Samaín

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

A antiga festividade céltica do samaín (pronunciado /ˈsˠaunʲ/ da lingua irlandesa antiga samain) foi habitualmente descrita como unha comuñón cos espíritos dos defuntos que, especialmente nas datas do 31 de outubro ó 1 de novembro, terían autorización para camiñar entre os vivos. Abríanse as portas entre este mundo e alén, dándolle á xente a posibilidade de reunirse cos seus antepasados mortos.

Cabaza preparada para a festa.

Orixes e evolución[editar | editar a fonte]

Os celtas celebraban co Samaín o paso do ano, a fin do tempo das colleitas e, con el do ano vello, e o comezo do inverno e, con el, do ano novo. Igualmente, o Samaín era o momento no que as ánimas dos mortos retornaban ás súas casas para visitar os familiares aínda vivos. Nesta visita aproveitaban para buscar alimento e quentarse co lume da lareira, polo que era costume deixar o lume aceso nesta noite e nunca varrer a lareira para non afastar as ánimas; por veces tamén se deixaba unha cadeira baleira, co seu servizo de comida e bebida, para que as ánimas se achegasen á mesa familiar.[1]

Calacú nun valado en Inglaterra no Samaín.

Coincidía así, nesta noite do 31 de outubro ó 1 de novembro e tamén ó 2 de novembro, a festa do paso dun ano a outro, co momento da apertura ás ánimas do outro mundo.

Pero outras fontes dan unha explicación contraria. A chegada das ánimas nesta noite representaba un potencial perigo[2] do que se defendían colocando sobre os muros ou nos vaos das paredes as caveiras dos seus inimigos, para que as ánimas que puidesen vir non se achegase ós castros nin ás casas. Dentro desas caveiras colocaban unha candea de sebo acesa.

Disque, nestas mesmas datas, prendíanse lumes sagrados e que con esta cacharela inicial alimentábanse as lareiras de todas as casas. Estas fogueiras tamén podían cumprir o obxectivo de guiar os mortos na escuridade da noite e facilitarlles así que atopasen os seus fogares e os seus parentes.

Afírmase que polo samaín era costume baleirar nabos de gran tamaño para pórlles dentro candeas, e esta tradición, conservada en Irlanda, puido ter sido exportada aos Estados Unidos de América polos irlandeses coas migracións a este país no século XIX e comezos do XX. De ser así, a tradición tería continuidade nas festas de Halloween, do que sería o seu precedente, nunha adaptación do samaín na cultura estadounidense, semellante a un Entroido, na que os nabos foron substituídos por grandes cabazas. Co paso do tempo, a influencia cultural estadounidense no resto do mundo conseguiu que o Halloween regresase a Europa para converterse nunha festividade cada vez máis popular.[Cómpre referencia]

O Samaín en Galicia[editar | editar a fonte]

Concurso de calacús nun bar en Vilaboa.

O Samaín é unha festa asociada ao ciclo anual do sol que xa forma parte do Patrimonio Inmaterial de Galicia e o Norte de Portugal. A recuperación da tradición involucra a varias escolas que promoven actividades que á súa vez son inseridas na promoción da candidatura a Patrimonio Inmaterial.[3][4]

Na Illa de Arousa existe a tradición de iren os rapaces o día 2 de novembro a pedir polas rúas, por casas e comercios, unhas esmoliñas "polos defuntiños que van alá", e reciben doces, chocolates, moedas ou pans trenzados para a ocasión. Segundo a A. C. Pandulleiros, ese costume provén da época en que os anacoretas de San Martiño Pinario baixaban ás rúas da vila a pedir pan a cambio de rezar polas ánimas[5]. Tamén hai testemuños de facer as botefas desde antes da importación xeneralizada do Halloween na versión dos EE. UU., que casualmente tamén atopou recentemente un espazo na illa, cun desfile de disfraces de bruxas e pantasmas que se fai desde o ano 2000.

Diversas aldeas na Galicia comezaron a recuperar as celebracións apoiadas pola recolleita de testemuños e documentos sobre as antigas tradicións locais asociadas ao Magosto[6][7]. Mais non foi até a década de 1990, cando se comezou a celebrar esta festa en Galicia co nome Samaín, mantendo a denominación celta nas súas variantes samain, samaín ou samhain, do gaélico irlandés nas súas versións moderna (Samhain) ou antiga (samain). Hoxe en día é común atopala referenciada en diversas expresións culturais (p.ex. cancións) e festivas (festas escolares ou sociais) relacionadas con esa data, tendo desprazado de maneira importante ao termo Halloween.[Cómpre referencia] A escrita máis común na actualidade é samaín, aínda que o acento e mais a acentuación aguda non forman parte da palabra orixinal irlandesa nin se corresponden cunha adaptación fonética.

A pronuncia que máis se estendeu en galego non é a da lingua de orixe, senón /sama'in/. Se se opta pola pronuncia en irlandés moderno sería /ˈsˠaunʲ/ (adaptado á escrita galega sería aproximadamente xaun), e se optamos polo irlandés antigo, /ˈsaṽɨnʲ/ (en escrita galega, aproximadamente xauen ou xauin). O Magosto ou Magusto é probablemente o herdeiro directo en Galicia destas festividades célticas.[Cómpre referencia]

Recuperación[editar | editar a fonte]

O profesor Rafael López Loureiro é o principal defensor da tese da galeguidade do samaín. Para el, o costume sobreviviu en Galicia ata épocas relativamente recentes (polo menos ata hai uns 30 anos) en que esmoreceu para converterse, unicamente, nunha celebración do día de Defuntos. López Loureiro realizou un estudo no que recolle testemuñas e referencias documentais desta tradición e creou unha unidade didáctica que utilizou nos colexios de Cedeira e, pouco despois, de Santiago.

Segundo este investigador, a tradición esténdese por toda a antiga xeografía céltica europea. En España, está presente en localidades rurais de toda a metade norte: Asturias, Aragón, Cantabria, Castela e León ou Madrid. Respecto de Galicia, López Loureiro afirma que "atopámola en toda a súa xeografía, non faltando esta tradición en ningunha das súas bisbarras e aportando un folclore similar aínda que dándolles nomes diferentes"[2].

Comprobou que se mantiña vivo en Cáceres, na zona de fala galega, así como nas áreas galegofalantes de León e Zamora.

Xoán Xosé Pérez Labaca tamén defende a persistencia do samaín en Galicia, e escribe que "aquí era fai uns anos, nalgúns sitios aínda é, moi habitual polas vésperas do Día de Defuntos coller cabazas ... e facer con elas caras aterradoras cuns ollos e unha nariz abertos e colocando uns pauciños, como dentes, na feroz boca aberta, ás que se lle poñía dentro acendido un cabo dunha vela".

Estas cabazas iluminadas colocábanse sobre os valados ou nas encrucilladas, para asustar os camiñantes.

Chegou a detectar peculiaridades como a de Quiroga (Lugo), onde a cabaza tallada sécase e se conserva para a usar como máscara no Entroido. O seu traballo sobre esta tradición, recollido no libro “Caliveras de melón” e noutra de posterior aparición, empezou a chamar á atención dos antropólogos. Tamén existía tradición na Coruña onde os rapaces agachábanse nos camiños cos cabacas baleiradas e con candeas no interior para asustar á xente que pasaba polas corredoiras. As mozas portaban colares feitos de castañas para escorrentar os maos espíritos. Porén os estudosos nunca tiveron en contra a clara relación entre o Samaín e o Magosto.

Nalgunhas localidades galegas empregábanse nabos no canto de cabazas, o refrán di:

  • Polo tempo de tódolos Santos (1° de novembro) mira os nabos; se fosen bos, di que son malos.

Divulgación[editar | editar a fonte]

Calacú no Samaín en Galicia.

López Loureiro divulgou a tradición das cabazas por colexios e asociacións de todo tipo, o que provocou que cada vez máis lugares galegos celebren o Samaín sen ter tanta influencia dos Estados Unidos de América. Tamén promoveu, hai anos, o Samaín de Cedeira, primeiro dende a asociación «Chirlateira», e despois dende «Amigos do Samaín», organizando cada ano unha exposición e un premio á cabaza mellor esculpida. Ademais, celébrase unha “procesión de ánimas”, na que os rapaces da vila desfilan polas rúas disfrazados e portando luces coma se fosen a Santa Compaña. Hai unha merenda e actúan grupos de animación. Dende hai anos concédense os premios anuais do Samaín outorgados a Isaac Díaz Pardo a Xaquín Marín e a banda Milladoiro. O acto de entrega celébrase nunha caldeirada cultural, e a festa péchase co “De aquí nun ano”, un pregón que se le ao final do evento.

Herdeira directa da festa é o Samaín de Cedeira ou Festa das Cabaças que celebra a agrupación A Revolta, integrada na Fundaçom Artábria de Ferrol. Despois dun ano de participación no Samaín do norte, introduciron na cidade de Ferrol a talladura de calacús. Ademais do obradoiro e da posterior exposición. Dende Artábria recoñecen que a tradición da talladura non se conservaba na cidade, mais si que existían recordos en todas as aldeas de toda a bisbarra, especialmente cara á zona norte. En Narón (A Coruña) está dende hai bastante tempo a festa organizada pola Asociación de Veciños de San Mateo. En Ferrolterra a «Festa das Caveiras» de Naraío. Na vila de de Ribadavia celébrase cada 31 de outubro a "noite meiga" na que a vila énchese de pantasmas, meigas, bruxas e vampiros. O castelo convértese nunha pasaxe o horror, entre outras actividades.

Un texto teatral, Indo para o Samaín, de Carlos Labraña, aprende aos cativos esta tradición galega. Un conto de Celia de Sáa, do programa “Plis Plas” da Radio Galega, recolle tamén esta tradición, e a revista que publicaba o programa dedicoulle varios anos artigos. O semanario “A Nosa Terra” recollía tamén nas súas páxinas esta tradición, e a medida que se vai achegando o día de defuntos son cada vez máis as páxinas que recollen a existencia deste costume ancestral. Pódese afirmar que dende de comezos do século XXI a celebración do Samaín é xa unha realidade nunha multitude de colexios galegos e aos poucos vai gañando popularidade dentro das tradicións galegas.

Tese da impostura[editar | editar a fonte]

Outros autores, como Méndez Ferrín[8] defenden, polo contrario, que se trata dunha falsa tradición, inexistente en Galicia ata esta recuperación, un "costume imposto polo imperialismo norteamericano", que se quere presentar como tradición céltica galega como froito dunha corrente ideolóxica celtista.

Outras opinións contrarias destacan o feito de que a celebración do samaín non foi recollida por ningures, e a realidade é que nas publicacións dos diferentes etnógrafos, como Risco, González Reboredo ou Mariño Ferro, non aparece mención algunha ó samaín. Na web Galicia Encantada, a única referencia ó samaín é a cita do libro publicado por López Loureiro[9]. Porén, o propio López Loureiro dicía que "Non me chama tanto a atención o feito de que hoxe os nenos xa estean a celebrar o Samaín en todo o país, como que se recupere, incluso, ata o nome, do que xa só había referencias escritas en textos moi contados, como aquel no que don Ramón Otero Pedrayo falaba das fadas e dos defuntos que no tempo do Samaín, en Irlanda, bebían nas fontes do esquecemento"[10].

O termo samaín tampouco foi recollido por ningún dos lexicógrafos que conforman o Dicionario de dicionarios, que agrupa 25 dicionarios e vocabularios galegos, editados ou non, creados entre 1787 e 1992.

Sexa como for, o samaín xa non está presente só en Cedeira. Ano tras ano outras localidades galegas únense a esta celebración que hoxe se pode ver en Cambados, Ferrol, Lugo, Narón, Palmeira, Ourense, nas Rías Baixas, Santiago de Compostela ou Vigo.

O Samaín formou parte da candidatura á declaración da UNESCO do patrimonio inmaterial galego-portugués na candidatura multinacional "As tradicións orais galego-portuguesas"[11][12].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Costume semellante, que está documentado en moitos sitios de Galicia na Noiteboa ou, menos, na Noitevella, foi o de deixar tamén na mesa doces ou castañas ou deixar a mesa sen recoller para que comesen as ánimas, facer colares con castañas novas, colocar landras no patín da casa, por veces facendo debuxos de cruces ou serpes. Outro costume galego do Nadal foi botar na lareira o tizón de Nadal ou lume novo, que debía manterse ardendo durante todo o Nadal, coa particularidade de que na comarca de Tui este ritual se realizaba na noite do día de defuntos, co obxectivo de que as almas dos devanceiros puidesen quentarse.
  2. 2,0 2,1 "Samaín", artigo de Rafael López Loureiro en Vieiros da Escola, novembro de 2006.
  3. As escolas galegas e portuguesas comprométense na recuperación do Patrimonio Tradicional. Apeneira pg 13
  4. Samaín na Escola / Samaín at School. O Património.org
  5. "O día de pedir". 
  6. Samaín: a festa das caliveras. culturagalega.org
  7. As tradición de tallar cabazas por Defuntos revive en Galicia da man de diferentes asociacións
  8. X.L. MÉNDEZ FERRÍN: "Tempo de Santos", artigo en Faro de Vigo, 2 de novembro de 2007.
  9. Samaín: a festa das caliveras, ficha do libro de Rafael López Loureiro.
  10. Pero non localiza a cita.
  11. "Samaín na Escola / Samaín at School", álbum de fotos na web O Patrimonio, 28 de outubro de 2005.
  12. "Presencia de elementos culturais europeos na cultura tradicional galego-portuguesa", na web O Patrimonio.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]