Saltar ao contido

Tiahuanaco

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Modelo:Xeografía físicaTiahuanaco
Imaxe
Tipositio arqueolóxico Editar o valor en Wikidata
Localización
División administrativaTiwanaku, Bolivia Editar o valor en Wikidata
Mapa
 16°33′17″S 68°40′24″O / -16.554722222222, -68.673333333333
Bañado porTiwanaku River (en) Traducir Editar o valor en Wikidata
Composto por
Kalasasaya (en) Traducir
Putuni (en) Traducir
Puma Punku (pt) Traducir
Pirâmide de Akapana (pt) Traducir
Kantatallita (en) Traducir Editar o valor en Wikidata
Características
Patrimonio da Humanidade  
TipoPatrimonio cultural  → América Latina-Caribe
Data2000 (24ª Sesión), Criterios de Patrimonio da Humanidade: (iii) e (iv) Editar o valor en Wikidata
Identificador567

Tiahuanaco ou Tiahuanacu (en aimará: Tiwanaku) é un sitio arqueolóxico precolombiano no oeste de Bolivia, preto do lago Titicaca, a uns 70 quilómetros da Paz, e é un dos sitios máis grandes de América do Sur. Os restos superficiais cobren actualmente uns 4 quilómetros cadrados e inclúen cerámica decorada, estruturas monumentais e bloques megalíticos. Estimouse de forma conservadora que o sitio estaba habitado por entre 10 000 e 20 000 persoas no 800 d.C.[1]

O sitio rexistrouse por primeira vez na historia escrita en 1549 polo conquistador español Pedro Cieza de León mentres buscaba a capital inca meridional de Qullasuyu.[2]

Bernabé Cobo, un cronista xesuíta do Perú, informou que o nome de Tiwanaku foi noutro tempo taypiqala, que en aimará significa "pedra no centro", aludindo á crenza de que se atopaba no centro do mundo.[3] O nome polo que Tiwanaku era coñecido polos seus habitantes pode que se perdese, xa que non tiñan lingua escrita.[4][5] Heggarty e Beresford-Jones suxiren que a lingua puquina é moi probable que fose a lingua de Tiwanaku.[6]

Historia do sitio

[editar | editar a fonte]

A datación do sitio refinouse significativamente ao longo do último século. De 1910 a 1945, Arthur Posnansky sostivo que o sitio tiña entre 11.000 e 17.000 anos de antigüidade[7][8] baseándose en comparacións con eras xeolóxicas e arqueoastronomía. A partir da década de 1970, Carlos Ponce Sanginés propuxo que o sitio ocupouse por primeira vez arredor do ano 1580 a. C.,[9] a datación por radiocarbono máis antiga do sitio. Esta data aínda se ve nalgunhas publicacións e museos de Bolivia. Desde a década de 1980, os investigadores recoñeceron esta data como pouco fiable, o que levou ao consenso de que o sitio non é máis antigo que o 200 ou 300 a.C.[10][11][12] Máis recentemente, unha avaliación estatística de datacións de radiocarbono fiables estima que o sitio fundouse arredor do ano 110 d.C. (50–170, probabilidade do 68 %),[13] unha data apoiada pola falta de estilos cerámicos de períodos anteriores.[14]

Tiwanaku comezou o seu crecemento constante nos primeiros séculos do primeiro milenio d.C. Desde aproximadamente o ano 375 ata o 700 d.C., esta cidade andina creceu ata alcanzar a súa importancia. No seu auxe, a cidade de Tiwanaku abarcaba unha área duns 4 quilómetros cadrados (1,5 millas cadradas) e tiña unha poboación superior a 10.000 habitantes. O crecemento da cidade debeuse á súa complexa economía agropastoral, apoiada polo comercio.[15]

A sociedade parece que se derrubou arredor do ano 1000 d.C.; a razón disto aínda está aberta a debate. Estudos recentes do xeólogo Elliott Arnold, da Universidade de Pittsburgh, mostraron evidencias dunha maior aridez na rexión arredor da época do colapso. Unha seca na rexión afectaría os sistemas agrícolas locais e probablemente xogaría un papel no colapso de Tiwanaku.

Relacións

[editar | editar a fonte]

A cultura Tiahuanaca aumentou o seu poder na bacia do Titicaca no período 200-500 d.C., alcanzando o seu pico entre o 500 e o 600 d.C.[16]

O pobo de Tiahuanaco mantivo unha estreita relación coa cultura Wari. As civilizacións Wari e Tiahuanaco compartían a mesma iconografía, coñecida como a "Serie Iconográfica Andina Meridional". Presúmese que a relación entre as dúas civilizacións está baseada no comercio ou no ámbito militar. Os Wari non son a única outra civilización coa que Tiahuanaco puido ter contacto. As cidades incas tamén contiñan tipos de arquitectura similares ás infraestruturas que se ven en Tiahuanaco. Disto pódese esperar que os incas se inspirasen na cidade de Tiahuanaco e noutras civilizacións temperás da bacia andina.

Estruturas

[editar | editar a fonte]
Talla na Porta do Sol de Tiahuanaco (Fotografía de 1903).

As estruturas escavadas por investigadores en Tiahuanaco inclúen as plataformas escalonadas montículo de plataforma Akapana, Akapana Leste e Pumapunku, os recintos Kalasasaya, Kantatallita, Kheri Kala e Putuni, e o templo semisubterráneo.

Algúns autores cren que as elites de Tiahuanaco vivían dentro de catro muros rodeados por un foso. Esta teoría chámase "teoría do foso de Tiahuanaco". Algúns cren que este foso tiña como obxectivo crear a imaxe dunha illa sagrada. Dentro dos muros había moitas imaxes dedicadas á orixe humana, que só as elites podían ver. É posible que a xente común entrase nesta estrutura só con fins cerimoniais, xa que albergaba o santuario máis sagrado.[2]

Propuxéronse moitas teorías sobre a habilidade da construción arquitectónica de Tiahuanaco. Unha delas é que usaban un "luk'a", que é unha medida estándar duns sesenta centímetros. Jean-Pierre Protzen e Stella Nair afirman que "A través de todas as nosas medicións, non só non puidemos corroborar esta hipótese, senón que non puidemos, ata agora, detectar unha unidade de medida convincente, ou módulo, da que derivar outras medidas, xa sexa como múltiplos ou fraccións deste módulo". Outro argumento é a favor da proporción pitagórica. Esta idea require triángulos rectángulos nunha proporción de cinco a catro a tres utilizados nas portas para medir todas as partes. Por último, Protzen e Nair argumentan que Tiahuanaco tiña un sistema establecido para elementos individuais dependente do contexto e da composición. Isto demóstrase na construción de portas similares que van desde o tamaño diminuto ata o monumental, o que demostra que os factores de escala non afectaban a proporción. Con cada elemento engadido, as pezas individuais desprazáronse para encaixar.[17]

A medida que a poboación medraba, desenvolvéronse nichos profesionais e a xente comezou a especializarse en certas habilidades. Houbo un aumento de artesáns, que traballaban en cerámica, xoiería e téxtiles. Do mesmo xeito que os incas posteriores, os Tiahuanaco tiñan poucas institucións comerciais ou de mercado. En cambio, a cultura dependía da redistribución da elite.[18] É dicir, as elites do estado controlaban esencialmente toda a produción económica, pero esperábase que proporcionasen a cada plebeio todos os recursos necesarios para desempeñar a súa función. Algunhas ocupacións inclúen agricultores, pastores, etc. Esta separación de ocupacións ía acompañada dunha estratificación xerárquica dentro do estado.[19]

Monólito de Fraile, sostendo unha bandexa para rapé e un Qiru. O cinto mostra plantas xermolantes que a miúdo se confunden con cangrexos.

Akapana

[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Akapana.

A Akapana é unha estrutura en forma de "media cruz andina" de 257 m de longo, 197 m de ancho no seu punto máximo e 16,5 m de alto. No seu centro parece que había un patio afundido. Este foi case destruído por unha escavación profunda de saqueadores que se estende desde o centro desta estrutura ata o seu lado leste. O material da escavación dos saqueadores verteuse desde o lado leste da Akapana. Hai unha escaleira no seu lado oeste. Posibles complexos residenciais poderían ocupar tanto as esquinas nordés como sueste desta estrutura.

Akapana Leste

[editar | editar a fonte]

O Akapana Leste construíuse no lado oriental do antigo Tiahuanaco. Posteriormente considerouse unha fronteira entre o centro cerimonial e a zona urbana. Estaba feito dun chan groso e preparado de area e arxila, que sostiña un grupo de edificios. A arxila amarela e vermella utilizábase en diferentes zonas para o que parecen ser fins estéticos. Limpábase de todos os residuos domésticos, o que sinalaba a súa grande importancia para a cultura.[20]

Pumapunku

[editar | editar a fonte]

O Pumapunku é unha plataforma artificial construída nun eixo leste-oeste como o Akapana. É un montículo de plataforma de terra en forma de T, revestido con bloques megalíticos. Ten 167,36 m de ancho ao longo do seu eixo norte-sur e 116,7 m de ancho ao longo do seu eixo leste-oeste e 5 m de altura. Proxeccións idénticas de 20 metros de ancho esténdense 27,6 metros ao norte e ao sur desde as esquinas nordeste e sueste do Pumapunku. Patios amurallados e sen amurallamentos e unha explanada están asociados a esta estrutura.

Unha característica destacada do Pumapunku é unha gran terraza de pedra, ten unhas dimensións de 6,75 por 38,72 metros e está empedrada con grandes bloques de pedra. Chámase "Plataforma Lítica" e contén o maior bloque de pedra atopado no xacemento de Tiahuanaco.[21][22] Segundo Ponce Sangines, estímase que o bloque pesa 131 toneladas métricas.[21] Estímase que o segundo bloque de pedra máis grande atopado dentro do Pumapunku pesa 85 toneladas métricas.[21][22]

Esparxidas polo sitio do Puma Punku hai varios tipos de pedras talladas. Debido á complexidade da cachotaría, os teóricos da conspiración adoitan citar o sitio como un lugar de antiga intervención alieníxena. Estas afirmacións carecen totalmente de fundamento. A reconstrución máis informada do edificio baséase na impresión e modelaxe en 3D de Alexei Vranich.[23]

"Porta do Sol", Tiahuanaco, debuxado por Ephraim Squier en 1877. A escala vertical está esaxerada neste debuxo.

Kalasasaya

[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Kalasasaya.

O Kalasasaya é un gran patio de máis de 90 metros de longo, delimitado por unha porta alta. Está situado ao norte do Akapana e ao oeste do Templo Semisubterráneo. Dentro do patio é onde os exploradores atoparon a Porta do Sol. Desde finais do século XX, os investigadores teorizaron que esta non era a localización orixinal da porta.

Preto do patio atópase o Templo Semisubterráneo, un patio cadrado afundido que é único polo seu eixe norte-sur en lugar de leste-oeste.[24] Os muros están cubertos con cabezas de espiga de moitos estilos diferentes, o que suxire que a estrutura reutilizouse para diferentes fins ao longo do tempo.[25] Construíuse con muros de piares de arenisca e bloques máis pequenos de cachotaría de canteiro.[25][26] Estímase que o bloque de pedra máis grande de Kalasasaya pesa 26,95 toneladas métricas.[21]

Dentro de moitas das estruturas do sitio hai portas impresionantes, as de escala monumental están colocadas en montículos artificiais, plataformas ou patios afundidos. Unha porta mostra a iconografía dunha figura frontal na pose de Deus do Bastón. Esta iconografía tamén se usa nalgúns recipientes de gran tamaño, o que indica a súa importancia para a cultura. A iconografía da Porta do Sol, chamada "Serie Iconográfica Andina do Sur", pódese ver en varias esculturas de pedra, Qiru, bandexas para rapé e outros artefactos de Tiahuanaco.[27]

As tallas únicas na parte superior da Porta do Sol representan animais e outros seres. Algúns afirmaron que o simbolismo representa un sistema de calendario exclusivo da xente de Tiahuanaco, aínda que non hai probas definitivas de que esta teoría sexa correcta.

A Porta do Sol e outras situadas en Pumapunku non están completas. Fáltalles parte dun marco rebaixado típico coñecido como chambranle, que normalmente ten encaixes para abrazaderas para soportar adicións posteriores. Estes exemplos arquitectónicos, así como a Porta de Akapana, teñen detalles únicos e demostran unha gran habilidade no corte da pedra. Isto revela un coñecemento da xeometría descritiva. A regularidade dos elementos suxire que forman parte dun sistema de proporcións.

Porta da Lúa.

Arqueoloxía

[editar | editar a fonte]
O Monólito Bennett (agora no Museo do Sitio de Tiahuanaco) atopouse no centro do Templo Semisubterráneo por Wendell C. Bennett. É a estela máis grande xamais atopada no mundo andino (7,3 m de altura).
Cabezas no Templo Semisubterráneo.

Dado que o sitio sufriu saqueos e escavacións afeccionadas desde pouco despois da caída de Tiahuanaco, os arqueólogos deben intentar interpretalo entendendo que os materiais mesturáronse e destruíronse. Esta destrución continuou durante a conquista española e o período colonial, e durante o século XIX e principios do século XX. Outros danos cometéronse por persoas que extraían pedra para a construción de edificios e ferrocarrís, e por prácticas de tiro por parte de persoal militar.

Non se conserva ningún edificio en pé no sitio moderno. Só quedan cimentos públicos non domésticos, con muros mal reconstruídos. Os bloques de cantaría empregados en moitas destas estruturas producíronse en masa en estilos similares para que posiblemente se puidesen usar para múltiples fins. Ao longo do período do sitio, certos edificios cambiaron de propósito, o que provocou unha mestura de artefactos que se atopan hoxe en día.[17]

O estudo detallado de Tiahuanaco comezou a pequena escala a mediados do século XIX. Na década de 1860, Ephraim George Squier visitou as ruínas e posteriormente publicou mapas e bosquexos completados durante a súa visita. O xeólogo alemán Alphons Stübel pasou nove días en Tiahuanaco en 1876, creando un mapa do sitio baseado en medicións coidadosas. Tamén fixo bosquexos e creou impresións en papel de tallas e outras características arquitectónicas. En 1892, o enxeñeiro Georg von Grumbkow publicou un libro con importante documentación fotográfica. Cos comentarios do arqueólogo Max Uhle, este foi o primeiro relato científico en profundidade das ruínas.

Von Grumbkow visitara Tiahuanaco por primeira vez entre finais de 1876 e principios de 1877, cando acompañou como fotógrafo a expedición do aventureiro francés Théodore Ber, financiada polo empresario estadounidense Henry Meiggs, en contra da promesa de Ber de doar os artefactos que atoparía, en nome de Meiggs, á Smithsonian Institution de Washington e ao Museo Americano de Historia Natural de Nova York. A expedición de Ber inerrompíuse pola violenta hostilidade da poboación local, instigada polo párroco católico, pero as primeiras imaxes de von Grumbkow sobreviven.[28]

Imaxes das escavacións arqueolóxicas de 1903

Escavación e restauración contemporáneas

[editar | editar a fonte]
Reconstrución arqueolóxica afeccionada das murallas arredor de Kalasasaya
Os restos das murallas orixinais de Kalasasaya mostran unha gran calidade de cachotaria

Na década de 1960, o goberno boliviano iniciou un esforzo para restaurar o sitio e reconstruír parte del. As murallas de Kalasasaya están case todas reconstruídas. A reconstrución non se baseou suficientemente en probas. A reconstrución non ten unha calidade de cantería tan alta como estaba presente en Tiwanaku.[25]

Os primeiros visitantes compararon Kalasasaya co Stonehenge de Inglaterra.[29] Ephraim Squier chamouno "Stonehenge americano".[30] Antes da reconstrución, tiña unha aparencia máis semellante a "Stonehenge", xa que as pedras de recheo entre os grandes piares de pedra foran todas saqueadas.[31]

Como se indicou, crese que a Porta do Sol, agora no Kalasasaya, trasladouse da súa localización orixinal.[2]

O antropólogo Alan Kolata da Universidade de Chicago e o seu homólogo boliviano, Oswaldo Rivera, realizaron escavacións arqueolóxicas modernas e academicamente sólidas desde 1978 ata a década de 1990. Entre as súas contribucións están o redescubrimento dos suka kollus, a datación precisa do crecemento e a influencia da civilización e as evidencias dun colapso da civilización Tiahuanaco debido á seca.[Cómpre referencia]

Arqueólogos como Paul Goldstein argumentaron que o imperio Tiahuanaco se estendía fóra da zona do altiplano e ata o val de Moquegua no Perú. As escavacións nos asentamentos de Omo mostran signos dunha arquitectura similar característica de Tiwanaku, como un templo e un montículo acaroado.[24] Para este argumento tamén se están a usar probas de tipos similares de modificación da bóveda cranial en enterramentos entre o sitio de Omo e o sitio principal de Tiwanaku.[32]

Tiahuanaco designouse como Patrimonio da Humanidade da UNESCO, administrado polo goberno boliviano.

O Departamento de Arqueoloxía de Bolivia (DINAR, dirixido por Javier Escalante) leva a cabo escavacións no montículo de plataformas soterradas de Akapana. O Proxecto Arqueolóxico Pumapunku-Akapana (PAPA), dirixido pola Universidade de Pensilvania, leva escavando na zona que rodea o montículo de plataformas soterradas durante os últimos anos e tamén realizando estudos de Ground Penetrating Radar na zona.

En 2009, os traballos de restauración patrocinados polo estado en Akapana interrompíronse debido a unha queixa da UNESCO. A restauración consistiu en revestir o montículo da plataforma con adobe, aínda que os investigadores non estableceran que isto fose apropiado.[33][34]

Detalle do Monólito de Ponce

En 2013, uns arqueólogos mariños que exploraban o arrecife Khoa do lago Titicaca descubriron un antigo sitio cerimonial e extraeron artefactos como figuras de lapislázuli e cerámica, queimadores de incenso e un medallón cerimonial do fondo do lago.[35] Os artefactos son representativos da fastuosidade das cerimonias e a cultura Tiwanaku.[35]

Cando se creou un mapa topográfico do sitio en 2016 mediante imaxes de drons, revelouse un "conxunto de estruturas ata agora descoñecidas". Estas estruturas abarcaban 411 ha e incluían un templo de pedra que abarcaba 17 ha e unhas cen estruturas circulares ou rectangulares de vastas dimensións, que posiblemente eran unidades domésticas, así como infraestruturas de canles e estradas.[36]

Vixilancia aérea

[editar | editar a fonte]

Entre 2005 e 2007, a UNESCO empregou varios tipos de métodos de vixilancia aérea para crear unha imaxe aérea do sitio. Neste proceso empregáronse lidar, fotografía aérea, drons e dixitalización láser terrestre. Os datos obtidos desta investigación inclúen mapas topográficos que mostran as principais estruturas do sitio, xunto coa cartografía de múltiples estruturas na zona de Mollo Kuntu. Con estes métodos colocáronse máis de 300 millóns de puntos de datos, o que axudou a redefinir as principais estruturas que non foron completamente escavadas, como o Puma Punku.

Notas

[editar | editar a fonte]
  1. ↑ Janusek, John (2004). Identity and Power in the Ancient Andes: Tiwanaku Cities through Time. New York: Routledge. p. 128. ISBN 978-0415946346.
  2. 1 2 3 Kolata, Alan L. (1993). The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-55786-183-2.
  3. ↑ Kelley, David H.; Milone, Eugene F. (19 de novembro de 2004). Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy. Springer. ISBN 978-0-387-95310-6.
  4. ↑ Hughes, Holly (20 de outubro de 2008). Frommers 500 Places to See Before They Disappear (500 Places). Frommers. pp. 266. ISBN 978-0-470-18986-3. Consultado o 9 de agosto de 2009.
  5. ↑ "Profile: Fabricio R. Santos - The Genographic project". Genographic Project. National Geographic. Arquivado dende o orixinal o 5 de xullo de 2011. Consultado o 2009-08-09.
  6. ↑ Heggarty, P.; Beresford-Jones, D. (2013). Ness, I., ed. The Encyclopedia of Global Human Migration. Andes: linguistic history. Oxford: Wiley-Blackwell. pp. 401–409. ISBN 978-1-44435-107-1. doi:10.1002/9781444351071.wbeghm852.
  7. ↑ Posnansky, Arthur (1910). Tihuanacu e islas del Sol y de la Luna (Titicaca y Koati). La Paz.
  8. ↑ Posnansky, Arthur (1945). Tihuanacu, the Cradle of American Man I–II. Translated by James F. Sheaver. New York: JJ Augustin.
  9. ↑ Ponce Sanginés, Carlos (1971). Tiwanaku: Espacio, Tiempo y Cultura. La Paz: Academia Nacional de Ciencias de Bolivia.
  10. ↑ Browman, David (1980). "Tiwanaku expansion and economic patterns". Estudios Arqueológicos 5: 107–120.
  11. ↑ Janusek, John (2003). Kolata, Alan, ed. Tiwanaku and Its Hinterland: Archaeological and Paleoecological Investigations of an Andean Civilization, Vol. 2: Urban and Rural Archaeology. Vessels, Time, and Society: Toward a Ceramic Chronology in the Tiwanaku Heartland. Washington, D.C.: Smithsonian. pp. 30–89.
  12. ↑ Stanish, Charles (2003). Ancient Titicaca. Os Ánxeles: University of California Press.
  13. ↑ Marsh, Erik (2012). "A Bayesian Re-Assessment of the Earliest Radiocarbon Dates from Tiwanaku, Bolivia". Radiocarbon 54 (2): 203–218. Bibcode:2012Radcb..54..203M. doi:10.2458/azu_js_rc.v54i2.15826.
  14. ↑ Marsh, Erik (2012). "The Founding of Tiwanaku: Evidence from Kk'araña". Ñawpa Pacha 32: 169–188. doi:10.1179/naw.2012.32.2.69.
  15. ↑ Andrews, Anthony P. (1995). St. Remy Press, ed. First Cities. Canadá. pp. 158–160. ISBN 0-89599-043-1. Consultado o 26 de xullo de 2022.
  16. ↑ Rivera-Casanovas, Claudia; Agüero, Carolina (2026). Aldenderfer, Mark; Sepúlveda, Marcela; Neves, Eduardo Góes, eds. "The Oxford Handbook of South American Archaeology. Tiwanaku in the Titicaca Basin and Its Expansion in the South-Central Andean Region" (en inglés). Oxford University Press. pp. 797–816. ISBN 978-0-19-539136-7. doi:10.1093/oxfordhb/9780195391367.013.54.
  17. 1 2 Protzen, J.-P., and S. E. Nair, 2000, "On Reconstructing Tiwanaku Architecture": The Journal of the Society of Architectural Historians, vol. 59, no., 3, pp. 358–371.
  18. ↑ , Smith, Michael E. (2004), "The Archaeology of Ancient Economies," Annu. Rev. Anthrop. 33: 73-102.
  19. ↑ Bahn, Paul G., Lost Cities. Nova York: Welcome Rain, 1999.
  20. ↑ Isbell, W. H., 2004, Palaces and Politics in the Andean Middle Horizon. in S. T. Evans and J. Pillsbury, eds., pp. 191–246. Palaces of the Ancient New World, Dumbarton Oaks Research Library and Collection Washington, D.C.
  21. 1 2 3 4 Ponce Sanginés, C. and G. M. Terrazas, 1970, Acerca De La Procedencia Del Material Lítico De Los Monumentos De Tiwanaku. Publication no. 21. Academia Nacional de Ciencias de Bolivia.
  22. 1 2 Vranich, A., 1999, Interpreting the Meaning of Ritual Spaces: The Temple Complex of Pumapunku, Tiwanaku, Bolivia, Doctoral Dissertation, University of Pennsylvania.
  23. ↑ Vranich, Alexei (2018-12-13). "Reconstructing ancient architecture at Tiwanaku, Bolivia: the potential and promise of 3D printing". Heritage Science (en inglés) 6 (1): 1–20. ISSN 2050-7445. doi:10.1186/s40494-018-0231-0.
  24. 1 2 Goldstein, Paul (1993). Tiwanaku Temples and State Expansion: A Tiwanaku Sunken-Court Temple in Moquegua, Peru.
  25. 1 2 3 Browman, D. L., 1981, "New light on Andean Tiwanaku," New Scientist vol. 69, no. 4, pp. 408–419.
  26. ↑ Coe, Michael, Dean Snow, and Elizabeth Benson, 1986, Atlas of Ancient America p. 190
  27. ↑ Silverman, Helaine Andean Archaeology Volume 2. Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing, 2004
  28. ↑ Riviale, Pascal (2018). "Un Communard parmi les américanistes : biographie de Théodore Ber". Bérose-Encyclopédie internationale des histoires de l'anthropologie. Bérose. Consultado o 18 de xaneiro de 2020.
  29. ↑ Alfons Stübel, Max Uhle: Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen. Hiersemann, Leipzig 1892, Part II, p. 46 (digi.ub.uni-heidelberg.de).
  30. ↑ Jean-Pierre Protzen, Stella Nair: The Stones of Tiahuanaco: A Study of Architecture and Construction. Vol. 75. Cotsen Institute of Archaeology Press, University of California, Los Angeles 2013, p. 46.
  31. ↑ Alexei Vranich, Charles Stanish (eds.): Visions of Tiwanaku. UCLA Cotsen Institute of Archaeology, Los Angeles, 2013, p. 4
  32. ↑ Hoshower, Lisa M. (1995). Artificial Cranial Deformation at the Omo M10 Site: A Tiwanaku Complex from the Moquegua Valley, Peru.
  33. ↑ Carroll, Rory (20 de outubro de 2009). "Makeover may lose Bolivian pyramid its world heritage site listing". The Guardian.
  34. ↑ "Pyramid may lose World Heritage status after renovation fiasco". Sydney Morning Herald. 20 de outubro de 2009.
  35. 1 2 Sample, Ian (2019-04-01). "Archaeologists discover 'exceptional' site at Lake Titicaca". The Guardian (en inglés). ISSN 0261-3077. Consultado o 2019-04-02.
  36. ↑ Iglesias Kuntz, Lucía (20 de abril de 2023). "The secrets of Tiwanaku, revealed by a drone". UNESCO Courier. Arquivado dende o orixinal o 2025-04-17. Consultado o 30 de xullo de 2025. Parámetro descoñecido |orig-date= ignorado (Axuda)

Véxase tamén

[editar | editar a fonte]

Bibliografía

[editar | editar a fonte]
  • Bermann, Marc Lukurmata Princeton University Press (1994) ISBN 978-0-691-03359-4.
  • Bruhns, Karen Olsen, Ancient South America, Cambridge University Press, Cambridge, UK, c. 1994.
  • Arthur Posnansky; Tihuanacu cuna del hombre americano (edición bilingüe inglés-castellano); Nueva York, 1945.
  • Goldstein, Paul, "Tiwanaku Temples and State Expansion: A Tiwanaku Sunken-Court Temple in Moduegua, Peru", Latin American Antiquity, Vol. 4, No. 1 (marzo de 1993), pp. 22–47, Society for American Archaeology.
  • Hoshower, Lisa M., Jane E. Buikstra, Paul S. Goldstein, and Ann D. Webster, "Artificial Cranial Deformation at the Omo M10 Site: A Tiwanaku Complex from the Moquegua Valley, Peru", Latin American Antiquity, Vol. 6, No. 2 (xuño de 1995) pp. 145–64, Society for American Archaeology.
  • Janusek, John Wayne Ancient Tiwanaku Cambridge University Press (2008) ISBN 978-0-521-01662-9.
  • Kolata, Alan L., "The Agricultural Foundations of the Tiwanaku State: A View from the Heartland", American Antiquity, Vol. 51, No. 4 (outubro de 1986), pp. 748–762, Society for American Archaeology.
  • Kolata, Alan L (xuño de 1991). The Technology and Organization of Agricultural Production in the Tiwanaku State. Latin American Antiquity 2 (Society for American Archaeology). pp. 99–125. JSTOR 972273. doi:10.2307/972273. .
  • Protzen, Jean-Pierre and Stella E. Nair, "On Reconstructing Tiwanaku Architecture", The Journal of the Society of Architectural Historians, Vol. 59, No. 3 (setembro de 2000), pp. 358–71, Society of Architectural Historians.
  • Reinhard, Johan, "Chavin and Tiahuanaco: A New Look at Two Andean Ceremonial Centers." National Geographic Research 1(3): 395–422, 1985.
  • ——— (1990). McFarren, Peter, ed. An Insider's Guide to Bolivia. Tiahuanaco, Sacred Center of the Andes. La Paz. pp. 151–81. .
  • ——— (1992). Tiwanaku: Ensayo sobre su cosmovisión [Tiwanaku: essay on its cosmovision]. Revista Pumapunku (en castelán) 2. pp. 8–66. .
  • Stone-Miller, Rebecca (2002) [c. 1995]. Art of the Andes: from Chavin to Inca. Londres: Thames & Hudson. .
  • Vallières, Claudine (2013). A Taste of Tiwanaku: Daily Life in an Ancient Andean Urban Center as Seen through Cuisine (Ph.D.). McGill University. 

Outros artigos

[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas

[editar | editar a fonte]
Obtido de «https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Tiahuanaco&oldid=7657346»