Usuario:Elisardojm/Carl Sagan

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Elisardojm/Carl Sagan

Carl Edward Sagan, nado en Nova York, Estados Unidos, o 9 de novembro de 1934, e finado en Seattle, Estados Unidos, o 20 de decembro de 1996, foi un astrónomo, astrofísico, cosmólogo, astrobiólogo, escritor e divulgador científico estadounidense. Foi un defensor do pensamento escéptico científico e do método científico, pioneiro da exobioloxía e promotor da procura de intelixencia extraterrestre a través do Proxecto SETI Impulsou o envío de mensaxes a bordo de sondas espaciais, destinados a informar a posibles civilizacións extraterrestres acerca da cultura humana. Mediante as súas observacións da atmosfera de Venus, foi dos primeiros científicos en estudar o efecto invernadoiro a escala planetaria. Na Universidade Cornell, Carl Sagan foi o primeiro científico en ocupar a Cátedra David Duncan de Astronomía e Ciencias do Espazo, creada en 1976, e foi director do Laboratorio de Estudos Planetarios.

Carl Sagan gañou gran popularidade grazas á galardoada serie documental de Cosmos: A Personal Voyage, producida en 1980, da que foi narrador e coautor. Tamén publicou numerosos artigos científicos, e foi autor, coautor ou editor de máis dunha vintena de libros de divulgación científica, sendo os máis populares os seus libros Cosmos, publicado como complemento da serie, e Contact, no que se basea a película homónima de 1997.[1] En 1978 gañou o Premio Pulitzer de Literatura Xeral de Non Ficción polo seu libro The Dragons of Eden.

Ó longo da súa vida, Sagan recibiu numerosos premios e condecoracións polo seu labor como comunicador da ciencia e a cultura. Hoxe é considerado un dos divulgadores de ciencia máis carismáticos e influentes, grazas á súa capacidade de transmitir as ideas científicas e os aspectos culturais ó público non especializado con sinxeleza non exenta de rigor.

Infancia e adolescencia[editar | editar a fonte]

Naceu en Brooklyn, Nova York, nunha familia de xudeus ucraínos.[2] O seu pai, Sam Sagan, era un obreiro da industria téxtil nacido en Kamianets-Podilsky, Ucraína, e a súa nai, Rachel Molly Gruber, era ama de casa.[3] Carl recibiu o seu nome en honra da nai biolóxica de Rachel, Chaiya Clara; en palabras de Sagan "a nai que ela nunca coñeceu". Tiña unha irmá chamada Carol.

A familia vivía nun modesto apartamento cerca do océano Atlántico, en Bensonhurst, un barrio de Brooklyn. Segundo Sagan, eran xudeus reformistas, o máis liberal dos tres principais grupos xudeus. Tanto Carl como a súa irmá coinciden en que o seu pai non era especialmente relixioso, pero que a súa nai indubidablemente cría en Deus, e participaba activamente no templo, e só servía carne kosher[4] Durante o auxe da Gran Depresión, o seu pai tivo que aceptar un emprego como acomodador de cine.

Segundo o biógrafo Keay Davidson, a guerra interior de Sagan era resultado da estreita relación que mantiña cos seus pais, quen eran opostos en moitos sentidos. Sagan atribuía os seus posteriores impulsos analíticos á súa nai, unha muller que coñeceu a pobreza extrema sendo nena, e que crecera case sen fogar na cidade de Nova York, durante a Primeira guerra mundial e a década de 1920.[4] Tiña as ambicións propias dunha muller nova, pero bloqueadas polas restricións sociais, pola súa pobreza, por ser muller e esposa, e por ser de etnia xudía. Davidson sinala que ela, por tanto, adoraba ó seu fillo; el faría realidade os seus soños non cumpridos.[4]

Con todo, a súa capacidade para sorprenderse viña do seu pai, que era un tranquilo e bondadoso fuxitivo do Tsar. No seu tempo libre, regalaba mazás ós pobres ou axudaba a suavizar as tensións entre patróns e obreiros na tumultuosa industria téxtil de Nova York.[4] Aínda que intimidado pola brillantez de Carl, polos seus infantís parloteos sobre estrelas e dinosauros, tomouse con calma a curiosidade do seu fillo, como parte da súa educación.[4] Anos máis tarde, como escritor e científico, Carl recorrería ós seus recordos da infancia para ilustrar ideas científicas, como fixo no seu libro The Demon-Haunted World.[4] Sagan describe así a influencia dos seus pais no seu pensamento posterior:

Os meus pais non eran científicos. Non sabían case nada de ciencia. Pero ó iniciarme simultaneamente ó escepticismo e a facerme preguntas, ensináronme os dous modos de pensamento que conviven precariamente e que son fundamentais para o método científico.[5]

A Exposición Universal de 1939[editar | editar a fonte]

Sagan lembraba que viviu unha das súas mellores experiencias cando, con catro ou cinco anos de idade, os seus pais levárono á Exposición Universal de Nova York de 1939, o cal foi un punto de inflexión na súa vida. Tempo despois lembraba o mapa móbil da América do Mañá:

Víanse fermosas autoestradas e cruces a nivel e pequenos coches General Motors que levaban xente ós rañaceos, edificios con bonitos pináculos, arcobotantes... e todo tiña unha pinta xenial![4]

Noutras exhibicións, lembraba como unha lámpada que iluminaba unha célula fotoeléctrica creaba un son renxente, e como o son dun diapasón convertíase nunha onda nun osciloscopio. Tamén foi testemuña da tecnoloxía do futuro que substituiría á radio: a televisión. Sagan escribiu:

Sinxelamente, o mundo contiña marabillas que eu nunca imaxinara. Como podía converterse un ton nunha imaxe, e unha luz converterse en ruído?[4]

Tamén puido ver un dos eventos máis publicitados da Exposición: o enterro dunha cápsula do tempo en Flushing Meadows, que contiña recordos da década de 1930 para ser recuperados polas xeracións vindeiras dun futuro milenio. "A cápsula do tempo emocionou a Carl", escribe Davidson. De adulto, Sagan e os seus colegas crearon cápsulas do tempo similares, pero para envialas á galaxia: a Placa da Pioneer e o Disco de Ouro das Voyager, foron produto dos recordos de Sagan sobre a Exposición Universal.[4]

A II Guerra Mundial[editar | editar a fonte]

Durante a Segunda guerra mundial, a familia de Sagan estivo preocupada polo destino dos seus parentes europeos. Sagan, con todo e polo xeral, non foi consciente dos detalles sobre o curso da guerra. Escribiu: "Certo é que tivemos parentes que quedaron atrapados no Holocausto. Hitler non era un suxeito popular na nosa casa... Pero, doutra banda, eu estiven bastante illado dos horrores da guerra". A súa irmá, Carol, dixo que a súa nai por riba de todo quería protexer a Carl... Ela estaba a pasalo extraordinariamente mal coa II Guerra Mundial e o Holocausto.[4] No seu libro The Demon-Haunted World (1996), Sagan inclúe os seus recordos sobre aquel período conflitivo, cando a súa familia enfrontouse á realidade da guerra en Europa, pero tratou de evitar que esta socavara o seu espírito optimista.

Curiosidade pola natureza[editar | editar a fonte]

Pouco despois de ingresar na escola elemental, Sagan comezou a expresar unha forte curiosidade pola natureza. Sagan lembraba as súas primeiras visitas en solitario á biblioteca pública, á idade de cinco anos, cando a súa nai lle regalou un carné de lector. Quería saber que eran as estrelas, xa que ningún dos seus amigos nin os seus pais sabían darlle unha resposta clara:

Fun ó bibliotecario e pedinlle un libro sobre as estrelas... E a resposta foi sensacional. Resultou que o Sol era unha estrela pero que estaba moi preto. As estrelas eran soles, pero tan distantes que só parecían puntiños de luz... De repente, a escala do universo abriuse para min. Foi unha especie de experiencia relixiosa. Había algo magnífico niso, unha grandiosidade, unha escala que xamás me abandonou. Que nunca me abandonará.[4]

Pola época en que tiña seis ou sete anos, Sagan e un amigo foron ó Museo Americano de Historia Natural da cidade de Nova York. Alí estiveron no Planetario Hayden e pasearon polas exhibicións de obxectos espaciais do museo, como os meteoritos, e as mostras de dinosauros e animais en contornas naturais. Sagan escribiu sobre esas visitas:

Quedaba paralizado ante as representacións en dioramas realistas dos animais e dos seus hábitats de todo o mundo. Pingüíns sobre o xeo apenas iluminado da Antártida... Unha familia de gorilas, co macho golpeándose o peito... Un oso grizzly en pé sobre as súas patas traseiras, de dez ou doce pés de alto, e mirándome fixamente ós ollos.[4]

Os pais de Sagan axudaron a alimentar o crecente interese deste pola ciencia comprándolle xogos de química e materiais de lectura.[6] O seu interese polo espazo era, con todo, o seu principal foco, especialmente despois de ler as historias de ciencia-ficción de escritores como Edgar Rice Burroughs, quen estimulaban a súa imaxinación acerca de como sería a vida noutros planetas, como Marte. Segundo o biógrafo Ray Spangenburg, estes primeiros anos nos que Sagan trataba de comprender os misterios dos planetas convertéronse nunha forza motora na súa vida, unha faísca continua para o seu intelecto, e unha procura que xamais sería esquecida.

Formación e carreira científica[editar | editar a fonte]

Carl Sagan graduouse na Rahway High School de Rahway, Nova Jersey, en 1951.[4] Matriculouse na Universidade de Chicago, onde participou na Ryerson Astronomical Society.[7] Nesta universidade graduouse en 1954 en Artes con honras especiais e xerais, en 1955 graduouse en Ciencias e en 1956 obtivo un máster en Física, para logo doctorarse en Astronomía e Astrofísica en 1960.[8] Durante a súa etapa de pregraoo, Sagan traballou no laboratorio do xenetista Hermann Joseph Muller. De 1960 a 1962, Sagan gozou dunha Bolsa Miller para a Universidade de California, Berkeley. De 1962 a 1968, traballou no Smithsonian Astrophysical Observatory en Cambridge, Massachusetts.

Sagan impartiu clases e investigou na Universidade Harvard até 1968, ano en que se incorporou á Universidade Cornell en Ithaca, Nova York, onde impartiu un curso de pensamento crítico até a súa morte en 1996. En 1971, foi nomeado profesor titular e director do Laboratorio de Estudos Planetarios. De 1972 a 1981, Sagan foi Director Asociado do Centro de Radiofísica e Investigación Espacial de Cornell. Desde 1976 até a súa morte, foi o primeiro titular da Cátedra David Duncan de Astronomía e Ciencias do Espazo. En Londres, impartiu a edición de 1977 das Royal Institution Christmas Lectures.[9]

Os fundadores da Sociedade Planetaria. Carl Sagan, sentado á dereita.

Sagan estivo vinculado ó programa espacial estadounidense dende os inicios deste. Dende a década de 1950, traballou como asesor da NASA, onde un dos seus labores foi dar as instrucións do Programa Apolo ós astronautas participantes antes de partir cara á Lúa. Sagan participou en moitas das misións que enviaron naves espaciais robóticas a explorar o sistema solar, preparando experimentos para varias expedicións. Concibiu a idea de engadir unha mensaxe universal e perdurable ás naves destinadas a abandonar o sistema solar que puidese ser potencialmente comprensible por calquera intelixencia extraterrestre que o atopase. Sagan preparou a primeira mensaxe física enviada ó espazo exterior: unha placa anodizada, unida á sonda espacial Pioneer 10, lanzada en 1972. A Pioneer 11, que levaba outra copia da placa, foi lanzada ó ano seguinte. Sagan continuou refinando os seus deseños; a mensaxe máis elaborada que axudou a desenvolver e preparar foi o Disco de Ouro das Voyager, que foi enviado coas sondas espaciais Voyager en 1977. Sagan opúxose frecuentemente á decisión de financiar o transbordador espacial e a estación espacial a expensas de futuras misións robóticas.[10]

De 1968 a 1979, Sagan foi editor da Revista Icarus, publicación para profesionais sobre investigación planetaria. Foi cofundador da Sociedade Planetaria, o maior grupo do mundo dedicado á investigación espacial, con máis de cen mil membros en máis de 149 países, e foi membro do Consello de Administración do Instituto SETI. Sagan exerceu tamén de Presidente da División de Ciencia Planetaria (DPS) da Sociedade Astronómica Americana, de Presidente da Sección de Planetoloxía da American Geophysical Union e de Presidente da Sección de Astronomía da Asociación Estadounidense para o Avance da Ciencia.

Logros científicos[editar | editar a fonte]

Sagan xunto a unha maqueta das sondas Viking, destinadas a pousarse sobre Marte. O científico estudou os posibles lugares de aterraxe con Mike Carr e Hal Masursky.

As contribucións de Sagan foron vitais para o descubrimento das altas temperaturas superficiais do planeta Venus. A comezos da década de 1960 ninguén sabía de certo cales eran as condicións básicas da superficie de ese planeta, e Sagan enumerou as posibilidades nun informe que posteriormente foi divulgado nun libro de Time-Life titulado Planets. Na súa opinión, Venus era un planeta seco e moi quente, opóndose ó paraíso tépedo que outros imaxinaban. Investigara as emisións de radio procedentes de Venus e chegara á conclusión de que a temperatura superficial deste debía de ser duns 380 °C. Como científico visitante do Laboratorio de Propulsión a Chorro da NASA, participou nas primeiras misións do Programa Mariner a Venus, traballando no deseño e xestión do proxecto. En 1962, a sonda Mariner 2 confirmou as súas conclusións sobre as condicións superficiais do planeta.

Sagan foi dos primeiros en expor a hipótese de que unha das lúas de Saturno, Titán, podería albergar océanos de compostos líquidos na súa superficie, e que unha das lúas de Xúpiter, Europa, podería ter océanos de auga subterráneos. Isto faría que Europa fose potencialmente habitable por formas de vida.[11] O océano subterráneo de auga de Europa foi posteriormente confirmado de forma indirecta pola sonda espacial Galileo. O misterio da bruma avermellada de Titán tamén foi resolto coa axuda de Sagan, debéndose a moléculas orgánicas complexas en constante choiva sobre a superficie da lúa saturniana.[12]

Sagan tamén contribuíu a mellorar a comprensión das atmosferas de Venus e Xúpiter e dos cambios estacionais de Marte. Determinou que a atmosfera de Venus é extremadamente quente e densa, con presións aumentando gradualmente até a superficie planetaria. Tamén percibiu o quecemento global como un perigo crecente de orixe humana, e comparou o seu progreso na Terra coa evolución natural de Venus: camiño a converterse nun planeta quente e non apto para a vida como consecuencia dun efecto invernadoiro fóra de control. Tamén estudou as variacións de cor da superficie de Marte e concluíu que non se trataba de cambios estacionais ou vexetais, como moitos crían, senón de desprazamentos do po superficial causados por tormentas de vento.

Porén, Sagan é máis coñecido polas súas investigacións sobre a posibilidade da vida extraterrestre, incluíndo a demostración experimental da produción de aminoácidos mediante radiación e a partir de reaccións químicas básicas. El e o seu colega de Cornell, Edwin Ernest Salpeter, especularon sobre a posibilidade da existencia de vida nas nubes de Xúpiter, dada a composición da densa atmosfera do planeta, rica en moléculas orgánicas.[13]

Activismo[editar | editar a fonte]

Pacifista[editar | editar a fonte]

Sagan cría que a ecuación de Drake, a falta de estimacións máis razoables, suxire a formación dun gran número de civilizacións extraterrestres, pero a falta de evidencia da existencia das mesmas, resaltada polo paradoxo de Fermi, indicaría a tendencia das civilizacións tecnolóxicas cara á autodestrución. Isto deu pé ó seu interese en identificar e dar a coñecer as diversas maneiras en que a humanidade podería destruírse a si mesma, coa esperanza de poder evitar dita catástrofe e, finalmente, posibilitar que os seres humanos se converteran nunha especie capaz de viaxar polo espazo. A profunda preocupación de Sagan acerca dunha potencial destrución da civilización humana nun holocausto nuclear quedou plasmada nunha memorable secuencia no último episodio da serie Cosmos, titulado Quen fala en nome da Terra? Sagan acababa de dimitir do seu posto no Consello Científico Asesor das Forzas Aéreas estadounidenses e de rexeitar voluntariamente a súa autorización de acceso a asuntos ultra segredos en protesta pola Guerra de Vietnam.[14] Tralo seu matrimonio coa escritora e activista, Ann Druyan, en xuño de 1981, Sagan incrementou a súa actividade política, concretamente na súa oposición á carreira armamentística nuclear, durante a presidencia de Ronald Reagan.

No clímax da Guerra Fría, Sagan dedicou parte dos seus esforzos a concienciar á opinión pública sobre os efectos dunha guerra nuclear cando un modelo matemático do clima suxeriu que un intercambio nuclear de proporcións suficientes podería desestabilizar o delicado equilibrio da vida na Terra. Foi un dos cinco autores (o autor "S") do informe TTAPS, como foi coñecido devandito artigo de investigación. Finalmente, foi coautor do artigo científico que expuña a hipótese dun inverno nuclear global tras unha guerra nuclear.[15] No seu libro The Demon-Haunted World, Carl Sagan relatou a súa participación nos debates políticos sobre o inverno nuclear. Tamén foi coautor do libro A Path Where Non Man Thought: Nuclear Winter and the End of the Arms Race ("Un camiño que ningún humano pensou: o inverno nuclear e a fin da carreira armamentista"), unha análise exhaustiva do fenómeno do inverno nuclear.

En marzo de 1983, Reagan deu a coñecer a chamada Iniciativa de Defensa Estratéxica, un proxecto no que se investiron miles de millóns de dólares para desenvolver un completo sistema de defensa contra ataques con mísiles nucleares, que foi popularmente coñecido como Programa Guerra das Galaxias. Sagan opúxose ó proxecto, argumentando que era tecnicamente imposible desenvolver un sistema semellante co nivel de perfección requirido, e que sería moito máis caro elaboralo que para un inimigo eludilo mediante señuelos ou outros medios, e que a súa construción desestabilizaría seriamente a balanza nuclear entre os Estados Unidos e a Unión Soviética, tornando imposible calquera progreso cara ó desarmamento nuclear.

Cando o líder soviético Mijaíl Gorbachov declarou unha moratoria unilateral sobre as probas de armamento nuclear, que comezaría o 6 de agosto de 1985, no 40 aniversario dos bombardeos atómicos sobre Hiroshima e Nagasaki, o goberno de Reagan desestimou a dramática iniciativa tachándoa de propaganda, e rexeitou seguir o exemplo soviético. En resposta, activistas anti-nucleares e pacifistas estadounidenses levaron a cabo unha serie de protestas no emprazamento de probas de Nevada, que se iniciarían o domingo de Pascua de 1986 e continuarían até 1987. Centos de persoas foron arrestadas, incluíndo a Sagan, quen foi detido en dúas ocasións ó tratar de saltar un cordón de seguridade.

Procura de vida extraterrestre[editar | editar a fonte]

Sagan defendeu a procura de vida extraterrestre, instando á comunidade científica a utilizar radiotelescopios para buscar sinais procedentes de formas de vida extraterrestres potencialmente intelixentes. Sagan foi tan persuasivo que, en 1982, logrou publicar na revista Science unha petición de defensa do Proxecto SETI asinada por 70 científicos entre os que se atopaban sete gañadores do Premio Nobel, o que supuxo un enorme apoio á respetabilidade dun campo tan controvertido. Sagan tamén axudou ó Dr. Frank Drake para preparar a mensaxe de Arecibo, unha emisión de radio dirixida ó espazo desde o radiotelescopio de Arecibo o 16 de novembro de 1974, destinada a informar sobre a existencia da Terra a posibles seres extraterrestres.

Defensor da marihuana[editar | editar a fonte]

Sagan foi consumidor e defensor do uso da marihuana. Baixo o pseudónimo Mr. X, achegou un ensaio sobre o cannabis fumado ó libro de 1971, Marihuana Reconsidered.[16][17] O ensaio explicaba que o uso da marihuana axudara a inspirar parte dos traballos de Sagan e a mellorar as súas experiencias sensoriais e intelectuais. Trala morte de Sagan, o seu amigo Lester Grinspoon desvelou esta información ó biógrafo Keay Davidson. A publicación da biografía Carl Sagan: A life, en 1999, atraeu a atención dos medios cara a este aspecto da vida de Sagan.[18][19][20] Pouco despois da súa morte, a súa viúva, Ann Druyan, aceptou formar parte da xunta asesora da NORML, unha fundación dedicada á reforma da lexislación sobre o cannabis.[21]

Vida privada, ideas e crenzas[editar | editar a fonte]

Matrimonios e descendencia[editar | editar a fonte]

Sagan contraeu matrimonio tres veces: en 1957, coa bióloga Lynn Margulis, nai do escritor Dorion Sagan e do programador e empresario informático Jeremy Sagan; en 1968, coa artista e guionista Linda Salzman, nai do escritor e guionista Nick Sagan; e en 1981, coa escritora e activista Ann Druyan, nai da produtora, guionista e directora Sasha Sagan e de Sam Sagan; unión que duraría até a morte do científico en 1996.

Ciencia e relixión[editar | editar a fonte]

O escritor Isaac Asimov describiu a Sagan como unha das dúas únicas persoas que coñecera cuxo intelecto superaba ó seu, sendo a outra o informático e experto en intelixencia artificial, Marvin Minsky.[22]

Sagan escribía a miúdo sobre a relixión e sobre a relación entre esta e a ciencia, expresando o seu escepticismo sobre a convencional conceptualización de Deus como ser sapiente:[23]

Alguna gente piensa en Dios imaginándose un hombre anciano, de grandes dimensiones, con una larga barba blanca, sentado en un trono en algún lugar ahí arriba en el cielo, llevando afanosamente la cuenta de la muerte de cada gorrión. Otros —por ejemplo, Baruch Spinoza y Albert Einstein— consideraban que Dios es básicamente la suma total de las leyes físicas que describen al universo. No sé de ningún indicio de peso en favor de algún patriarca capaz de controlar el destino humano desde algún lugar privilegiado oculto en el cielo, pero sería estúpido negar la existencia de las leyes físicas.[24]

Noutra descrición do seu punto de vista sobre Deus, Sagan afirma rotundamente: No libro The Demon-Haunted World (1995), Sagan exemplifica a falacia do argumento especial con exemplos exclusivamente relixiosos:

  • un argumento especial, a menudo para salvar una proposición en un problema retórico profundo (p. ej.: ¿Cómo puede un Dios compasivo condenar al tormento a las generaciones futuras porque, contra sus órdenes, una mujer indujo a un hombre a comerse una manzana? Argumento especial: no entiendes la sutil doctrina del libre albedrío. O: ¿Cómo puede haber un Padre, Hijo y Espíritu Santo igualmente divinos en la misma persona? Argumento especial: no entiendes el misterio divino de la Santísima Trinidad. O: ¿Cómo podía permitir Dios que los seguidores del judaísmo, cristianismo e islam —obligados cada uno a su modo a medidas heroicas de amabilidad afectuosa y compasión— perpetraran tanta crueldad durante tanto tiempo? Argumento especial: otra vez no entiendes el libre albedrío. Y, en todo caso, los caminos de Dios son misteriosos);[25]

En 1996, en resposta a unha pregunta acerca das súas crenzas relixiosas, Sagan contestou: Son agnóstico.[26] O punto de vista de Sagan sobre a relixión foi interpretado como unha forma de panteísmo comparable á crenza de Einstein no Deus de Spinoza.[27] Sagan sostiña que a idea dun creador do universo era difícil de probar ou refutar, e que o único descubrimento científico que podería desafiala sería o dun universo infinitamente vello.[28] Segundo a súa última esposa, Ann Druyan, Sagan non era crente:

Cuando mi esposo murió, debido a que era tan famoso y conocido por ser un no creyente, muchas personas se me acercaban —todavía sucede a veces— a preguntarme si Carl cambió al final y se convirtió en un creyente en la otra vida. También me preguntan con frecuencia si creo que le volveré a ver. Carl se enfrentó a su muerte con infatigable valor y jamás buscó refugio en ilusiones. Lo trágico fue saber que jamás nos volveríamos a ver. No espero volver a reunirme con Carl.[29]

En 2006, Ann Druyan editou as Conferencias Gifford sobre Teoloxía Natural, impartidas por Sagan en Glasgow, no ano 1985, incluíndoas nun libro chamado The Varieties of Scientific Experience, no que o astrónomo expón o seu punto de vista sobre a divindade no mundo natural.

Carl Sagan (no centro) charla con traballadores dos CDC, en 1988.

Librepensador e escéptico[editar | editar a fonte]

Sagan tamén está considerado como librepensador e escéptico; unha das súas frases máis famosas, da serie Cosmos, é: Afirmacións extraordinarias requiren evidencias extraordinarias.[30] Dita frase está baseada noutra case idéntica do seu colega fundador do Comité para a Investigación Escéptica, Marcello Truzzi: Unha afirmación extraordinaria require unha proba extraordinaria.[31] Esta idea tivo a súa orixe en Pierre-Simon Laplace (1749–1827), matemático e astrónomo francés, quen dixo que o peso da evidencia dunha afirmación extraordinaria debe ser proporcional á súa rareza.

Ó longo da súa vida, os libros de Sagan foron desenvolvidos sobre a súa visión do mundo, naturalista e escéptica. En The Demon-Haunted World, Sagan presentou ferramentas para probar argumentos e detectar falacias e fraudes, avogando esencialmente polo uso extensivo do pensamento crítico e do método científico. A recompilación Miles de millóns, publicada en 1997 trala morte de Sagan, contén ensaios, como a súa visión sobre o aborto, e o relato da súa viúva, Ann Druyan, sobre a súa morte como escéptico, agnóstico e librepensador.

Sagan advertiu contra a tendencia humana cara ó antropocentrismo. Foi asesor dos Alumnos de Cornell polo Trato Ético cara ós Animais. Cara ó final do capítulo Blues For a Red Planet, do libro Cosmos, Sagan escribiu: «Se hai vida en Marte creo que non deberiamos facer nada co planeta. Marte pertencería entón ós marcianos, aínda que os marcianos fosen só microbios». [Cómpre referencia]

O fenómeno ovni[editar | editar a fonte]

Sagan mostrou interese nos informes sobre o fenómeno ovni polo menos desde o 3 de agosto de 1952, cando escribiu unha carta ó Secretario de Estado estadounidense Dean Acheson preguntándolle como responderían os EE. UU. se os pratos volantes resultasen ser de orixe extraterrestre.[32] Posteriormente, en 1964, mantivo varias conversacións sobre o asunto con Jacques Vallée.[33] A pesar do seu escepticismo acerca da obtención de calquera resposta extraordinaria á cuestión ovni, Sagan cría que os científicos debían estudar o fenómeno, aínda que só fose polo gran interese que o asunto espertaba no público.

Stuart Appelle comenta que Sagan «escribiu frecuentemente sobre o que el percibía como falacias lóxicas e empíricas acerca dos ovnis e as experiencias de abdución. Sagan rexeitaba a explicación extraterrestre do fenómeno pero tiña a sensación de que examinar os informes ovni tería beneficios empíricos e pedagóxicos, e que o asunto sería, por tanto, unha materia de estudo lexítima».[34]

En 1966, Sagan foi membro do Comité Ad hoc para a Revisión do Proxecto Libro Azul, promovido pola Forza Aérea da EE. UU. para investigar o fenómeno ovni. O comité concluíu que o Libro Azul deixaba que desexar como estudo científico, e recomendou a realización dun proxecto de corte universitario para someter o fenómeno a un escrutinio máis científico. O resultado foi a formación do Comité Condon (1966-1968), liderado polo físico Edward Condon, e que, no seu informe final, ditaminou formalmente que os ovnis, con independencia da súa orixe e significado, non se comportaban de maneira consistente para representar unha ameaza á seguridade nacional.

Ron Westrum escribe: «O punto culminante do tratamento que Sagan deu á cuestión ovni foi o simposio da AAAS de 1969. Os participantes expuxeron un amplo abanico de opinións formadas no tema, incluíndo non só a partidarios como James McDonald e J. Allen Hynek senón tamén a escépticos como os astrónomos William Hartmann e Donald Menzel. A lista de relatores estaba equilibrada, e é mérito de Sagan que devandito evento tivese lugar a pesar da presión exercida por Edward Condon».[33] Xunto ó físico Thornton Page, Sagan editou as conferencias e debates presentados no simposio; estes publicáronse en 1972 baixo o título UFOs: A Scientific Debate. Nalgúns dos numerosos libros de Sagan examínase a cuestión ovni (do mesmo xeito que nun dos episodios de Cosmos) e afírmase a existencia dun contexto relixioso do fenómeno.

En 1980, Sagan volveu revelar o seu punto de vista sobre as viaxes interestelares na serie Cosmos. Nunha das súas últimas obras escritas, Sagan expuxo que a probabilidade de que naves espaciais extraterrestres visitasen a Terra era moi pequena. Con todo, Sagan cría que era plausible que a preocupación causada pola Guerra Fría contribuíse a que os gobernos desorientasen ós cidadáns acerca dos ovnis, e que «algunhas das análises e informes sobre ovnis, e quizais arquivos voluminosos, sexan declarados inaccesibles ó público que paga os impostos... É hora de que eses arquivos sexan desclasificados e postos a disposición de todos». Tamén preveu acerca de sacar conclusións sobre datos eliminados sobre os ovnis e insistiu en que non existían claras evidencias de que posibles alieníxenas visitasen a Terra nin no pasado nin no presente.[35]

Dilema da desviación[editar | editar a fonte]

Nos seus últimos anos, Sagan avogou pola creación dunha procura organizada de obxectos próximos á Terra (NEO, polas súas siglas en inglés) que puidesen impactar contra esta.[36] Moitos expertos, entre outras solucións, suxeriron a creación de grandes bombas nucleares, para poder alterar a órbita dun NEO susceptible de impactar contra a Terra. Para Sagan, isto viría presentar un "dilema da desviación": ó existir a capacidade de afastar un asteroide da Terra, tamén existe a capacidade de desviar un obxecto non ameazante cara a esta, creando así unha auténtica arma de destrución masiva.[37][38]

Hipótese errónea[editar | editar a fonte]

Debido ós incendios petroleiros de Kuwait iniciados en xaneiro de 1991, Sagan e os seus colegas de "TTAPS" advertiron que se o incendio se mantiña durante varios meses, unha cantidade suficiente de fume procedente destes podería alcanzar unha altura tal que chegase a desmantelar a actividade agrícola no sur de Asia. Estas afirmacións foron o tema dun debate televisado entre Carl Sagan e o físico Frederick Singer para o programa televisivo Nightline, no cal Sagan afirmou que os efectos do fume serían similares ós dun inverno nuclear.

Os incendios continuaron durante varios meses antes de poder ser sufocados e non causaron ningún arrefriado de talla continental. Sagan posteriormente recoñeceu, en The Demon-Haunted World, que dita predición non resultou ser correcta: estaba escuro como boca de lobo ó mediodía e as temperaturas caeron entre 4 e 6 °C no Golfo Pérsico, pero non foi moito o fume que alcanzou altitudes estratosféricas e Asia salvouse.[39] En 2007, un estudo aplicou modelos computacionais modernos ós incendios petroleiros de Kuwait, atopando que as columnas individuais de fume non son capaces de elevarse até a estratosfera, pero que o fume procedente de lumes que abarquen unha gran superficie, como algúns incendios forestais ou os incendios de cidades enteiras produto dun ataque nuclear, si que elevarían cantidades significativas de fume a niveis estratosféricos.[40][41][42]

2001: Unha odisea do espazo[editar | editar a fonte]

Sagan exerceu brevemente como asesor na película 2001: Unha odisea do espazo, dirixida por Stanley Kubrick.[4] Propuxo que a película suxerise, sen mostralo, a existencia dunha superintelixencia extraterrestre.[43]

O caso Apple[editar | editar a fonte]

En 1994, os enxeñeiros de Apple Computer bautizaron o Power Macintosh 7100 co nome en clave Carl Sagan coa esperanza de que Apple gañase miles de millóns coas vendas do mesmo. O nome só foi utilizado internamente, pero a Sagan preocupáballe que se convertese nun medio de promoción do produto e enviou a Apple unha carta de desistimento. Apple aceptou, pero os enxeñeiros responderon cambiando o nome en clave interno a BHA (siglas de Butt-Head Astronomer - Astrónomo Cabezota).[44] Entón Sagan, denunciou a Apple por difamación ante o tribunal federal. O tribunal aceptou a petición de Apple de desestimar a acusación de Sagan e opinou, en obiter dictum, que un lector situado no contexto comprendería que Apple estaba a tratar claramente de responder de forma humorística e satírica, e que se forza a razón ó concluír que o acusado trataba de criticar a reputación ou competencia do demandante como astrónomo. Non se ataca en serio a pericia dun científico ó usar a expresión indeterminada "cabezota".[45] Sagan, entón, denunciou o uso inicial do seu nome por alusións, pero volveu perder e Sagan apelou a resolución. En novembro de 1995, chegouse a un acordo extraxudicial, e a oficina de patentes e marcas de Apple emitiu un comunicado conciliatorio: Apple sempre sentiu un gran respecto cara ó Dr. Sagan. Nunca foi intención de Apple causarlle ó Dr. Sagan ou á súa familia ningunha vergoña ou preocupación[46].

Enfermidade e falecemento[editar | editar a fonte]

Dous anos despois de diagnosticárselle unha mielodisplasia, e despois de someterse a tres transplantes de medula ósea procedente da súa irmá, Sagan faleceu de pneumonía ós 62 anos de idade no Centro de Investigación do Cancro Fred Hutchinson de Seattle, Washington, o 20 de decembro de 1996.[47][48] Foi enterrado no Cemiterio Lakeview, Ithaca, Nova York.[49]

Recoñecementos e premios[editar | editar a fonte]

Carl Sagan recibiu diversos premios, condecoracións e honras entre os que destacan:

Lápida dedicada a Carl Sagan no Sendeiro dos Famosos, do Xardín Botánico de Brooklyn.

Recoñecemento póstumo[editar | editar a fonte]

A película Contact, de 1997, baseada na novela homónima de Sagan e acabada trala morte deste, finaliza coa dedicatoria Para Carl.

Tamén en 1997 inaugurouse en Ithaca, Nova York, o Sagan Planet Walk, unha recreación do sistema solar, cunha extensión de 1,2 km, dende o centro da zona peonil (chamada The Commons) até o Sciencenter, un museo da ciencia participativo, do que Sagan foi membro fundador da xunta de asesores.[54]

O lugar de aterraxe da nave non tripulada Mars Pathfinder foi rebautizado como Carl Sagan Memorial Station o 5 de xullo de 1997. Ademais, o asteroide 2709 Sagan leva ese nome en honra ó científico.

Nick Sagan, fillo de Carl, é autor de varios episodios da franquía Star Trek. O episodio da serie Star Trek: Enterprise titulado Terra Prime, mostra unha breve imaxe dos restos do robot explorador Sojourner, que formou parte da misión Mars Pathfinder, situados xunto a un monumento conmemorativo na Carl Sagan Memorial Station, sobre a superficie marciana. O monumento mostra unha frase de Sagan: Sexa cal for a razón pola que esteades en Marte, estou encantado de que esteades aquí, e eu desexaría estar convosco. Steve Squyres, alumno de Sagan, dirixiu o equipo que depositou con éxito o Spirit Rover e o Opportunity Rover sobre Marte en 2004.

O 9 de novembro de 2001, no 67º aniversario do nacemento de Sagan, o Ames Research Center da NASA dedicou ó científico o emprazamento do Centro Carl Sagan para o Estudo da Vida no Cosmos. O responsable da NASA, Daniel Goldin dixo: Carl foi un visionario incrible, e agora o seu legado poderá ser preservado e ampliado por un laboratorio de investigación e formación do século XXI dedicado a mellorar a nosa comprensión da vida no universo e a enarborar a causa da exploración espacial por sempre. Ann Druyan estivo na apertura do Centro, o 22 de outubro de 2006.

Para conmemorar o décimo aniversario da morte de Sagan, David Morrison, un dos seus antigos alumnos, lembrou as inmensas contribucións de Sagan á investigación planetaria, á comprensión pública da ciencia, e ó movemento escéptico na revista Skeptical Inquirer.[55]

Existen, polo menos, tres premios que levan o nome de Sagan na súa honra:

En 2006, a Medalla Carl Sagan foille concedida ó astrobiólogo e escritor David Grinspoon, fillo de Lester Grinspoon, amigo de Sagan.

O 20 de decembro de 2006, o décimo aniversario da morte de Sagan, o bloguero Joel Schlosberg organizou un blogatón para conmemorar o evento. A idea foi apoiada por Nick Sagan, e contou coa participación de moitos membros da comunidade blogueira.[57]

En agosto de 2007, o Grupo de Investigacións Independentes (IIG) outorgou a Sagan, a título póstumo, un premio a toda a súa carreira científica, honra tamén concedida a Harry Houdini e a James Randi.[58]

En 2009, a compañía discográfica Third Man Records, organizou un proxecto de música electrónica denominado Symphony of Science a cargo do músico John Boswell, composto a partir de fragmentos sonoros e vídeos remesturados de varias obras de divulgación científica, incluída a serie Cosmos. Os vídeos resultantes almacenados en YouTube recibiron máis de vinte millóns de visitas. Grazas ás tarefas de remestura, conseguiuse que Sagan "cante" no tema A Glorious Dawn[59][60] e "colabore" noutros.

Dende 2009, por iniciativa do Center for Inquiry, varias organizacións en prol do humanismo secular e a investigación científica promoven a celebración do Día de Carl Sagan o 9 de novembro de cada ano.

A curtametraxe de ciencia ficción sueca 2014 Wanderers utiliza fragmentos da narración de Sagan do seu libro Pale Blue Dot, reproducidos sobre imaxes creadas dixitalmente da posible expansión futura da humanidade no espazo exterior.[61][62]

En febreiro de 2015, a banda de música sinfónica con sede en Finlandia Nightwish lanzou a canción "Sagan" como unha canción extra sen álbum para o seu single "Élan". A canción, escrita polo compositor/tecladista da banda Tuomas Holopainen, é unha homenaxe á vida e obra do defunto Carl Sagan.[63]

En agosto de 2015, anunciouse que Warner Bros estaba a planear unha película biográfica da vida de Sagan.[64]

Miles de millóns[editar | editar a fonte]

A partir da súa aparición en Cosmos e das súas frecuentes aparicións no programa The Tonight Show Starring Johnny Carson, acuñóuselle a Sagan a muletilla miles de millóns e miles de millóns —en inglés estadounidense, billions and billions—. Sagan afirmaba que el nunca utilizou esa frase na serie.[65] O máis parecido que chegou a expresar está no libro Cosmos, onde fala de "miles e miles de millóns":[66]

Una galaxia se compone de gas y de polvo y de estrellas, de miles y miles de millones de estrellas.

Con todo, o seu frecuente uso da palabra billions, salientando a pronuncia da "b" (de forma intencionada para non recorrer a alternativas máis confusas, como dicir billions with a "b", para que o espectador distinguise claramente dita palabra de millions -millóns-), convertérono no obxectivo favorito de humoristas como Johnny Carson, Gary Kroeger, Mike Myers, Bronson Pinchot, Penn Jillette, Harry Shearer, e outros.[65][67] Frank Zappa satirizou a expresión na súa canción Be In My Vídeo, xunto co termo "luz atómica" (atomic light). Sagan tomouse todo isto de bo humor até tal punto que o seu último libro titulouse Miles de millóns, iniciándoo cunha análise burlesca da famosa expresión, sinalando que o propio Carson era un afeccionado á astronomía e que os seus números a miúdo incluían elementos de ciencia real.[65]

As súas habituais descricións de enormes cantidades a escala cósmica inculcaron na percepción popular a marabilla da inmensidade do espazo e o tempo, por exemplo, a súa frase O número total de estrelas no Universo é maior que o de todos os grans de area de todas as praias do planeta Terra. Como homenaxe humorística, definiuse un sagan como unha unidade de medida equivalente, polo menos, a catro mil millóns, posto que o número máis pequeno que pode ser descrito como miles de millóns e miles de millóns é dous mil millóns máis dous mil millóns.[68][69]

Obra divulgativa[editar | editar a fonte]

Un punto azul pálido: A Terra non é máis que un píxel brillante fotografado desde a Voyager 1, a 6.000 millóns de quilómetros de distancia (máis aló de Plutón). Sagan convenceu á NASA para que xerase esta imaxe.

Sagan foi coñecido polo seu labor como divulgador da ciencia, polos seus esforzos para incrementar a comprensión científica do público en xeral e pola súa posición en favor do escepticismo científico e contra as pseudociencias. Escribiu libros de divulgación científica que reflicten e desenvolven algúns dos temas tratados en Cosmos, entre os que destacan The Dragons of Eden: Speculations on the Evolution of Human Intelligence (1977), que gañou un Premio Pulitzer e converteuse no libro de ciencia en inglés máis vendido de tódolos tempos; e Broca's Brain: Reflections on the Romance of Science.[70]

Tamén escribiu, en 1985, a exitosa novela de ciencia-ficción Contact, baseada nun proxecto de guion que ideou coa súa esposa en 1979, pero non viviría para ver a adaptación cinematográfica do mesmo, estreada en 1997. Logo de Cosmos, escribiu un libro chamado Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space, que foi seleccionado como libro destacado de 1995 por The New York Times. En xaneiro dese ano, Sagan apareceu no programa de Charlie Rose, na PBS.[71] Tamén escribiu unha introdución ó exitoso libro de Stephen Hawking, Breve historia do tempo, na súa primeira edición en lingua inglesa (1988). Dita introdución foi substituída en posteriores edicións debido a que Sagan era o propietario dos dereitos de copia.

Outros libros[editar | editar a fonte]

Os anos corresponden ás datas de primeira publicación en lingua inglesa.

  • Intelligent Life in the Universe (Iósif Shklovski; coautor) (1966)
  • Communication with Extraterrestial Intelligence (1973)
  • A conexión cósmica (1973) - Discute a probabilidade da existencia de vida extraterrestre intelixente
  • O cerebro de Broca: reflexións sobre o apaixonante mundo da ciencia (1979) - Recompilación de artigos científicos
  • Cosmos (1980) - libro complementario sobre a serie documental homónima; é a súa obra de divulgación máis popular e influente, e a que o fixo mundialmente famoso
  • Murmurios da Terra: a mensaxe interestelar do Voyager (1981)
  • O frío e as tebras: o mundo despois dunha guerra nuclear (Paul R. Ehrlich; coautor) (1986)
  • O cometa (con Ann Druyan) (1985) - Sobre a orixe dos cometas, foi escrito en anticipación ó paso do cometa Halley, de 1986
  • Contacto (1985) - Novela sobre un eventual contacto cunha civilización extraterrestre; serviu de base para a película homónima de 1997
  • O inverno nuclear (con Richard Turco) (1991) - Analiza as posibles consecuencias que tería unha guerra nuclear sobre o clima terrestre
  • Sombras de antepasados esquecidos (con Ann Druyan) - Acerca das orixes da especie humana e o desenvolvemento das sociedades prehistóricas - (1993)
  • Un punto azul pálido: unha visión do futuro humano no espazo (1994) - Exposto como secuela de Cosmos, discute a posición do ser humano no Universo e analiza as súas posibilidades como especie viaxeira no espazo
  • O mundo e os seus demos: a ciencia como unha luz na escuridade - Unha defensa do método científico e do escepticismo fronte á superstición e a pseudociencia - (1995)
  • Miles de millóns: pensamentos de vida e morte na antesala do milenio (1997) - Última obra escrita por Sagan, considerada como o seu testamento ideolóxico
  • A diversidade da ciencia: unha visión persoal da procura de Deus (2006) - Recompilación póstuma das intervencións de Sagan nas Conferencias Gifford sobre Teoloxía Natural
  • Planetas (1966), de Carl Sagan, Jonathon Norton Leonard e editores de Life.
  • Marte e a mente do home(1973).
  • Outros mundos (1975).

Serie Cosmos[editar | editar a fonte]

En 1980, Sagan foi presentador, coautor e coproductor, xunto á súa esposa Ann Druyan e Steven Soter, da popular serie de televisión de trece capítulos, Cosmos: A Personal Voyage, producida por PBS, e que seguía o formato da tamén serie The Ascent of Man, presentada por Jacob Bronowski. Esta abarcou un amplo espectro de materias científicas que incluían a orixe da vida e a evolución do Universo e da cultura da especie humana, exposta esta como medio de autocoñecemento do primeiro. É a súa obra de divulgación máis popular e influente, e a que o fixo mundialmente famoso.

A serie gañou un Premio Emmy e un Premio Peabody. Foi emitida en máis de 60 países e vista por máis de 600 millóns de persoas, converténdose no programa da PBS máis visto da historia.[72] Ademais, a revista Time publicou un artigo de portada sobre Sagan pouco despois da estrea, referíndose a el como o creador, autor principal, narrador e presentador da nova serie da televisión pública Cosmos.[73]

O «efecto Sagan»[editar | editar a fonte]

O éxito e fama cultivados por Sagan, debidos á súa dedicación á divulgación, causáronlle problemas profesionais e que algúns colegas o ridiculizasen. Na década de 1990 difundiuse entre o mundo académico a idea de que se adicaba máis á divulgación que a investigar, e perdeu así a oportunidade de ingresar como numerario na Universidade Harvard e na Academia Nacional de Ciencias de Estados Unidos. Con todo, a produción científica de Sagan mantivera os mesmos niveis. Este tipo de situacións, que son relativamente comúns entre científicos que se adican ademais á divulgación da ciencia e se expoñen á opinión pública, coñécense como «efecto Sagan» a raíz do caso do astrofísico.[74][75]

Carl Sagan na cultura popular[editar | editar a fonte]

Carl Sagan aparece nalgúns dos vídeos musicais que compoñen a obra Symphony of Science de John Boswell: «A Glorious Dawn»,[76] «We are all conected»,[77] «Our place in the Cosmos»,[78] «The Unbroken Thread»,[79] «The Poetry of Reality (An Anthem for Science)»,[80] «The Case of Mars»,[81] «A Wave of Reason»,[82] «The Big Begining»,[83] «Ode to the Brain»[84] y «Beyond the Horizon».[85]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Algúns dos traballos de Carl Sagan (NASA ADS) (en inglés) documentos
  2. Carl Sagan - Una vida en el cosmos (1ª ed.). Tres Cantos - Madrid: Ediciones Akal. ISBN 9788446041931. 
  3. Carl Sagan: Biographical fast facts
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Davidson; Sagan. John Wiley & Sons, ed. Carl Sagan: A Life. ISBN 0-471-25286-7. 
  5. Spangenburg, Ray; Moser, Diane. Carl Sagan: A Biography, Greenwood Publ. (2004) pp. 2–5
  6. "Carl Sagan". FamousScientists.org. 
  7. http://astro.uchicago.edu/NIVEL/
  8. Graduate students receive first Sagan teaching awards
  9. "Christmas Lectures 1977: The Planets: Ri Channel". 
  10. "A conversation with Carl Sagan". Charlie Rose. 
  11. Gran parte das investigacións de Sagan no campo das ciencias planetarias foron resumidas por William Poundstone. A biografía de Poundstone sobre Sagan inclúe unha lista de oito páxinas sobre os artigos científicos de Sagan publicados de 1957 a 1998. Pode obterse información detallada sobre o labor científico de Sagan a partir dos principais artigos de investigación. Por exemplo: Sagan, C., Thompson, W. R., e Khare, B. N. Titan: A Laboratory for Prebiological Organic Chemistry, [1], volume 25, páxina 286 (1992). Este artigo de investigación sobre Titán está comentado en The Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight.
  12. Pafumi. Xlibris Corporation, ed. Is Our Vision of God Obsolete?. 
  13. The Columbia Encyclopedia. Columbia University Press, ed. "Sagan, Carl Edward". 
  14. "A New Sense of the Sacred Carl Sagan's "Cosmic Connection"". 
  15. Turco, R.P., Toon, A.B., Ackerman, T.P., Pollack, J.B., Sagan, C. (TTAPS). "Climate and Smoke: An Appraisal of Nuclear Winter" (PDF) 247 (4939). Bibcode:1990Sci...247..166T. PMID 11538069. doi:10.1126/science.11538069. 
  16. Grinspoon. Quick American Archives, ed. Marihuana Reconsidered (segunda ed.). ISBN 0-932-55113-0. 
  17. Sagan, Carl. Marihuana-Uses.com, ed. "Mr. X". 
  18. Whitehouse, David. BBC News, ed. "Carl Sagan: A Life in the Cosmos". 
  19. Davidson, Keay. "US: Billions and Billions of '60s Flashbacks". San Francisco Examiner. 
  20. Larsen, Dana. "Carl Sagan: Toking Astronomer". Cannabis Culture Magazine. 
  21. NORML and the NORML Foundation (ed.). "Ann Druyan – NORML". 
  22. Asimov, Isaac. Doubleday/Avon, ed. In Joy Still Felt: The Autobiography of Isaac Asimov, 1954-1978. ISBN 0-380-53025-2. 
  23. Giberson, Karl; Artigas, Mariano. "Una luz en la oscuridad". Oráculos de la ciencia: Científicos famosos contra Dios y la religión. Encuentro. ISBN 9788499209920. 
  24. Sagan, Carl (1984). "23 - El sermón dominical". En Editorial Grijalbo, S.A. El cerebro de Broca: Reflexiones sobre el apasionante mundo de la ciencia. p. 181. ISBN 968-419-420-X. 
  25. Sagan, Carl (1995). El mundo y sus demonios. Barcelona: Planeta. p. 236. ISBN 9788408020431. 
  26. Head, Tom. "Conversations with Carl". Skeptic 13 (1).  Citada en Head, Tom, ed. University of Mississippi Press, ed. Conversations with Carl Sagan. ISBN 1578067367. 
  27. Tracy, David. "Kenosis, Sunyata, and Trinity: A Dialogue with Masao Abe." In The Emptying God: A Buddhist-Jewish-Christian Conversation, eds. John B. Cobb Jr., and Christopher Ives. Maryknoll, N.E.: Orbis, 1990, pg. 52, ISBN 81-7030-490-3
  28. Sagan. "5 - El sueño de Newton". El mundo y sus demonios. ISBN 9788408020431. 
  29. Druyan, Ann (2003). Committee for Skeptical Inquiry, ed. "Ann Druyan talks about science, religion, wonder, awe ... and Carl Sagan". Skeptical Inquirer 27 (6). ISSN 0194-6730. Consultado o 3 de abril de 2012. 
  30. Carl Sagan (guionista/presentador) (14 de decembro de 1980). "Encyclopaedia Galactica". Cosmos. Escena en 01:24. PBS. 
  31. Marcello Truzzi. "On the Extraordinary: An Attempt at Clarification" (PDF). Zetetic Scholar 1 (1). 
  32. Davidson. "Chicago". En John Wiley and Sons, Inc. Carl Sagan: A Life. ISBN 0-471-25286-7. 
  33. 33,0 33,1 Westrum; Jacobs, David Michael (ed.). "Limited Access: Six Natural Scientists and the UFO Phenomenon". En University Press of Kansas. UFOs and abductions: Challenging the Borders of Knowledge. ISBN 0-700-61032-4. 
  34. Appelle; Jacobs, David Michael (ed.). "Ufology and Academia: The UFO Phenomenon as a Scholarly Discipline". En University Press of Kansas. UFOs and abductions: Challenging the Borders of Knowledge. ISBN 0-700-61032-4. 
  35. Sagan, El mundo y sus demonios. La ciencia como una luz en la oscuridad, 1997, páxs: 81–96, 99–104
  36. Head, Tom (2006). University Press of Mississippi, ed. Conversations With Carl Sagan. pp. 86–87. ISBN 1-578-06736-7. 
  37. "David Morrison—Taking a Hit: Asteroid Impacts & Evolution". Silicon Valley Astronomy Lectures. Tempada 2007–2008. 3 de outubro de 2007. 
  38. Sagan, Carl; Ostro, Steven Jeffrey (1994). "Long-Range Consequences of Interplanetary Collisions". Issues in Science and Technology X (4). 
  39. Sagan, Carl. Random House, ed. El mundo y sus demonios: La ciencia como una vela en la oscuridad. Nueva York. ISBN 9788408020431. 
  40. In-situ observations of mid-latitude forest fire plumes deep in the stratosphere
  41. EO Newsroom: New Images — Smoke Soars to Stratospheric Heights
  42. Fromm. "Smoke in the Stratosphere: What Wildfires have Taught Us About Nuclear Winter". Eos Trans. AGU 87 (52 Fall Meet. Suppl.). Bibcode:2006EOSTr..87...14Z. doi:10.1029/2006EO020009. 
  43. Sagan. Cambridge University Press, ed. Carl Sagan's cosmic connection: an extraterrestrial perspective (2 ed.). ISBN 0-521-78303-8. , Capítulo 25, página 183
  44. The Mac Observer (ed.). "This Week in Apple History: November 14-20". 
  45. Sagan v. Apple Computer, Inc., 874 F.Supp. 1072 (USDC C.D. Cal. 1994), CV 94-2180 LGB (BRx); 1994 Ou.S. Dist. LEXIS 20154.
  46. Carl Sagan - Una vida en el cosmos (1ª ed.). Tres Cantos - Madrid: Ediciones Akal. ISBN 9788446041931. 
  47. CNN, ed. (20 de decembro de 1996). "Carl Sagan dies at 62". Consultado o 4 de abril de 2012. 
  48. Morreu Carl Sagan, o científico que se achegou ás estrelas, Clarín
  49. «Tumba de Carl Sagan» (en inglés). Find a Grave.
  50. The John W. Campbell Memorial Award
  51. 1981 Hugo Awards
  52. John F. Kennedy Astronautics Award
  53. The Planetary Society. The Planetary Society, ed. "Carl Sagan". 
  54. https://web.arquive.org/web/20130205135839/http://www.sciencenter.org/saganpw/
  55. Morrison, David (2007). Man for the Cosmos: Carl Sagan's Life and Legacy as Scientist, Teacher, and Skeptic. Skeptical Inquirer xaneiro/febreiro, 31(1), pp. 29–38.
  56. The Council of Scientific Society Presidents (ed.). "Sagan Award for Public Understanding of Science". Consultado o 9 de abril de 2012. 
  57. Joel's humanistic blog: Announcing the Carl Sagan memorial blog-a-thon
  58. Iigwest.com, ed. (21 de agosto de 2010). "IIG | The IIG Awards". Consultado o 9 de abril de 2012. 
  59. "Jack White's Third Man Records to release Stephen Hawking-featuring single – video". NME. 4 de novembro de 2009. Consultado o 9 de abril de 2012. 
  60. Carl Sagan – A Glorious Dawn
  61. D'Orazio, Dante (30 de novembro de 2014). "Wonderful short film imagines the day when we conquer the solar system". The Verge. Consultado o 19 de febreiro de 2016. 
  62. David, Leonard (1 de diciembre de 2014). "Epic Short Film 'Wanderers' Envisions Humanity's Future in Space". Space.com. Consultado o 21 de febreiro de 2016. 
  63. "Latest News - Nightwish – The Official Website". nightwish.com. 
  64. "WARNER BROS. HEADS TO THE COSMOS WITH CARL SAGAN BIOPIC", Tracking Board, 17 de agosto de 2015
  65. 65,0 65,1 65,2 Sagan; p. 3-4. Ballantine Books, ed. Billions and Billions. ISBN 0-345-37918-7. 
  66. Fred R. Shapiro e Joseph Epstein (2006). "Carl Sagan". En Yale University Press. The Yale Book of Quotations. p. 660. ISBN 9780300107982. 
  67. The Committee for Skeptical Inquiry, ed. (26 de xuño de 1994). "Carl Sagan Takes Questions: More From His 'Wonder and Skepticism' CSICOP 1994 Keynote". Consultado o 25 de marzo de 2010. 
  68. sagan en dictionary.reference.com (definición extraída do Jargon File)
  69. William Safire, ON LANGUAGE; Footprints on the Infobahn, New York Times, 17 de abril de 1994
  70. The Science Channel (ed.). "Meet Dr. Carl Sagan". Arquivado dende o orixinal o 29 de febreiro de 2012. Consultado o 23 de febreiro de 2012. 
  71. Sagan, Carl (5 de xaneiro de 1995). Carl Sagan, Astronomer: Author of Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space. Entrevista con Charlie Rose. Charlie Rose. PBS. Nova York. Arquivado dende o orixinal (.SWF) o 5 de xaneiro de 2012. Consultado o 23 de febreiro de 2012.  comeza no minuto 00:39:29
  72. CosmoLearning (ed.). "CosmoLearning Astronomy". Consultado o 23 de febreiro de 2012. 
  73. Time magazine, portada, 20 de outubro de 1980
  74. Pineda, Oscar (21 de outubro de 2011). "El "efecto Sagan"". Guatemala Secular. Arquivado dende o orixinal o 26 de agosto de 2013. Consultado o 20 de decembro de 2017. Se isto non confirma a moita razón que tiña Einstein cando dixo que “Aqueles que teñen o privilexio de saber, teñen a obriga de actuar”, non sei que o faría. 
  75. Martinez-Conde, S.; Powell, D. e Macknik, S. (2016) «Las cuitas del científico divulgador». Investigación y Ciencia, 483 (decembro): 76-79
  76. Boswell, John D. (17 de setembro de 2009). "A Glorious Dawn". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  77. Boswell, John D. (19 de octubre de 2009). "We are all conected" (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  78. Boswell, John D. (23 de novembro de 2009). "Our place in the Cosmos". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  79. Boswell, John D. (6 de xaneiro de 2010). "The Unbroken Thread". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  80. Boswell, John D. (25 de febreiro de 2010). "The Poetry of Reality (An Anthem for Science)". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  81. Boswell, John D. (3 de xuño de 2010). "The Case of Mars". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  82. Boswell, John D. (22 de novembro de 2010). "A Wave of Reason". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  83. Boswell, John D. (20 de xaneiro de 2011). "The Big Begining". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  84. Boswell, John D. (23 de marzo de 2011). "Ode to the Brain". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 
  85. Boswell, John D. (24 de octubre de 2015). "Beyond the Horizon". Symphony of Science (en inglés - subtítulos en espanol). melodysheep. Consultado o 2 de xaneiro de 2018. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Davidson, Keay, Carl Sagan: Una vida. John Wiley & Sons, 31 de agosto de 2000, ISBN 0-471-39536-6, 560 p.
  • Terzian, Yervant e Elizabeth Bilson (eds.), El Universo de Carl Sagan. Cambridge University Press, 1997, ISSN 052157286X
  • Sagan, Carl (1997). El mundo y sus demonios. La ciencia como una luz en la oscuridad. Barcelona: Ediciones B. 

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]