Usuaria:AmeliaVR2019/Ernestina de Champourcín

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Ernestina de Champourcín
OcupaciónEscritora

Ernestina de Champourcín Morán de Loredo, nada en Vitoria o 10 de xullo de 1905 e finada en Madrid, o 27 de marzo de 1999, foi unha poea española da Xeración do 27.[1] Está na nómina das Sinsombreiro.[2]

Traxectoria vital e literaria[editar | editar a fonte]

Ernestina de Champourcin Morán de Loredo, nada o 10 de xullo de 1905 na rúa do Paseo de San Francisco en Vitoria[3], perteneceu a unha familia católica e tradicionalista, que lle ofreceu unha esmerada educación, xunto aos seus irmáns (na que se reforza o coñecemento e uso de diferentes linguas) nun ambiente familiar, culto e aristocrático.[1][4]

O seu pai, Antonio Michels de Champourcin, era avogado de ideas monárquicas, de inclinación liberal-conservadora. Posuía o título de barón de Champourcin, o que testemuña que a familia paterna, proviña da Provenza francesa. Pola súa banda, Ernestina Morán de Loredo Casteláns, como se chamaba a súa nai, naceu en Montevideo, e era a única filla dun militar, asturiano de ascendencia, con quen viaxou frecuentemente a Europa.

Ao redor dos dez anos, Ernestina trasladouse, xunto co resto da familia, a Madrid. Comezou os seus estudos no Colexio do Sacro Corazón, e compaxinou os seus estudos coa preparación por profesores particulares. Examinouse como alumna libre de bacharelato no Instituto Cardeal Cisneros. O seu desexo de estudar na Universidade viuse truncado debido en parte á oposición do seu pai, pese ao apoio da súa nai, disposta a acompañala ás clases, para cumprir coa norma existente para as mulleres menores de idade.[1]

O seu coñecemento do francés e do inglés, e a súa creatividade, levárona a escribir poesía en francés dende moi nova; textos que ela mesma destruíu ao iniciar unha vocación literaria xa de xeito profesional. O seu amor á lectura e o ambiente culto familiar puxérona en contacto cos grandes da literatura universal dende moi pequena, crecendo cos libros de Víctor Hugo, Lamartine, Musset, Alfred de Vigny, Maurice Maeterlinck, Verlaine e de grandes místicos casteláns, como San Juan da Cruz e Santa Teresa de Jesús. Máis tarde leu a Val-Inclán, Rubén Darío, Concha Espina, Amado Nervo e, sobre todo, Juan Ramón Jiménez. A figura de Juan Ramón Jiménez ten unha importancia vital no desenvolvemento de Ernestina como poeta, e de feito, ela sempre o considerou como o seu mestre.[5]

Pertenza ás Vangardas[editar | editar a fonte]

Como a gran maioría de representantes da súa xeración, os primeiros testemuños da súa obra poética son poemas soltos publicados a partir de 1923 en diversas revistas da época, talles como Manancial, Cartaxena Ilustrada ou A Liberdade. En 1926 María de Maeztu e Concha Méndez fundaron o Lyceum Club Feminino, tratando con iso de concienciar da necesidade de unidade entre as mulleres, a fin de que se axudasen na loita por tomar partido na solución dos problemas culturais e sociais do seu tempo. Este proxecto interesou a Champourcín, que se involucrou nel, encargándose de todo o relativo á literatura.[5]

Nese mesmo ano Ernestina publica en Madrid a súa obra En silencio e envíalle a Juan Ramón un exemplar esperando o xuízo e crítica do poeta á súa primeira obra. A pesar de non recibir ningunha contestación, o seu camiño cruzouse co do admirado poeta e a súa muller, Zenobia Camprubí, en La Granja de San Ildefonso. A partir dese casual encontro xurdiu entre ambos una amizade que lle levou a consideralo o seu mentor, do mesmo xeito que lles sucedeu aos seus compañeiros de xeración.[6] É así como entrou en contacto con algúns dos integrantes da Xeración do 27: Rafael Alberti, Federico García Lorca, Luís Cernuda, Jorge Guillén, Pedro Salinas ou Vicente Aleixandre. Debe tamén ao seu mentor o coñecemento da poesía inglesa clásica e moderna: Keats, Shelley, William Blake, Yeats.[5]

A partir de 1927, Ernestina comeza unha etapa na que publica nos xornais (en especial no Heraldo de Madrid e A Época) case exclusivamente crítica literaria. Nestes artigos publicados antes da guerra civil trata cuestións como a natureza da poesía pura e a estética da “poesía nova” que nese momento estaban a traballar os mozos do 27, grupo do que ela sentíase integrante ao compartir a mesma concepción da poesía.[6] Publica os seus primeiros libros en Madrid: En silencio (1926), Agora (1928), A voz no vento (1931), Cántico inútil (1936), o cal a fai ser coñecida no mundo literario da capital. Pódese apreciar unha evolución na súa obra dende un Modernismo inicial, á sombra de Juan Ramón Jiménez, a unha poesía máis persoal, marcada pola temática amorosa envolta nunha rica sensualidade. Foi seleccionada por Gerardo Diego para a súa Antoloxía de 1934, xunto a Josefina da Torre, sendo elas dúas as únicas mulleres.[4]

Mantivo unha intensa correspondencia co poeta Carmen Conde, practicamente ininterrompida dende xaneiro de 1928 até 1930. A partir dese ano, as cartas fóronse distanciando, aínda que a mantiveron até os anos oitenta. Con todo, por circunstancias diversas, consérvanse sobre todo as cartas de Champourcín a Conde.[7]

En 1930, mentres realiza actividades no Lyceum Feminino, do mesmo xeito que outras intelectuais da República, coñece a Juan José Domenchina, poeta e secretario persoal de Manuel Azaña, con quen contraerá matrimonio o 6 de novembro de 1936.[1]

Pouco antes do golpe de estado de 1936 Ernestina publicou a que sería a súa única novela, A casa de en fronte. Aparte desta obra só escribiu fragmentos doutra novela inconclusa, Mentres alí mórrese, na que narra as vivencias experimentadas por ela durante o seu traballo de enfermeira nos anos da guerra civil.[1] Os acontecementos políticos que sucederon xustifican que a súa difusión quedase eclipsada. No entanto, esta obra representa un importante fito na literatura escrita por mulleres, pois nela a autora realiza a través de una narradora-protagonista, unha análise sobre a crianza, educación e socialización das nenas burguesas nas primeiras décadas do pasado século XX. Esta obra permite considerar a Ernestina de Champourcin como moderadamente feminista.[8]

Guerra civil e exilio[editar | editar a fonte]

Durante a Guerra Civil, Juan Ramón e a súa esposa, Zenobia, preocupados polos nenos orfos ou abandonados, fundaron una especie de comité denominado "Protección de Menores". Ernestina uníuselles en calidade de enfermeira, pero debido a certos problemas con algúns milicianos tivo que deixalo e entrar como auxiliar de enfermeira no hospital rexentado por Dores Azaña.[1]

Unha das consecuencias do traballo do seu marido Juan José, como secretario político de Azaña, foi que o matrimonio tivo que abandonar Madrid, iniciando un periplo que lles levou a Valencia, Barcelona e Francia, onde estiveron en Toulouse e París, ata que, finalmente, en 1939, foron convidados polo diplomático e escritor mexicano Alfonso Reyes, fundador e director da Casa de España de México, convertendo este país no lugar definitivo do seu exilio.[1][9]

A pesar de que nun primeiro momento Ernestina escribiu numerosos versos para revistas como Romance e Rueca, a súa actividade creativa reduciuse ante as necesidades económicas que lle fixeron centrar a súa actividade no seu traballo de tradutora para o Fondo de Cultura Económica e de intérprete pra a Asociación de Persoal Técnico de Conferencias Internacionais.[10]

A súa etapa en México é una das máis fecundas; publicou Presenza ás escuras (1952), Cárcere dos sentidos (1960) e O nome que me diste (1960).[1]

O seu mentor Juan Ramón Jiménez traballaba como agregado cultural na embaixada española en Estados Unidos e outros compoñentes do grupo do 27 exiliáronse tamén a América, como foi o caso, entre outros, de Emilio Prados e Luís Cernuda.[10] A pesar de todo, o cambio non foi fácil. O matrimonio non tivo fillos, e soportaron de forma moi distinta o exilio. Mentres Juan José Domenchina non levou ben a súa nova vida como exiliado e morreu en 1959, ela chegou a ter fortes sentimentos de arraigamento con esta a súa nova “patria”.[11] É neste momento cando a relixiosidade vivida durante a súa nenez agudízase, dando á súa obra un misticismo descoñecido até o momento. Publica Hai-kais espirituais (1967), Cartas pechadas (1968) e Poemas do ser e do estar (1972).

Regreso e "segundo exilio"[editar | editar a fonte]

En 1972 Ernestina regresou a España. A volta non foi fácil e tivo que vivir un novo período de adaptación ao seu propio país, experiencia que fixo xurdir nela sentimentos que mostra en obras como Primeiro exilio (1978). Os sentimentos de soidade e de vellez, e unha invasión de recordos dos lugares nos que estivera e as persoas coas que vivira, foron impregnando cada un dos seus posteriores poemarios: A parede transparente (1984), Fuxiron todas as illas (1988), Os encontros frustrados (1991), Do baleiro e os seus dons (1993) e Presenza do pasado (1996).[12]

A obra titulada A ardilla e a rosa (Juan Ramón na miña memoria) (1981), é una selección comentada da súa correspondencia con Zenobia, realizada por Ernestina e publicada pola editorial da Fundación Zenobia-Juan Ramón Jiménez que a titulou Os libros de Fausto; Zenobia á súa vez, publicou un pequeno e revelador libro, titulado Vivir con Juan Ramón que condensa páxinas do seu “Diario” de 1916 e o seu texto “Juan Ramón e eu“.[13]

Ernestina morreu en Madrid o 27 de marzo de 1999.[10]

Análise da súa obra[editar | editar a fonte]

A poesía de Ernestina de Champourcín é profunda e á vez lixeira, suave e contundente: melodiosa. Os versos de Ernestina, son de fácil e agradable lectura, e neles soubo expresar certeramente a intensa fondura da súa alma. Isto fai que a súa temática sexa moi distinta á dalgúns dos seus contemporáneos.[14][6]

En parte da súa obra rememórase a poesía dos grandes místicos españois: Santa Teresa e San Juan da Cruz; así como a obra de Juan Ramón Jiménez.[11] De feito, en Presenza ás escuras (1952) utiliza sonetos, décimas, romances e outras estrofas tradicionais da poesía barroca.[6]

É moi habitual ao falar de Ernestina de Champourcin como poeta da Xeración do 27, facer recaer a atención sobre todo na súa obra anterior á guerra. O cal leva inmediatamente a comentar, a radicalidad do cambio, que se produciu na autora durante o exilio, que a leva cara á poesía relixiosa. Pero, en cambio, poucas veces fálase da súa última poesía, da que escribiu ao regresar a España na que, paira algúns autores, está o mellor da súa obra, xa que se trata dunha poesía na que se conxuga a contemplación retrospectiva, a memoria, sen deixar de ter una mirada cara ao futuro afrontado coa lucidez e a valentía de quen se achega á morte.[6]

Etapas na súa poesía[editar | editar a fonte]

Primeira etapa: poesía do amor humano[editar | editar a fonte]

Os expertos consideran que na obra de Ernestina pódense ver tres etapas, dúas delas moi claras. Una primeira etapa, a da poesía do amor humano, que abarca os catro libros publicados con anterioridade á guerra civil: desde En silencio (1926) até Cántico inútil (1936), nos que a autora evoluciona pasando dunhas orixes que poderían cualificarse de tardorrománticos e modernistas a unha “poesía pura” moi próxima á de Juan Ramón Jiménez.[15]

Segunda etapa: poesía do amor divino[editar | editar a fonte]

Esta etapa, que se separaría da anterior por un período de nula produción poética nos primeiros momentos do exilio en México, debidos á necesidade de manter una actividade remunerada economicamente, podería denominarse a da poesía do amor divino (1936-1974). Iníciase con Presenza ás escuras (1952) obra que supón un novo tempo na súa poesía. A temática pasa a centrarse do amor humano ao amor divino. Pódese ver que a protagonista de obras como O nome que me diste... (1960), Cárcere dos sentidos (1964), Hai-kais espirituais (1967), Cartas pechadas (1968) e Poemas do ser e do estar (1972), ten una profunda inquietude relixiosa.[9]

Terceira etapa: poesía do amor sentido[editar | editar a fonte]

Esta pode chamarse a da poesía do amor sentido (1974-1991): É a que se inicia coa volta do exilio, momento no que xorden novas inquietudes en Champourcin: ser capaz de volver adaptarse á súa nova situación, reencontrarse con lugares ao tempo coñecidos e irrecoñecibles, que se caracteriza pola evocación de tempos e lugares. Os libros finais, como Fuxiron todas as illas (1988), son una recapitulación e un epílogo dunha poesía que é á vez intimista e transcendente.[9]

Recoñecemento[editar | editar a fonte]

Paira Emilio Lamo de Espinosa (catedrático de Sociología da Universidade Complutense e sobriño de Ernestina de Champourcin) una das razóns do silencio sobre a obra desta gran literata española é debido á súa mística. Paira este autor, o intimismo da súa obra e o crecente peso da poesía relixiosa, fixo que non se lle tivese en conta, nin o seu gran labor social, nin o seu compromiso á causa republicana, nin as súas actividades en prol do recoñecemento dos dereitos das mulleres a ser tratadas do mesmo xeito que os seus compañeiros homes.[6] E así o fixo constar nunha homenaxe que se lle fixo ao poeta na Residencia de Estudantes en 2005, ano do centenario do nacemento de Ernestina.

Podería afirmarse que Ernestina padeceu a mala sorte das “terceiras vías”, ao non acabar de estar claramente nin na dereita nin na esquerda, un pouco como lle ocorre, salvando as distancias ao propio Ortega e Gasset, rexeitado por uns por ateo e polos outros porque era elitista, acusado o tempo de ser de dereitas e de ser de esquerdas. Tamén considera Emilio Lano de Espinosa que a posición de Ernestina débese fundamentalmente ao carácter da propia autora, da súa independencia de criterio total e rotunda, salvaxe, case asocial, e ao tempo da súa vontade de non ser tipificada, categorizada, cosificada.[6]

A pesar de poder considerar a Ernestina de Champourcin como a única muller que realmente estivo, nunha situación de igualdade co resto dos poetas hoxe chamados de 27, o seu recoñecemento en España non se produciu até 1989 en que se lle concedeu o Premio Euskadi de Literatura en castelán na súa modalidade de Poesía.[6]

Premios[editar | editar a fonte]

  • Premio Euskadi de Literatura en castelán na súa modalidade de Poesía (1989)
  • Premio Mulleres Progresistas (1991)
  • Nomeamento ao Premio Príncipe de Asturias das Letras en 1992
  • Medalla ao Mérito Artístico do Concello de Madrid en 1997.[1][12]

Ernestina de Champourcín e o feminismo[editar | editar a fonte]

O Grupo de Investigación en historia recente da Universidade de Navarra (GIHRE) convoca o Premio Ernestina de Champourcin paira promover estudos sobre a muller.[16]

Podería cualificarse a Ernestina de Champourcín como feminista, entendendo como tal, a persoa que vive una constante preocupación por que se recoñecese o valor da muller no mundo cultural e intelectual. É por iso polo que o seu labor a favor do feminismo así entendido foi constante desde moi novo e até o final das súas forzas.[6]

Paira autores como José Anxo Ascunce, Ernestina de Champourcín loitou en todo momento pola dignidade da muller, e esta opinión reflíctea no seu libro Poesía a través do tempo.[4]

De todos os xeitos, a propia autora nunha entrevista que lle realizou Edith Checa (xornalista, locutora e redactora departamento de radio UNED) en 1997, nega rotundamente que se lle poida cualificar como feminista no sentido xeral que se dá a este termo. Ela só se consideraba una poeta.[4]

Tivo un interese propio por escribir poesía da mesma categoría que a dos homes, ademais colaborou en xornais buscando explicitamente que non fóra en páxinas dedicadas en exclusiva a mulleres (sección na que se adoitaban publicar as colaboracións das mulleres), e demostrou gran audacia á hora de apuntar os traballos dos poetas. De feito, a visión da muller que reflicte nos seus poemas é rechamante, con mulleres activas, que toman iniciativa, que non se deixan levar, que tratan de ser donas das súas vidas.[6]

O seu activismo levoulle a colaborar desde 1926 no Lyceum Club Feminino que impulsou María de Maeztu, a primeira asociación feminina española cuxo fin era, segundo os seus estatutos, “defender os intereses morais e materiais da muller, admitindo, canalizando e desenvolvendo todas aquelas iniciativas e actividades de índole exclusivamente económica, benéfica, artística, científica e literaria que redunden no seu beneficio”. Máis tarde, durante a súa época no exilio en México, promoveu as actividades culturais e formativas entre as mulleres indíxenas que vivían no Distrito Federal, e animou a algunhas mulleres intelectuais de alí a pór en marcha as súas propias asociacións e revistas literarias. Prestou gran apoio e consello, desde finais dos anos 20 até o final da súa vida, a todas aquelas mulleres que acudían a ela ao querer dedicarse á poesía. Ernestina convidábaas non só a escribir, senón tamén a darse a coñecer, involucrarse na vida cultural, etc.[6]

A atención case exclusiva que lle dedicou ao seu marido nos últimos anos da súa vida, e o xiro cara a unha relixiosidade máis profunda na súa madurez, fixo que algúns autores o considerasen como un retroceso con respecto aos ideais polos que loitara até entón. Paira Ernestina, en cambio, todo isto era o froito lóxico da súa capacidade de decisión como muller e da súa entrega cara a aquilo no que cría. Así, o profundo amor que sentía polo seu marido levoulle a coidar del cando a necesitaba, nuns anos nos que a angustia pola situación política española e a pena de non poder volver á súa patria ancoraron a Juan José nunha profunda desesperanza. Pola súa banda, coa poesía relixiosa, Ernestina expón a súa redescubrimiento de Deus como algo liberador, que enche de sentido e de plenitude a súa vida cotiá e que lle fai sentir necesidade de escribir novamente tras uns anos de silencio poético.[6]

Fontes archivísticas[editar | editar a fonte]

O arquivo persoal de Ernestina de Champourcin atópase no Arquivo Xeral da Universidade de Navarra e é de acceso libre.

Catálogo das súas obras[editar | editar a fonte]

Poesía[editar | editar a fonte]

  • En silencio. Madrid, Espasa-Calpe, 1926.
  • Agora. Madrid, Imprenta Brass, 1928.
  • A voz no vento. Madrid, Compañía Ibero-Americana de Publicacións, 1931.
  • Cántico inútil. Madrid, Aguilar, 1936.
  • Presenza ás escuras. Madrid, Rialp, 1952.
  • O nome que me deches.... México, Finisterre, 1960.
  • Cárcere dos sentidos. México, Finisterre, 1964.
  • Hai-kais espirituais. México, Finisterre, 1967.
  • Cartas pechadas. México, Finisterre, 1968.
  • Poemas do ser e do estar. Madrid, Alfaguara, 1972.
  • Primeiro exilio. Madrid, Rialp, 1978.
  • Poemillas do Nadal. México, 1983.
  • A parede transparente. Madrid, Os Libros de Fausto, 1984.
  • Fuxiron todas as illas. Madrid, Cabalo Grego paira a Poesía, 1988.
  • Antoloxía poética, (prólogo de Luz María Jiménez Faro). Madrid, Torremozas, 1988.
  • Ernestina de Champourcín. Málaga, Centro Cultural da Xeración do 27, 1991.
  • Os encontros frustrados. Málaga, O Manatí Dourado, 1991.
  • Poesía a través do tempo. Barcelona, Anthropos, 1991.
  • Do baleiro e os seus dons. Madrid, Torremozas, 1993.
  • Presenza do pasado (1994-1995) . Málaga, Poesía circulante, núm. 7, 1996.
  • Cántico inútil, Cartas pechadas, Primeiro exilio, Fuxiron todas as illas. Málaga, Centro Cultural da Xeración do

27, 1997.

  • Poesía esencial (2008). Fundación Banco Santander. Colección Obra Fundamental. ISBN 978-89913-90-5.

Novelas[editar | editar a fonte]

  • A casa de en fronte (1936). Edición de Carmen Urioste-Azcorra co título da casa de en fronte seguido de dous capítulos da novela Mentres alí mórrese. Sevilla: Renacemento Biblioteca de Rescate, 2013. ISBN 977-8-84847-283-3-7.
  • María de Magdala (1943). 2ª ed. 2015. Ariccia: Aracne editrice. Edición a cargo de Magdalena Aguinaga Alfonso. ISBN 978-88-548-7767-2.

Outros[editar | editar a fonte]

Traducións[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Acillona, Mercedes, “Poesía mística e oracional en Ernestina de Champourcin”, Letras de Deusto, 48 (1991).
  • Arizmendi, Milagres, ed. e prólogo, Ernestina de Champourcin, Poemas de exilio, de soidade e de oración. Atopo edicións e Universidade de Navarra. 2004. ISBN 84-7490-742-X
  • Ascunce, José Anxo, ed. e prólogo, Ernestina de Champourcin, Poesía a través do tempo, Barcelona: Anthropos, Memoria Rota. Exilios e Heterodoxias, (1991).
  • Checa, Edith, “Entrevista. Ernestina de Champourcin esquecida entre os equívocos linderos da Xeración do 27”, Espéculo, 9 (1998).
  • Ciplijauskaite, Birute, “Escribir entre dous exilios: as voces femininas da Xeración do 27”, en Homenaxe ao Profesor Antonio Vilanova, II, eds. A. Sotelo Vázquez e M. C.
  • Comella, Beatriz, Ernestina de Champourcin, do exilio a Deus, Rialp, Madrid (2002), ISBN 84-321-3422-8
  • Costa Tudela, Dores, “Una lectura da obra poética de Ernestina de Champourcin no exilio: de Presenza ás escuras a Poemas do ser e do estar”, en L’exili cultural de 1939, II, Valencia (2001).
  • Fernández Urtasun, Rosa e Ascunce, José Anxo (eds.), Ernestina de Champourcin: muller e cultura no século XX, Biblioteca Nova, Madrid (2006), ISBN 84-9742-601-0
  • Jiménez Faro, Luzmaría, “Ernestina de Champourcin: un camiño cara á luz”, Ínsula 557.
  • Lacarra Lanz, Eukene, Estratexias discursivas e o eu agenérico na poesía relixiosa de Ernestina de Champourcin, Universidade do País Vasco.
  • Landeira, Joy. "Ernestina de Champourcin: Vida e literatura." O Ferrol: Sociedade de cultura Vale-Inclan, 2005.
  • Landeira, Joy. "Una rosa paira Ernestina: Ensaios en conmemoración do centenario de Ernestina de Champourcin." O Ferrol: Sociedade de cultura Vale-Inclan, 2006.
  • Mabrey, María Cristina C., Ernestina de Champourcin, poeta da Xeración do 27 na oculta senda da tradición poética feminina, Edicións Torremozas, 413 pp., Madrid (2007), ISBN 978-84-7839-396-1
  • Milán Malo, Gabriela, “Ernestina de Champourcin, poetisa da Xeración do 27”, Istmo (1999), México D.F.
  • Mirou, Emilio, “Carmen Conde e Ernestina de Champourcin”, Insula 390 (1979).
  • Mulleres do 27, Madrid, Ínsula, 557, 1993.
  • Perlado, José Xullo, “Entrevista a Ernestina de Champourcin en 1986”, Espéculo, 8, Madrid, 1998.
  • Sanz Hermida, Rosa, O silencio creador de Ernestina de Champourcin, Tese doutoral, Universidade de Oviedo, 1991.
  • Siles, Jaime, "Ernestina de Champourcin case esvaecida", en Poesía esencial, Madrid, Fundación BSCH, 2008, pp. LXIV. Madrid (2008), ISBN 978-84-89913-90-5.
  • Villar, Arturo do, “Ernestina de Champourcin”, A Estafeta Literaria, 556 (1975).
  • Jeanne Marie, Os camiños da alma / Lles Chemins de l’âme - memoria viva dos poetas do 27’ mémoire vive deas poètes da Génération de 1927, éditions Paradigme Orléans

Notas e referencias[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 "De Champourcín Morán, Ernestina". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  2. Balló. Las Sinsombrero. Barcelona: Espasa. ISBN 978-84-670-4603-8. 
  3. Casa de las Jaquecas
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 "Edith Checa: Ernestina de Champourcín - nº 9 Espéculo". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  5. 5,0 5,1 5,2 Rosa Fernández Urtasun. "Ernestina de Champourcín: una voz diferente en la Generación del 27" (PDF). 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 "PoesíaDigital". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  7. Champourcín; Conde. Rosa Fernández Urtasun, ed. Epistolario. Madrid: Castalia. ISBN 978-84-9740-235-4. 
  8. "¡¡Ábrete libro!! - Foro sobre libros y autores • Ver Tema - La casa de enfrente - Ernestina de Champourcin". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 "CVC. El Trujamán. Historia. Traduciendo desde el exilio (1): Ernestina de Champourcín, por Josefina Cornejo.". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  10. 10,0 10,1 10,2 "Opus Dei. Ernestina de Champourcin de la Generación del 27, exiliada republicana, supernumeraria del Opus Dei". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  11. 11,0 11,1 http://istmo.mx/2002/11/ernestina_de_champourcin_poetisa_de_la_generacion_del_27/
  12. 12,0 12,1 http://www.utrgv.edu/hipertexto/_files/documents/articles/hipertexto-07/rosa-fernandez.pdf
  13. "“La ardilla y la rosa Juan Ramón en mi memoria” | MI SIGLO". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  14. Gabriela Milán (2002). "Ernestina de Champourcin, poetisa de la Generación del 27". 
  15. "Poetas del Novecientos : entre el Modernismo y la Vanguardia: (Antología).Tomo II: De Guillermo de Torre a Ramón Gaya / edición de José Luis García Martín | Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes". Consultado o 30 de abril de 2018. 
  16. "Premio Ernestina de Champourcín. Universidad de Navarra". Consultado o 9 de mayo de 2018. 

Enlaces externos[editar | editar a fonte]

Sobre ela[editar | editar a fonte]

Á súa poesía[editar | editar a fonte]

Estudos sobre a súa obra[editar | editar a fonte]

Outros[editar | editar a fonte]

[[Categoría:Feministas de España]] [[Categoría:Membros do Opus Dei]] [[Categoría:Poeta]] [[Categoría:Escritora]] [[Categoría:Exiliados do franquismo]] [[Categoría:Escritores españois da xeneración do 27]] [[Categoría:Poetas españois do século XX]] [[Categoría:Vitorianas]] [[Categoría:Wikipedia:Páxinas con traducións non revisadas]]