Teoría de feixes

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

En matemáticas, un feixe F sobre un espazo topolóxico dado X proporciona, para cada conxunto aberto U de X, un conxunto F(U), de estrutura máis rica. Á súa vez ditas estruturas: F(U), son compatibles coa operación de restrición dende un conxunto aberto cara a subconxuntos máis pequenos e coa operación de pegado de conxuntos abertos para obter un aberto maior. Un prefeixe é similar a un feixe, pero con el pode non ser posible a operación de pegado. Os feixes permiten discutir de maneira refinada sobre o que significa ser unha propiedade local, tal e como se fala cando se aplica a unha función.

Introdución[editar | editar a fonte]

Os feixes son empregados en topoloxía, xeometría alxébrica e xeometría diferencial sempre que se quere gardar rastro dos datos alxébricos que varían con cada conxunto aberto do obxecto xeométrico dado. Son unha ferramenta global para estudar obxectos que varían localmente (i.e., dependendo do conxunto aberto). Funcionan como instrumentos naturais para o estudo do comportamento global de entidades que son de natureza local, como os conxuntos abertos, ou as funcións: continuas, analíticas, diferenciables...

Por considerarse un exemplo típico, sexa un espazo topolóxico X, e sexa para cada conxunto aberto U en X o conxunto F(U), que consta de todas as funcións continuas UR. Se V é un subconxunto aberto de U, entón as funcións sobre U poden restrinxirse a V, e tense unha aplicación F(U)F(V). O "pegado" trátase do seguinte proceso: suponse que os Ui son conxuntos abertos cuxa unión é U, e para cada i cóllese un elemento fi F(Ui), i.e. unha función continua fi: UiR. Se estas funcións coinciden onde se solapan, entón pódense pegar xuntas de maneira que dean unha única forma de conseguir unha función continua f: UR coincidente con todas as fi. A colección de conxuntos F(U) xunto coas aplicacións restrición F(U)F(V) forman un feixe de conxuntos sobre X. Realmente, os F(U) son aneis conmutativos e as aplicacións de restrición son homomorfismos de aneis, e F é ademais un feixe de aneis sobre X.

Un exemplo moi parecido obtense considerando unha variedade diferenciable X, e para cada conxunto aberto U de X, tomando o conxunto F(U) como o das funcións diferenciables UR. Neste exemplo vai funcionar tamén o pegado e terase un feixe de aneis sobre X. Outro feixe sobre X asigna a cada conxunto aberto U de X o espazo vectorial de todas os campos vectoriales diferenciables definidos sobre U. A restrición e o pegado funcionará como no caso das funcións, e obteremos un feixe de espazos vectoriales sobre a variedade X.

Historia da teoría de feixes[editar | editar a fonte]

As orixes máis primitivas da teoría de feixes son difíciles de atopar; seguramente son coextensivos coa idea da continuación analítica. Tomou ao redor de 15 anos extraer unha teoría de feixes autosuficiente do traballo fundacional en cohomoloxía.

  • 1936: Eduard Čech introduciu a construción do nervio dun recubrimento aberto, que asocia un complexo simplicial a un recubrimiento aberto.
  • 1938: Hassler Whitney forneceu unha definición "moderna" da cohomoloxía, resumindo todo o traballo realizado dende que Alexander e Kolmogorov definisen as cocadeas.
  • 1943: Norman Steenrod publicou sobre a homoloxía con coeficientes locais.
  • 1945: Jean Leray publicou un traballo realizado nun campo de prisioneiros de guerra, motivado polas demostracións sobre teoremas do punto fixo na súa aplicación á teoría de ecuacións en derivadas parciais. Isto foi o comezo da teoría de feixes e das secuencias espectrais.
  • 1947: Henri Cartan demostrou de novo o teorema de de Rham mediante métodos da teoría de feixes, na súa correspondencia con André Weil. Leray deu unha definición de feixe a través dos conxuntos pechados (os antigos carapaces).
  • 1948: O seminario de Cartan puxo por primeira vez a teoría de feixes por escrito.
  • 1950: Na segunda edición do seminario de Cartan sobre teoría de feixes empregouse a definición do espazo de feixes (éspace étalé), con estrutura de talos (stalkwise). Introducíronse os soportes, e a cohomoloxía con soportes. As aplicacións continuas fan xurdir as sucesións espectrais. Ao mesmo tempo Kiyoshi Oka introduciu a idea (semellante a aquela) dun feixe de ideais, en varias variables complexas.
  • 1951: O seminario de Cartan demostrou os teoremas A e B baseados na obra de Oka.
  • 1953: O teorema de finitude para feixes coherentes na teoría analítica foi demostrado por Cartan e Serre, así como a dualidade de Serre.
  • 1954: O artigo de Serre Faisceaux algébriques cohérents (publicado en 1955) introduciu os feixes dentro da xeometría alxébrica. Estes ideas son explotados inmediatamente por Hirzebruch, quen escribiu un libro fundamental sobre métodos topolóxicos.
  • 1955: Alexander Grothendieck en clases dadas en Kansas definiu a categoría abeliana e os prefeixes, e mediante o uso da resolución inxectiva permitiu usar directamente a cohomoloxía de feixes sobre todos os espazos topolóxicos, como funtores derivados.
  • 1957: O artigo de Grothendieck chamado Tohoku reescribiu a álxebra homolóxica; proba a dualidade de Grothendieck (i.e., a dualidade de Serre para variedades singulares).
  • 1958: Publicouse o libro de Godement sobre teoría de feixes. Aproximadamente ao mesmo tempo Mikio Satō propuxo as hiperfuncións, que terminan por verse "feixe-teoreticamente".
  • 1957 en adiante: Grothendieck estendeu a teoría de feixes axustándoa ás necesidades da xeometría alxébrica, introducindo os esquemas e os feixes xerais sobre eles, a cohomoloxía local, a categoría derivada (con Verdier), e a topoloxía de Grothendieck. Alí xurdiron tamén a súa influente e sintética idea das "seis operacións" na álxebra homolóxica.

Neste punto os feixes convertéronse xa nunha parte fundamental no desenvolvemento da matemática, e o seu uso non se restrinxe de ningún modo á topología alxébrica. Máis tarde descubriuse que a lóxica nas categorías de feixes é intuicionista (adóitase a miúdo nomear esta observación como semántica Kripke-Joyal, pero probablemente debe de ser atribuída a un maior número de autores). Isto demostrou como algunhas das facetas da teoría de feixes pode remontarse tan lonxe como a Leibniz.

Definición formal[editar | editar a fonte]

O primeiro paso é introducir o concepto de prefeixe, que captura a idea de asociar información local a un espazo topolóxico. O segundo paso é introducir un axioma adicional, chamado o axioma de pegado ou o axioma de feixe, que captura a idea de pegar información local para obter información global.

Definición de prefeixe[editar | editar a fonte]

Sexa X un espazo topolóxico, e C unha categoría (a miúdo a categoría de conxuntos, de grupos abelianos, de aneis conmutativos, ou a de módulos sobre un anel fixo). Un prefeixe F de obxectos en C sobre o espazo X (un C-prefeixe sobre X) vén dado polos datos seguintes:

  • para cada conxunto aberto U en X, un obxecto F(U) en C
  • para cada inclusión de conxuntos abertos VU un morfismo F(U)F(V) na categoría C, que se chama a "restrición de U a V". Escríbese como resU,V.

Requírense dúas propiedades:

  • para cada conxunto aberto U en X, tense resU,U =idF(U), i.e., a restrición de U a U é a identidade.
  • dados calquera tres conxuntos abertos WVU, tense resV,W ou resU,V =resU,W, i.e. a restrición de F(U) a F(V) e entón a F(W) é o mesmo que a restrición de F(U) directamente a F(W).

Esta definición pode darse facilmente en termos da teoría das categorías. Primeiro defínese a categoría dos conxuntos abertos sobre X como a categoría TopX cuxos obxectos son os conxuntos abertos de X e cuxos morfismos son as inclusións. TopX é entón a categoría correspondente á orde parcial sobre os conxuntos abertos de X. Un C-prefeixe sobre X é entón un funtor contravariante desde TopX a C.

Se F é un prefeixe C-avaliado sobre X, e U é un conxunto aberto de X, entón F(U) chámase seccións de F sobre U, por analoxía coas seccións dos "fiber bundles". Se C é unha categoría concreta, entón cada elemento de F(U) chámase sección. F(U) a miúdo tamén se denota Γ(U,F).

Axioma do pegado[editar | editar a fonte]

Os feixes son prefeixes sobre os cales as seccións sobre conxuntos abertos poden ser pegadas para dar seccións sobre abertos máis grandes. Establécese primeiro o axioma dunha maneira que require que C sexa unha categoría concreta.

Sexa U a unión da colección de conxuntos abertos {Ui}. Para cada Ui, escóllese unha sección fi sobre Ui. Dise que os fi son compatibles se para todo i e j,

resUi,UiUj(fi)=resUj,UiUj(fj).

Intuitivamente falando, se as fi representan funcións, estase a dicir que calquera delas coincidirá con outra alá onde se solapen. O axioma de feixe di que se pode obter cos fi unha sección única f sobre U cuxa restrición a cada Ui é fi, i.e., resU,Ui(f)=fi. Algunhas veces isto dise con dúas axiomas, un garantindo a existencia e o outro a unicidade.

Parafraseando esta definición de maneira que funcione en calquera categoría, nótase que se poden escribir os obxectos e os morfismos envoltos nela nun diagrama parecido a este:

A primeira aplicación aquí é o produto das aplicacións restrición resU,Ui,:F(U)F(Ui) e cada par de frechas representa as dúas restricións resUi,UiUj:UiUiUj e resUj,UiUj:UjUiUj. Cómpre facer notar que esas aplicacións esgotan todas as posibilidades en canto ás aplicacións restrición entre U, os Ui, e os UiUj.

A condición de que F sexa un feixe é exactamente a de que F(U) é o límite do resto do diagrama. Isto suxire que se debe de parafrasear a noción de recubrimiento nun contexto categorial. Cando se fai isto, obtense un diagrama semellante ao de arriba:

É importante notar aquí que para formar os produtos no diagrama, débese mergullar a categoría TopX nunha categoría completa. A condición de que U é a unión dos Ui é a de que U é un colímite do resto do diagrama.

O axioma de pegado é agora o que F converte todos os colímites en límites.

Exemplos[editar | editar a fonte]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]