome Pron. Nome Pron. Nome Pron. Nome Pron.
uṛa  – æṛa ə soa iṛi  – səsa sa haha ha
kəka ka kʰəkʰa kʰa gəga ga kəga ngənga ŋa
chəcha t͡ʃa chʰəchʰa t͡ʃʰa jəja d͡ʒa chəja t͡ʃà neiia ɲa
ṭenka ʈa ṭʰəṭʰa ʈʰa ḍəḍa ɖa ṭəḍa ʈà ṇaṇa ṇa
təta ta tʰətʰa tʰa dəda da təda nəna na
pəpa pa pʰəpʰa pʰa bəba ba pəba məma ma
yaiya ya rara ra ləla la vava ʋa ṛaṛa ɽa

Existen tamén outras seis consoantes, descoñecidas no Gurú Granth Sahib creadas colocando un punto (bindi) ao pé (pair) da consoante. Utilízanse principalmente para escribir palabras procedentes doutras linguas :

Nome Pron.
ਸ਼ Sussa pair bindi ʃa
ਖ਼ Khukha pair bindi xa)
ਗ਼ Gugga pair bindi ɣa)
ਜ਼ Jujja pair bindi za
ਫ਼ Phupha pair bindi fa
ਲ਼ Lalla pair bindi ɭa

Lalla pair bindi é unha novidade recente do alfabeto gurmukhi e non sempre se considera unha letra diferente.

Vogais[editar | editar a fonte]

Vogal Nome API
Ind. Dwp. con /k/ Nome Unicode Uso
(none) Muktā A a [ə]
ਕਾ Kannā AA ā [ɑ]
ਿ ਕਿ Sihārī I i [ɪ]
ਕੀ Bihārī II ī [i]
ਕੁ Onkaṛ U u [ʊ]
ਕੂ Dulankaṛ UU ū [u]
ਕੇ Lāvā̃ E ē [e]
ਕੈ Dulāvā̃ AI e [ɛ]
ਕੋ Hōṛā O ō [o]
ਕੌ Kanōṛā AU o [ɔ]

Exemplos de vogais :

Palabra Transcrición Significado
ਆਲੂ ālū pataca
ਦਿਲ dil corazón
ਗਾਂ vaca

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Marilyn Martin-Jones, Kathryn E. Jones Multilingual Literacies: Reading and writing different worldsJohn Benjamins, 2001. p. 279
  2. Danesh, Jain; Cardona, George (2007). The Indo-Aryan Languages. Routledge. p. 53. ISBN 9781135797119. 
  3. sindhilanguage.com