Texto masorético

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á busca

A expresión texto masorético (MT, 𝕸, ), tamén texto masoreta, refírese ós textos escritos hebreo ou aramaico dos libros que conpoñen o Tanagh, segundo o xudaísmo rabínico. Con todo, os estudosos contemporáneos, que buscan para entender a historia do texto da Biblia hebrea utilizan unha ampla gama doutras fontes, nas que se atopan transcricións en grego e siríaco, citacións en manuscritos rabínicos, Tora samaritana e outros, como os manuscritos do Mar Morto. Moitas destas fontes, inclusive, son máis vellas có propio texto masorético e a miúdo contradíceno. Mentres o texto masorético define os libros do canon xudeu, tamén establece un tipo de escrita precisa para tales libros mailo seu sistema de vocalización e de cantilena conñecido por masorá.[1]

As notas masoréticas teñen sido amplamente utilizadas como a base para traducións do Antigo Testamento nas Biblias protestantes, e en anos recentes (desde 1943), para algunhas versións de Biblias católicas, pero só en termos de tradución e non de canon. A Igrexa católica e as igrexas ortodoxas orientais continúan a utilizar o mesmo canon dos xudeus helénicos e enventualmente usado polo Xesús de Nazaret, segundo faise referencia no Novo Testamento, Septuaginta, aguantándoo como de inspiración divina, e os católicos romanos teñen, como a súa versión oficial das escrituras, a versión traducida por San Xerome en lingua latina, chamada de Vulgata, que é baseado no canon da Septuaginta. Os manuscritos do Mar Morto mostran que o texto masoreta é case idéntico a algúns textos das escrituras hebreas datados do ano 200 a.C., mais é diferente fronte a outros. Os rolos de En-Gedi, con 2000 anos, que foron atopados en 1970, mais que non tiñan o seu contido reconstruído ata recentemente, amosan que o texto do Libro de Levítico do rolo de En-Gedi é completamente idéntico ó texto do Libro de Levitico no texto masoreta. O rolo de En-Gedi é a primeira mostra dun rolo bíblico descuberto nunha arca sagrada dunha esnoga antiga, onde sería gardada para as oracións, e non en covas de deserto como no caso dos manuscritos do Mar Morto.

As notas masoréticas eran principalmente copiadas, editadas e distribuídas por un grupo dos xudeus coñecidos como masoretas, entre os séculos VII e X . Aínda que as consoantes difiran pouco do texto xeralmente aceptado no comezo do século II, e tamén difira pouco de algúns textos de Qumrán que son máis vellos, hai diferenzas numerosas de maior ou menor importancia cando comparadas ós manuscritos da Biblia dos Setenta, unha tradución grega (aproximadamente 100 anos máis vellos cós textos masoréticos, do séculos II a.C. e III a.C.) das escrituras hebreas hebreo que era de uso corrente no Exipto e en Israel (e foi utilizado nas citacións no Novo Testamento, especialmente polo Paulo de Tarso).

A palabra "mesorá" (en hebreo: מָסוֹרָה) refírese á transmisión dunha tradición. Nun sentido máis ancho pode referirse á cadea enteira de tradición xudía, que inclúe a lei oral. As correntes ortodoxas do xudaísmo afirman que tal tradición é inmutable e infallible. Con todo, outros afirman que a tradición non é así tan inmutable e infalible cando se fai unha mirada nalgunhas das discusións no Talmud, porque nel hai mencións a opinións diferentes e recordacións da lei (Halaghá). Alén diso, as notas masoretas refírense ó termo "mesorá" cun significado ben específico: a marca diacrítica no texto da Biblia hebrea e notas marxinais concisas en manuscritos (e despois en impresións) da Biblia hebrea que gardan detalles textuais, normalmente sobre a ortografía precisa de palabras.[1]

O Papiro de Nash, do século II a.e.c., contén unha porción dun texto pre-masorético, especificamente os Dez Mandamentos e a oración Xemá Israel.

Os máis vetustos textos masoréticos existentes datan do século IX, aproximadamente.[א] O códice de Alepo, que data do século X, xa foi considerado como o texto masoreta completo máis vello, pero algunas partes da súa sección da Torá foron perdidas.

Orixe e transmisión[editar | editar a fonte]

A interrelación entre varios manuscritos antigos significativos do Vello Testamento (algúns identificado polo seu sigla). Mt Aquí denota o Masoretic Texto; LXX, o orixinal Biblia dos Setenta.

O Talmud e os manuscritos caraítas din que unha copia estándar da Biblia hebrea era mantida no tribunal do Templo de Xerusalén para auxiliar os copistas, e había correctores pagos dos textos bíblicos entre os traballadores do Templo (Talmud, Tratado de Ketubot 106a).[2] Esta copia é mencionada na Misiva de Aristeias (§ 30; comp. Blau, Studien zum Althebr. Buchwesen, p. 100), nas afirmacións de Philo (preámbulo á súa "Análise da Constitución Política dos xudeus"), e en Flavio Xosefo (Contra Ap. i. 8).

Un conto talmúdico, quizais referíndose a un tempo máis temperán, relata que tres rolo da Torá foron atopados no tribunal de Templo, pero había variacións dun ó outro. As diferenzas eran entón resolveronse por decisión da maioría entre os tres.

Período do segundo templo[editar | editar a fonte]

O descubrimento dos rolos do Mar Morto en Qumrán, datados de entre 150 a.C. e 75 a.C., mostra que naquel período nin sempre houbo a uniformidade escrupulosa do texto do xeito que pasou a ser tan acentuado nos séculos seguintes. Segundo Menahem Cohen, os rolos do Mar Morto resolveron esta cuestión "amosando que había de feito un tipo de texto hebreo, no que a tradución da Septuaginta foi baseada, que se afastaba moito das notas masoretas. Os códices mostraban numerosas pequenas variacións na ortografía, tanto en relación ó texto máis tardío coma entre si. Amósase tamén, evidente nas notas sobre de correccións e sobre variacións alternativas, que algúns escribas sentíanse libres para escoller, segundo o seu gusto persoal e discreción, entre lecturas diferentes.[3]

Con todo, a despeito destas variacións, a maioría dos fragmentos de Qumrán poden ser clasificados como sendo máis próximo do texto masorético do que a calquera outro grupo de texto subsistente. Segundo Lawrence Schiffman, 60% pode ser clasificado como dun tipo protomasorético, uns 20% de estilo Qumrán con bases en textos protomasoréticos, comparado a 5% protosamaritano, 5% Septuagintal, e 10% sen clasificación. Joseph Fitzmyer notou o seguinte con respecto ós descubrimentos na Cova 4 de Qumrán: "Tales formas antigas dos libros do Vello Testamento testifican unha diversidade textual insuspeitosa que certa vez existiu, estes textos merecen moito máis atención e estudo ca eles tiveron até agora. Así, as diferenzas na Biblia dos Setenta xa non poden ser consideradas como o resultado dunha pobre ou tendenciosa tentativa de traducir do hebreo ó grego; elas testemuñan ben máis unha forma diferente de texto hebreo de antes do cristianismo". Doutra banda, algúns dos fragmentos que corresponden con máis precisión diante do texto masorético foi atopado na cova 4.

Período rabínico[editar | editar a fonte]

A énfase nos pequenos detalles das palabras e como deletrear, unha práctica xa usada polos fariseos como base argumentativa, alcanzou o seu auxe co exemplo de Rabi Akiva (finado en 135). A idea dun texto perfecto de espeque consonantal esparexeu rapidamente por tódalas comunidade xudaicas fundada en principios e precedentes atopados na halaghá, nas agadót e no pensamento xudaico;[3] e así fortalecendo as restricións a respecto de que a discrepancia mesmo dunha soa letra podería tornar inválido un rolo enteiro da Torá.[4] Moi poucos manuscritos parecen ter sobrevivido á destrución de Xerusalén en 70.[5] Este feito tanto fixo reducir drasticamente o número de variantes en circulación dos texto coma fixo xudir unha necesidade urxente de preservalos. Traducións ó grego foron feitas. Diferente da Biblia dos Setenta, desvíos en grand'escala entre a versión grega de Aquila de Sinope e Theodocio e aquilo hodiernamente conhecido como texto masoreta son mínimos. Porén, variacións detalladas entre diferentes textos hebreos aínda en uso existían nitidamente, conforme amosado polas diferenzas entre o texto masorético contemporáneo e versión mencionadas na Guemará, e ás veces nos midrashim haláquicos baseados en deletrados que non existen no actual texto masorético.[3]

A era dos masoretas[editar | editar a fonte]

O texto que existe actualmente por fin tornouse predominante por medio da reputación dos masoretas, escolas de escribas e estudosos da Torá que traballaron entre os séculos VII e XI, vivindo precipuamente en Eretz Israel e nas cidades de Tiberíades e Xerusalén, ou en Babylonia. Segundo Menachem Cohen, tales escolas acadaron grande prestixio por causa da precisión e do control de erros das súas técnicas de copia, que estableceron unha autoridade diante das demais.[3] Algunhas diferenzas permaneceron, ás veces reforzadas por costumes locais en respecto á pronuncia e ritmo de lectura. Toda localidade, seguindo a tradición da súa escola, tiña un códice padrón que incorporaba as súas formas de ler. Na rexión da vetusta Babilonia, a escola de Sura difería da de Neardeia e, ben así, diferenzas smilares ocorrían entre as escolas en Israel cando comparadas coas de Tiberíades, as cales posteriormente fóronse tornando máis e máis o centro de lecturas. Nese período, unha tradición florecente cesou, e os masoretas na feitura dos seus códices xeralmente unha escola ou outra, examinando, con todo, os códices padrón de outras escolas e anotando as discrepancias.[2]

Ben Aser e Ben Neftalí[editar | editar a fonte]

Na primeira metade do século X, Aarón Ben Moisés Ben Aser e Ben Naftali eran os principais masoretas en Tiberíades. Os seus nomes acabaron por simbolizar as variacións entre os masoretas, mais as diferenzas entre eles non debería ser esaxerada. Case non hai diferenzas entre eles con respecto ás consoantes, aínda que diverxan en termos de vocalización e ritmo. Tamén, había outras autoridades como Rabi Fineias e Moisés Moheh, contra os cales e Ben Aser e Ben Neftalí, estando de acordo, diverxían. É posíble aínda que tódalas as discrepancias atopadas nos manuscritos acaben sendo consideradas como desacordos entre estas puntos de vista. Ben Aser escribiu un códice estándar codex, o códice de Alepo, no que insculpiu as súas opinións. Probablemente, Ben Naftali fíxoo tamén, mais a súa obra non sobreviviu.[6]

Xa foi suxerido que non existía de feito unha persoa chamada de "Ben Neftalí", pero que, moi probablemente, se trata dun nome foi escollido, con base na Biblia, na que constan Aser e Naftali como os fillos máis novos de Zilpá e Bilhah, para designar calquera tradición diferente da de Ben Aser.

A maioría dos estudosos seculares conclúe que Aaron Ben Aser era un caraíta, aínda que haxa evidencia contra este punto de vista.

Idade media[editar | editar a fonte]

As dúas autoridades escolas rivais, Ben Aser e Ben Naftalí, practicamente enclaustraron a masorá. Moi poucas adicións foron feitas polos masoretas seguintes, definidos dos séculos XIII e XIV de Naḳdanim, que revisaron os traballos dos copistas, engadiron os vogais e acentos (xeralmente en tinta máis fraca e cun bolígrafo máis fino) e frecuentemente a mesorá.[2]

Influencia considerable no desenvolvemento e na propagación da literatura masoreta foi exercitada durante os séculos XI, XII e XIII pola escola franco-alemá dos Tosafistas. Rabí Xerson Ben Xudá, o seu irmán Meír Ben Xudá, Joseph ben Samuel Bonfils (Tob 'Elem) de Limoges, Rabenu Tam (Xacob Ben Meïr), Menahem Ben Perez de Joigny, Perez Ben Elias de Corbeil, Marne, Judah ben Isaac Messer Leon, Meïr Spira, e Rabbi Meir de Rothenburg fixeron compilacións ou adicións no tema, os cales son todos máis ou menos frecuentemente referidos a en glosas marxinais nos códices bíblicos e nos traballos de gramáticos hebreos.

Masorá[editar | editar a fonte]

Unha páxina do códice de Alepo,que amosa anotacións marxinais extensas.

Segíndose unha tradición longa, un Sefer Torá debe conter só o texto en hebreo consonantal, en respecto á regra de nada engadir e nada tirar [das escrituras]. Os códices masoretas, con todo, proporcionan extenso material adicional, chamado "masorá", para amosar cales a pronuncia correcta e o ritmo de lectura, co fin de protexer contra erros de escrita e aínda anotar posibles variantes. Os manuscritos así inclúen puntos de vogal, marcas de pronuncia e acentos de tensión no texto, notas pequena nas marxes laterais, e notas máis extensas máis longas nas marxes superiores e inferiores e tamén axuntadas no fin de cada libro.

Estas notas foron engadidas porque os masoretas recoñeceron a posibilidade de existiren erros durante o proceso de copia das escrituras sagradas. Os masoretas xa non traballaban cos manuscritos orixinais da Biblia, e corruptelas xa entraran nas versións que eles tiñan.[7]

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A palabra hebrea masorah foi tomado desde o Libro de Ezekiel 20:37 e significaba orixinalmente "esposas". O establecemento do texto foi considerado como tendo a natureza de esposas cando foi exhibida. Conforme, co pasar do tempo, a masorá deviña unha disciplina tradicional, o termo foise conectando co verbo מסר "entregar" para adquirir o significado xeral de "tradición."

Lingua e forma[editar | editar a fonte]

As notas masoretas son feitas primariamente en aramaico, pero hai partes en hebraico. As notas son atopadas en algunas formas: (a) traballos apartados, v.g., o libro Oghlá ve-oghlá; (b) como glosas escritas nas marxes e no fin dos códices. En casos raros, as glosas son escritas entre as liñas. Os libros bíblicos en cadansúas primeiras palabras son vía de regra arrodeados con notas. Estas últimas son chamadas de "masorá inicial"; as notas nas marxes laterals ou entre as columnas, de "masorá pequena", masorá parva (Mp) ou masorá interior (Masora marginalis); e aquelas nas marxes superior e inferior, "masorá grande", "masorá magna" (Mm) ou "masorá exterior". A denominación "masorá grande" identifica ás veces nas notas léxicas axeitadas no fin da obra, tamén chamada de "masorá final",[2] (Masora finalis), ou concordancia masorética.[8]

A masorá pequena consisten en breves notas sobre significados marxinais, sobre estatísticas que amosan o número de veces que unha forma particular é atopada nas Escrituras, sobre ortografía completa e defectiva de soletrado e sobre letras escritas de modo insólito. A masorá grande é máis pingüe. A masorá final comprende tódalas anotacións meirandes para as cales non se atopou espazo dabondo nas laterais, sendo arranxada na forma dun sumario. A cantidade de notas na masorá marxinal depende do espazo en cada páxina. Nos manuscritos, iso tamén depende de por canto o copista foi pago e da forma traballada.[2]

Había, por tanto, unha masorá babilónica independente que difería da da palestina en termos de terminoloxía e, en certa medida, da orde. A masorá é concisa en estilo e copiosa en abreviacións, requerendo un coñecemento considerable para a súa plena intelección. Era bastante natural que unha xeración de escribas non comprendese máis unhas notas masoréticas e llas considerase sen inportancia. Polo dereito medieval serodio, foron reducidos a mera ornamentación. Foi Jacob Ben Chayyim quen llos restaurou clareza e orde.[9]

Na mor parte dos manuscritos hai algunhas discrepancias en relación ao texto masorético, o que suxire que foron copiados de fontes distintas ou que un deles ten erros de copia. Á mingua de tales discrepancias no Códice de Alepo, a súa importancia aumenta; quen copiou as notas, probablemente Aaron Ben Moisés Ben Aser, escribiuas eventualmente dos orixinais.[10]

Estatísticas masoréticas[editar | editar a fonte]

Na antiguidade clásica, os copistas tiñan o seu traballo pago de acordo co número de porcións (liñas dos versos). Como os libros en prosa da Biblia case nunca eran escritos en porcións, os copistas, a fin de estimar a cantidade de traballo, tiñan que conta-las letras.[2] Para o texto masorético, tales informacións estatísticas dun modo máis importante tamén garantirán a exactitude na transmisión do texto coa produción de copias subsequentes feitas manualmente.[8][10]

Entón os masoretas contribuíron cos números da Masorá.[2] Estas notas son tradicionalmente calsificadas en dous grupos principais, masorá marxinal e masorá final. O grupo da masorá marxinal aínda é dividido na "masorah parva", ou pequena masorá, atopada nas marxes exteriores das páxinas, e "masorá magna", ou grande masorá, encontrada nas marxes superior e inferior.[3]

A "masorah parva" é unha serie de estatísticas dispostas na marxe externa do texto. Alén de simple conta de letras, esta masorá consiste en números sobre o emprego de palabras, documentación similar sobre expresións e certos fraseos, observacións sobre escita completa ou defectiva, referencias lecturas de Ketiv/Kere e máis. Estas observacións son tamén froito de celo apaixonado á tarefa de salvagardar a exactude do texto sagrado na súa transmisión.[11]

Inda que xeralmente citadas como moi exactas, as "notas de frecuencia" á marxe do códice de Leningrado contén moitos erros.[ב]

Grosso modo, a "masorá magna" trátase da "masorá parva" expandida. Non é impresa na Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS).[8][12]

A masorá final é localizada no fin de cada libro bíblico ou tras de certas partes do texto, tales coma no fin da Tora. Nela hai informacións e estatísticas a respecto do número de palabras nun libro ou nunha sección etc. Así, pódese saber que en Levítico 8:23 atópase o medio do Pentateuco. A recolla de manuscritos e a observación das súas diferenzas fonerceron material para a crítica de texto da masorá. A relación estreita que existía nos primeiros tempos, da época dos Soferim até a dos Amoraim, entre o profesor da tradición e o masoreta, ámbolos dous frecuantemente sendo a mesma persoa, explica masorá esexética. Finalmente, a creación e a introdución dun sistema gráfico de vocalización e de entonación fixeron xurid-la masorá gramatical.[2]

As máis importantes notas masoréticas son aquelas que detallan kere ughetiv, localizadas na "masorá parva", nas marxes externas da BHS. Dado que os masoretas non deberían alterar o texto sagarado, as notas de kethv kere funcionaban como un xeito de "rectificar" ou comentar sobre aspectos do texto por calquera razón, sexa gramatical, teolóxica, estética etc., considerada importante polo copista.[13]

Amaños no texto[editar | editar a fonte]

Os traballos máis temperáns dos masoretas incluían a división estandarizada do texto en libros, seccións, parágrafos, versos, e cláusulas (probabelmente na orde cronolóxica aquí enumerado); o amaño da ortografía, pronuncia, e cantilena; a introdución ou adopción final dos caracteres cadrados coas cinco letras finais; algunhas mudanzas textuais a garda contra blasfemia e afíns (aínda que tales mudanzas poden pre-datar os masoretes – ve tikune soferim abaixo); a enumeración de letras, palabras, versos, etc., e a substitución dalgunhas palabras para outros cando de lectura pública.[2]

Unha vez que non era posible engadir calquera cousa no texto bíblico, os primeiro masoretas entón adoptaron outras prácticas, como marcar os varios treitos con espazos e dar indicacións de enseñanzas de halaghá e agadá por medio de deletreado completo e defectivo, formas insólitas das letras, puntos e outros signos. Notas marxinais foron permitidas soamente nas copias persoais, e a primeira mención delas é atopada con rabí Meïr (c. 100–150) .[2]

Correccións dos escribas, tikuné soferim[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Tikun soferim.

As primeiras fontes rabínica, de cerca de 200 d.e.c., citan moitos teitos das Escrituras nas que é inevitable concluír que a lectura antiga era diferente da lectura corrente. A explicación para este fenómeno é dada pola expresión "as Escrituras usan linguaxe eufemística" (כנה הכתוב), no fito de evitar antropomorfismo e antropopatía.[2]

O rabí Simon ben Pazzi (século III) chama estes texto de "correccións dos escribas" (tikuné soferim; Midrash Genesis Rabbah xlix. 7), coidando que os escribas fixeron de feito os arranxos. Este punto de vista foi adoptado posteriormente no Midrash e pola maioría dos masoretas. Nos traballos masoréticos, estas mudanzas son atribuídas a Esdras, a Esdras e Nehemías, a Esdras e os soferim, ou a Esdras, Nehemías, Zacarías, Axeo e Bento. Todas estas formas de atribución significa unha soa cousa: que as mudanzas serían obra dos membros da Grande Asemblea.[2]

Comprendíase o termo "tikun soferim"' (hebreo: תקון סופרים) con varios sentidos por diferentes estudosos. Algúns víano como correcicón da linguaxe bíblica permitida polo soferim para fins homiléticos. Doutra banda, algúns víano como mudanza de idea fita polos escritores orixinais dos textos sagrados, é dicir, os últimos decidiron escribir un pensamento que algúns dos lectores esperarían which que fosen expresos.[2]

Adóitase atopar catro tipos comúns de correccións:

  • Remoción de eexpresións inadecuadas en referencia ó Creador, v. g. substitución de "maldicir" por "beicer" en certas pasaxes.[14]
  • Salvagarda do Nome Divino, v. g. substitución do nome IHVH polos termos "Elohim" ou "Adonai" en certas pasaxes, para non correr o risco de pronunciar o nome sacro en van.[15]
  • Remoción de nomes de divindades pagás, e. g. a substitución do nome "Ixbaal" to "Ixbóxet".[16]
  • Salvagardar a unidade da adoración en Xerusalén.[2]

Mikra e ittur[editar | editar a fonte]

Dentre os primeiros termos técnicos ligados coas actividades dos escribas hai mikra soferim e ittur soferim. Nas escolas gaónicas, o termo mikra soferim era usado co significado de indicar certas mudanzas das vogais feitas durante unha pausa ou tralo artigo, o segundo termo indicaba a cancelación nalgunhas pasaxes do texto nas que aparecen a conxunción vav (ו, cando ás veces pudese haber mala lectura. A obxección a esta explicación apóiase no feito de que as primeiras mudanzas deberían caer base xeral de pronuncia e as segundas na base do kere ughetiv, ou, naquilo que "é lido" e "é escrito". Así, varias explicacións foron dadas, tanto por estudosos antigos coma por mondernos, mais nungunha delas conseguiu dar unha solución completamente satisfactoria.[2]

Letras suspensas e palabras puntuadas[editar | editar a fonte]

Hai catro palabras que teñen unha das súas letras escrita nunha posición máis elevada cás demais. Un deses casos é מנשה ( Xu:18-30), que é debido a un cambio do orixinal משה, Moisés, por respecto a el, así, en vez de dicir que o neto de Moisés tornouse un sacerdote idólatra, unha letra suspensa nun (נ) foi inserida no medio do nome para tornalo de Moisés en Manasés. A orixe das outras tres (Salmos 80:14; Xob 38:13, Xob 38:15) queda so porfía. Segundo algúns, esas letras son devidas a equivocacións a respecto das letras, e, para outros, trátanse de insercións posteriores de consoantes fracas omitidas originalmente.[2]

En quince treitos bíblicos algunhas palabras quédanse estigimatizadas, é dicir, puntos aparecen sobre as letras (Xénese 16:5, Xénese 18:9, Xénese 19:33, Xénese 33:4, Xénese 37:12, Números 3:39, Números 9:10, Números 21:30, Números 29:15, Deuteronomio 29:28, 2 Samuel 19:20, Isaías 44:9, Ezequiel 41:20, Ezequiel 46:22, Salmos 27:13) O significado destes puntos non é cuestión pacífica. Algúns sustentan que son marcas de apagamento. Outros cren indicar que nalgúns manuscritos comparados as palabras estigmatizadas están faltando, por tanto a lectura é dubidativa. Outros aínda aseveran que tales letras non pasan de simples dispositivos mnemotécnicos para indicar explanacións homiléticas que os vellos escribas ligaron con esas palabras. Por fin, algúns din que os puntos foron creados como coidado fronte a omisións por parte de copistas de elementos do texto que puidesen ser considerados superfluos á primeira vista ou despois de comparación con pasaxes paralelas. En vez de puntos, algúns manuscritos amosan riscos verticais ou horizontais. As dúas primeiras hipóteses móstranse inaceptables en razón de que tales erros de lecturas pertencen a kere ughetiv, o que, en caso de dúbida. As dúas últimas son igualitariamente posibles.[2]

Letras invertidas[editar | editar a fonte]

En nove treitos no texto masorético son atopadas signos que son xeralmente chamados de nuns invertidas, ou "nun hafughá", na terminoloxía masoreta (׆), porque semella á letra hebrea nun (נ) mais escrita de forma invertida.[2] A forma exacta cambia caso sexa unha edición manuscrita ou impresa. Nalgunhas das primeiras edicións impresas, elas eron amosadas como unha nun ordinaria mais de cabeza para baixo ou un pouco xirada, pois o impresor non quería tomar traballo extra cunha letra a ser usada soamente nove veces. As edicións académicas máis recentes amosan a nun invertida do xeito dos masoretas. Nalguns manuscritos, con todo, outros signos son ocasionalmente atopados no seu lugar, e estes símbolos son referido na literatura rabínica como simaniyot (marcadores).[17]

A serie primaria de nuns invertidas é atopada arredor do treito de Números 10:35–36. A Mishná asevera que o texto ten 85 letras longas e puntuadas. Tal demarcación deste texto conduce ó uso posterior das marcas coa nun invertida. Saul Lieberman demostrou que marcacións similares poden ser vistas en textos gregos antigos, nos que son tamén usadas para indicar 'anacos de texto'. Durante a Idade Media, as nuns invertidas eran de feito inseridas nos textos das primeiras Biblias rabínicas publicadas por Bomberg no comezo do século XVI. O Talmud rexistra que as marcacións arredor de Bamidbar 10:35–36 eran para indicar que tal treito con 85 letras non estaría no sitio correcto, sendo de feito un libro distinto.[18]

Bar Kappara consideraba que a Tora coñecida sería composta por sete volumes, na porción da Guemará "As sete columnas nas que a Sabedoría construíu a súa morada (Prov. 9:1) son os sete Libros de Moisés". Xénese, Éxodo, Levítico e Deuteronomio serían do xeito mesmo que son, pero o libro de Números sería na realidade a compilación de tres libros separados: o primeiro, do comezo ata 10:34; o segundo, 10:35-36; o terceiro, do verso seguinte ata o fin[19]

Din aínda que o treito bíblico de 85 letras foi marcado porque indica o menor número de letras que constitúen un "texto" polo cal, en razón da súa santidade, sería obrigatorio facer o esforzo de salvamento do lume.[20]

Historia da masorá[editar | editar a fonte]

A historia da masorá pode ser dividido a tres períodos: (1) período creativo, desde o seu comezo até a  introdución dos signos de vogais; (2) período reprodutivo, dende a introdución dos signo vocálicos até a impresión da masorá (1525); (3) período crítico, dende 1525 até o tempo presente.[6]

Os materiais que testifican a historia do primeiro período están espallados en comentarios na literatura do Talmude e Midrash, nos tratatos pos-talmúdicos Masseket Sefer Torah e Masseket Soferim, e nunha cadea masoreta da tradición atopada no Diḳduḳe ha-Ṭe'amim,de Ben Aser, § 69 e noutros lugares.

Estudos críticos[editar | editar a fonte]

Jacob ben Hayyim ibn Adonijah, despois de colectar un número vasto de manuscritos, sistematizou ese material e organizou a masorá na segunda edicón da Biblia, de Bomberg (Venecia, 1524–25). Alén de colocar a masorá á lateral, compilou na parte final da súa Biblia unha escolma das notas masoretas, para aquelas que el non logrou atopar un sítio xunto ás marxes, e engadiu unha elaborada introdución – o primeiro tratado producido sobre a masorá. A pesar dos seus numerosos equívocos, este traballo foi considerado por algúns como o "Textus Receptus" da masorá, sendo utilizado na tradución inglesa do Vello Testamento para a Biblia do Rei Xacobo.[21]

Após o traballo de Ibn Adoniyah, o estudo crítico máis avanzado sobre a Masorá foi feito por Elia Levita, que publicou a súa afamada obra "Masoret ha-Masoret" en 1538. O obra Tiberias, do hebraísta Johannes Buxtorf, fixo con que as pescudas de Elia Levita tornásense máis accesibles para os cristiáns interesados. O oitavo prolegómenos da Biblia Poliglota de Walton é en grande parte unha adaptación de Tiberias. Levita compilou de igual modo unha ampla concordancia masorética, intitulada Sefer ha-Zikronot, que se queda na Biblioteca Nacional de París sen ser publicada. O estudo é tamén atribuído a: Rabí Meír Abulafia, coñecido por Ramah, que, inda no século XIII, escribiu Sefer Massoret Seyag la-Torah; Menahem Lonzano, que fixo un tratado masorético do Pentateuco chamado de "Or Torah" (Luz da Tora); e, en particular, Jedidiah Norzi, cuxo texto "Minḥat Shai" contén valiosas notas masoréticas fundamentadas nun estudo coidadodso de manuscritos.[2][22]

Os manuscritos do Mar Morto lanzaron unha nova luz sobre a historia dos textos masoréticos. Moitos dos textos encontrados, especialmente os de Masada, son ben similares ós textos masoréticos, suxerindo existir xa no século II a.e.c. un corpo de textos ancestral. Doutra banda, outros textos, nos que se inclúen moitos provenientes de Qumrám, difiren substancialmente, o que pode sinalar que o texto masorético era un dentro dun conxunto máis ancho de escritos bíblicos. Entre os libros que están fóra de ámbolos canons xudeu e católico foran atopados o Libro de Enoc, o Regra da Comunidade e o Guerra dos Fillos da Luz contra os Fillos da Escuridade.[23][24]

Algunhas edicións importantes[editar | editar a fonte]

Existe un bo número de edicións do texto masorético, e algunhas das máis importantes publicacións son de:

Segunda Biblia rabínica que serviu de base ás futuras edicións. Foi o texto fonte usado nas traducións da Biblia do Rei Xacobo, de 1611; da Nova Versión da Biblia do Rei Xacobo, de 1982; e da New Cambridge Paragraph Bible, de 2005.[25]
Foi practicamente unha reimpresión da edición de Athias-Leusden, de 1667, pero no fin hai variacións tomadas dun conxunto de edicións impresas. É moi ben apreciada por causa do tipo de impresión ben limpo, mais ningún manuscrito foi usado na súa feitura. Practicamente tódalas impresións da Biblia hebrea dos séculos XVIII e XIX son copias exactas dela.
Así coma a obra de Van Der Hooght, inclúese nesta o texto do Pentateuco samaritano e unha gran colección de variacións dos manuscritos e das primeiras edicións impresas. Inda que haxa moitos errores, recoñécenlle valor. A colección de variacións foi axeitada e aumentada por Giovanni Bernardo De Rossi (1784–8), mais as súas publicacións tiñan soamente as variacións sen o texto completo.
Esta edición, tamén chamada de Meor Enayim, incluía os cinco libros de Miosés, as haftarot e megillot. Tiña moitas diferenzas en relation ás primeiras edicións nas partes das vogais, das notas e da diagramación, basedas no cotexo con vellos manuscritos e con correcións de errores de impresión fronte análise de regras gramaticais. Hai moitas glosas dando explicacións sobre todos eyes cambios. Heidenheim tamén separou cada porción de lectura semanal de Xabat en sete cortes, pois sete homes deverían ser chamados á lectura na esnoga, sendo isto debido ás considerables variacións de como deverían ser feitas tais divisións, estas súas divisións pasaron a ser aceptadas por case tódalas comunidades asquenazís. Samson Raphael Hirsch usou este texto (omitindo as notas) no seu propio comentario, o que fixo con que fose o texto estándar na Alemaña, onde foi frecuentemente reimpresa, sen as notas, até a Segunda Guerra Mundial. A edición de Jack Mazin (Londres, 1950) é unha copia exacta.
A edición de 1852 era unha copia da de Van Der Hooght. A edición de 1866, con todo, foi minuciosamente verificada con vellos manuscritos e con edicións impresas anteriores, e ten un tipo de impresión ben definido. É propablemente o máis reproducido texto da Biblia hebrea na historia, con moitas ducias de reimpresións non autorizadas e moitas outras pirateadas e descoñecidas.[26]
A primeira edición era moi próxima da segunda edición de Bomberg, mais tiña variacións buscadas nun bo número de manuscritos e en tódalas as edicións impresas anteriores, xuntadas con maior coidado có traballo de Kennicott. Tudo foi traballo solo do autor. A segunda edición difería sutilmente da de Bomberg e axuntaba máis manuscritos. O autor fixo case tódolo traballo só, pero debido a problemas de saúde forzárono a delegar parcialmente á súa esposa e outros asistentes.[27]
Snaith baseouse en manuscritos sefardís, como o do Museo Británico Or. 2626-28, e dixo no se ter baseado no traballo de Max Letteris. Inda así, tense amosado que el debe ter feito a súa obra por medio de combos nunha copia de Letteris, porque mesmo habendo moitas diferenzas, presenta os mesmos erros tipográficos da de Letteris. A impresión de Snaith foi ó punto de romper vogais impresas para combinar con algunhas accidentalmente rotas na copia de Letteris. Snaith axuntou o sistema de acentos de Letteris co sistema atopado en manuscritos sefardís, creando así un modelo de acentuación peculiar que non se ve noutro manuscrito ou edición impresa.
Empezada por Moshe Goshen-Gottstein, baséase no texto subsistente do Códice de Alepo e, nas faltas, o Códice de Leningrado. Incúe unha gama ancha de variacións dos manuscritos do Mar Morto, da Biblia dos Setenta, literatura rabínica antiga e antigos manuscritos medievais. Ata o momento, soamente foron publicados Isaías, Xeremías e Ezequiel.
O texto foi composto mediante a comparación de edicións impresas da Biblia, resolvéndose as discrepancias pola maioría. Foi criticada por Moshe Goshen-Gottstein, "o editor da Biblia Koren, que atribuíu o feito a non chamar expertos en textos masoréticos ... buscáronse tres estudosos, todos eles sen experiencia no asunto ... Basicamente, pódese dicer que a edición é dificilmente comparable à de Dotan, tratándose, con todo, dunha outra reorganización do material feita por Ben Hayim."[28]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Un fragmento do século VII contendo a containing a canción do mar (Éxodo 13:19-16) é un dos poucos textos sobreviventes da "era silente" dos textos bíblicos hebreos, entre os manuscritos do Mar Morto e o códice de Alepo.[29]
  2. Véxase tamén o libro "The Sub Loco notes in the Torah of Biblia Hebraica Stuttgartensia" (en inglés), de Daniel S. Mynatt, que lista cerca de 150 erros de frecuencia apenas na Tora.
  1. 1,0 1,1 Bentsion, Sha’ul. "Halakha, Torah e Corte Mosaica - Parte III" (PDF) (en portugués). Consultado o 31 de decembro de 2016. 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 Jewish Encyclopedia: Masorah.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Cohen, Menachem. "The Idea of the Sanctity of the Biblical Text and the Science of Textual Criticism" (en inglés). Consultado o 2 de xaneiro de 2016. 
  4. Maimonides, The Laws of Tefillin, Mezuzot, and Torah Scrolls, 1:2
  5. Godfrey Rolles Driver, Introduction to the Old Testament of the New English Bible, 1970
  6. 6,0 6,1 Francisco, Edson de Faria (abril de 2008). "Massoretas" (PDF) (en portugués). São Bernardo do Campo. Consultado o 31 de decembro de 2016. 
  7. "Errors in the Masoretes’ "Original" Hebrew Manuscripts of the Bible?". Biblical Archaeology Society. Consultado o 25 September 2015. 
  8. 8,0 8,1 8,2 Francisco, Edson de Faria (abril de 2008). "Divisões da Massorá" (PDF) (en portugués). São Bernardo do Campo. Consultado o 7 de febreiro de 2017. 
  9. Würthwein, Ernst. The Text of the Old Testament. Grand Rapids: William B. Eerdmans. 1979
  10. 10,0 10,1 "The Masoretes: 2.1 The Work of the Masoretes" (en inglés). Consultado o 7 de febreiro de 2017. 
  11. Skilton, John. "The Transmission of the Hebrew Text" (en inglés). Bible Research. Consultado o 2 de xaneiro de 2016. 
  12. Kelley, Mynatt & Crawford 1998, p. 46.
  13. Pratico, Gary; Van Pelt, Miles (2007). Basics of Biblical Hebrew (en inglés) (2 ed.). Zondervan. ISBN 0310270200. 
  14. "AMALDIÇOAR A DEUS? OU: ABENÇOAR A DEUS?" (en portugués). Consultado o 5 de xaneiro de 2017. 
  15. "Gostaria de saber como os judeus pronunciam o nome do altíssimo, o tetragrama (YHWH)" (en portugués). Consultado o 5 de xaneiro de 2017. 
  16. Homan, Michael; Geoghegan, Jeffrey (2016). A Bíblia Para Leigos (en portugués). Rio de Janeiro: Alta Books. 
  17. Kelley, Mynatt & Crawford 1998, p. 34.
  18. Bieler, Jack (9 de xuño de 2011). "Parashat BeHa’alotcha: The Seven Books of Moses? by Yaakov Bieler" (en linglés). Consultado o 17 de xaneiro de 2017. 
  19. Leibtag, Menachem. "Parashá Behaalotechá" (DOC) (en portugués). Traducido por Daniel Segal Amoasei. Consultado o 17 de xaneiro de 2017. 
  20. "Parshat Be'halot'cha: The Unfinished Book" (en inglés). M'oray Ha'Aish. Consultado o 17 de xaneiro de 2017. 
  21. "Does the Hebrew Masoretic text underlying the KJV have any errors?" (en inglés). KJV Today. Consultado o 19 de xaneiro de 2017. 
  22. Bauckham, Richard; Davila, James; Panayotov, Alex (2013). Old Testament Pseudepigrapha: More Noncanonical Scriptures (en inglés) 1. Eerdmans Cambridge. p. 450. 
  23. Mansoor, Menahem. The Dead Sea Scrolls. Grand Rapids, Michigan and Driver, G. R., The Judaean Scrolls. Great Britain: Oxford, 1965.
  24. Thiering, Barbara. "The Dead Sea Scrolls: the present state of research" (PDF) (en inglés). 
  25. Price, James D. (14 de fevereiro de 1994). "This file is a letter I wrote to Mrs. Ripplinger in 1994 in response to her book, New Age Bible Versions. It deals primarily with her criticism of the New King James Version." (DOC) (en inglés). James D. Price Publications. p. 4. Consultado o 13 de xaneiro de 2017. But regardless of these details, as former executive editor of the NKJV Old Testament, I can confidently assure you that the NKJV followed, as carefully as possible, the Bobmerg [sic Bomberg] 1524–25 Ben Chayyim edition that the KJV 1611 translators used—I personally made sure. 
  26. Harry M. Orlinsky, Prolegomenon to the 1966 reprint of Christian Ginsburg, "Introduction to the Massoretico-Critical Edition of the Hebrew Bible"
  27. "Introduction to the Ginsburg Edition of the Hebrew Old Testament", British and Foreign Bible Society, 1928.
  28. Editions of the Hebrew Bible – Past and Future, pages 239–240, in Sha'arei Talmon, Eisenbrauns, 1992.
  29. "Rare scroll fragment to be unveiled" (en inglés). Jerusalem Post. 21 de maio de 2007. Consultado o 2 de xaneiro de 2016. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Lane Fox, Robin (1991). The Unauthorized Version (en inglés). Alfred A. Knopf. ISBN 0-394-57398-6. 
  • Tov, Emanuel (1992). Textual Criticism of the Hebrew Bible (en inglés). Fortress press. ISBN 0-8006-3429-2. 
  • Würthwein, Ernst (1995). The Text of the Old Testament (en inglés). Fortress press. ISBN 0-8028-0788-7. 
  • Kelley, Page; Mynatt, Daniel; Crawford, Timothy (1998). The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia: Introduction and Annotated Glossary (en inglés). Michigan/Cambridge: Wm. B. Eerdmans. 

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]