Portugués oliventino
| Portugués oliventino | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| |||||||
| Clasificación lingüística | |||||||
|
linguaxe humana ↳ linguas indoeuropeas ↳ linguas itálicas ↳ linguas latino-faliscas ↳ linguas románicas ↳ linguas italo-occidentais ↳ linguas románicas occidentais ↳ linguas galoibéricas ↳ linguas iberorrománicas ↳ linguas ibero-occidentais ↳ linguas galaico-portuguesas ↳ lingua portuguesa ↳ Portugués alentexano  | |||||||
| |||||||
| |||||||
| Wikidata | |||||||
O portugués oliventino,[1] portugués continental ou portugués de Olivenza[2] é a variedade dialectal da lingua portuguesa falada nas cidades de Olivenza, Táliga e aldeas veciñas. Actualmente, os portugueses de Olivenza e Táliga non gozan do recoñecemento de España, que administra este territorio desde a Guerra das Laranxas. Portugal, porén, non recoñece a soberanía española sobre a rexión e afirma que estes territorios lle pertencen.[3][4]
Como resultado de dous séculos de administración española e illamento do resto de Portugal, o portugués oliventino é hoxe unha lingua moribunda; a xente nova xa non o fala, quedando só unhas poucas persoas maiores.[1][5] O portugués deixou de ser a lingua da poboación a partir dos anos corenta, proceso acelerado pola política de castelanización posta en marcha polo franquismo.[5][6][7]
Contexto histórico
[editar | editar a fonte]Olivenza e Táliga no Reino de León
[editar | editar a fonte]A orixe de Olivenza está ligada á conquista definitiva de Badaxoz polo último rei de León, Afonso IX, na primavera de 1230.[8] Para agradecer aos templarios a súa participación nesta disputa, Afonso IX concedeulles as prazas de Burguillos e Alconchel.[8] A partir destes puntos, cara ao ano 1256, a Orde crea a encomenda de Olivenza, naquela época só un conxunto de hortas, cabanas e algunhas casas construídas arredor dun manancial.[8] Porén, durante o reinado de Afonso X o Sabio, os templarios tiveron que abandonar Olivenza e entregar as súas terras ao Consello e Bispado de Badaxoz.[8]
Olivenza e Táliga no Reino de Portugal
[editar | editar a fonte]
Durante a Reconquista, as terras que hoxe forman os territorios de Olivenza e Táliga foron cedidas a Portugal polo Tratado de Alcanizes, en 1297, xunto con outras moitas localidades. O rei Don Dinis aproveitou a feble posición política de Castela para anexionarse e recuperar varios territorios.[9]
Desde 1297 ata 1801 a cidade permaneceu baixo a soberanía portuguesa, incluso durante a Unión Ibérica. Os cinco séculos de dominio portugués provocaron o fluxo a Olivenza da cultura e da lingua portuguesas, ademais da expresión arquitectónica e o folclore.[1][10]
Debido á peculiar posición xeográfica de Olivenza, separada do resto do país pola Odiana e rodeada de vilas castelás, acabou desenvolvendo un subdialecto do Alentexo, co que comparte moitas das súas isoglosas.[11]
Olivenza e Táliga en España
[editar | editar a fonte]Despois da Guerra das Laranxas, Portugal perdeu Olivenza e Táliga. Aínda que Portugal denuncia que España os perdeu no Congreso de Viena, o certo é que segue administrando ese territorio. O portugués seguiu sendo a lingua vehicular e materna dos habitantes da comarca ata mediados do século XX, cando comezou a decaer, vítima da política castelanizadora do franquismo. O sistema educativo xogou un papel decisivo, dado que o portugués quedou excluído. Actualmente ensínase só como lingua estranxeira.[11]
Características
[editar | editar a fonte]O portugués oliventino é un subdialecto do portugués do Alentexo e, polo tanto, forma parte do grupo dos dialectos do sur portugués.[12] A influencia do castelán nótase nalgúns destes puntos e no ámbito léxico.[12]
Algunhas das características máis definitorias son:
- Preferencia pola monotongación en ô (ser ou en estándar; nalgunhas ocasións pode estar no grupo vocálico oi). Exemplo: ôro/oiro (portugués estándar: ouro);[2][13]
- Peche da vogal átona final e para i. Exemplo: fomi (portugués estándar: fome);[2]
- Ausencia de ditongo ei, que pasa ê. Exemplo: galinhêro (portugués estándar: galinheiro ), con excepcións: seis, rei, reino, etc. ;[2]
- Yeísmo. Exemplo: casteyanos (portugués estándar: castelhanos ). [2] A pronuncia da aproximante lateral palatal mantense en São Bento da Contenda e Vila Real pero con forte declive.[13]
- Emprego da africada velar sen voz nos préstamos casteláns, inexistente tanto no portugués estándar como no dialectal. [13]
- Aspiración dos -s finais, clara influencia do dialecto castelán de Estremadura. [13] Aínda que non se aspira, a execución é moi lixeira. [13]
- Confusión ocasional b/v, aínda que tamén presente en falas do norte, en Olivença ten unha clara influencia castelá. [13]
O portugués olivintino que aínda se fala está cheo de castelanismos, o uso das palabras castelás coche e ancho en detrimento dos portugueses carro e largo. [14] O castelán que se fala na rexión está fortemente influenciado pola portugués e o asturleonés.[15]
Características fonéticas
[editar | editar a fonte]- Palatalización
Na primeira persoa do plural do indicativo hai un trazo fonético peculiar, a palatalización de a por un e.[13] Este trazo é partillado con poboacións do Alto Alentexo. Por exemplo, andêmos por aí en contraposición ao portugués padrão, andamos por aí.[16] Nalgúns casos este fenómeno tamén acontece no infinito, por exemplo, engordér no canto de engordar.[16] Hai outra modificación dialectal semellante, a palatalización de ã por un ẽ, isto só ocorreu en pobos da marxe este do Odiana como Serpa e Olivença, pero non en Vila Viçosa ou Mértola .[13] Por exemplo, amanhẽ por amanhã. [13]
- Labialización da vogal pechada ê a u cando vai seguida dunha consoante labial.
Unha característica común a algunhas bolsas isoglósicas do Alto Alentejo. Non é universal en Olivença. Por exemplo, buber e duvertido (estándar: beber e divertido).[13] Hai casos illados desta labialización en Campo Maior.[13]
- Monoftongización de ão a õ
Fenómeno propio de Olivença e Campo Maior, dáse no primeiro só en posición proclítica.[13] Por exemplo, direçõ, açõ e ândõ; en portugués estándar: direção, ação e andam.[13]
- Monoftongización de - in a - ẽ
Trazo xeral do Alentexo e de Olivenza, observada tamén en Campo Maior, incluso nos mozos.[13] Por exemplo, quẽ, armazẽ e paragẽ; en portugués estándar: quem, armazém e paragem.[13] O ditongo permanece en posición átona ou non proclítica pero o e nasal está pechado.[13]
- Ausencia de semivogal "i" ao preceder unha consoante palatal
Características propias non só dos falantes de Olivença e Alentexo senón que tamén se estenden polo centro do país.[13] Por exemplo, más, caxa e faxa (por defecto: mais, caixa e faixa). [13]
- Síncope de vogais átonas
Caso habitual no Alentexo en xeral, en Olivença a maioría pronuncia pa pola preposición para.[13] A execución das vogais átonas é bastante lixeira, convertendo palabras como: esse, aquele e direita en ess, aquel e drêta.[13]
- Metátese entre consoante e vogal vibrante
Trazo que tamén comparten outras vilas do Alentexo, en Olivença, por exemplo: drento e preguntari (estándar: dentro e perguntar).[13]
Notas
[editar | editar a fonte]- 1 2 3 Andrade, Laura González (27 de julho de 2012). "Portugués oliventino en conserva" (en castelán). Consultado o 6 de xuño de 2017.
- 1 2 3 4 5 Merlan, Aurelia (2009). El mirandés: situación sociolingüística de una lengua minoritaria en la zona fronteriza portugués-española (en castelán). Oviedo. ISBN 9788481684612.
- ↑ "Olivença é Portugal. É bom não esquecer!". 21 de febreiro de 2013. Consultado o 6 de xuño de 2017.[Ligazón morta]
- ↑ Marcos, Jairo (12 de agosto de 2014). "Olivenza (Badajoz), zona de conflicto internacional". El Confidencial (en castelán). Consultado o 6 de xuño de 2017.
- 1 2 Torre, J. R. Alonso de la (13 de febreiro de 2011). "En la época de Franco, los libros sobre Olivenza estaban prohibidos" (en castelán). Consultado o 6 de xuño de 2017.
- ↑ Torre, J. R. Alonso de la (4 de abril de 2010). "Con el franquismo, la Olivenza portuguesa se difuminó bastante" (en castelán). Consultado o 6 de xuño de 2017.
- ↑ Madrinha, Mariana (26 de abril de 2016). "Olivença. Além Guadiana, fala-se cada vez mais português". Sol. Consultado o 6 de xuño de 2017.
- 1 2 3 4 "Breve historia de Olivenza" (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 27 de decembro de 2016. Consultado o 6 de xuño de 2017.
- ↑ Píriz, Luis Alfonso Limpo (2014). "Origen de Olivenza" (en castelán). Consultado o 6 de xuño de 2017.
- ↑ "Iglesia de La Magdalena" (en castelán). Consultado o 6 de xuño de 2017.
- 1 2 "Olivenza ´silencia´ el portugués". El Periódico Extremadura (en castelán). 13 de xaneiro de 2011. Consultado o 6 de xuño de 2017.
- 1 2 Revista de filología románica (en castelán) 18. Cidade Universitária de Madrid. 2001.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Reguera, José Luís Valiña. "Os falares fronteiriços de Olivença e Campo Maior: Falar Alentejano e Castelhanização" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 14 de marzo de 2016. Consultado o 6 de xuño de 2017.
- ↑ "El oliventino, un dialecto castellano que corre el riesgo de evaporarse" (en castelán). 3 de marzo de 2009. Consultado o 6 de xuño de 2017.
- ↑ Sánchez, Manuel Jesús (1997). "Apuntes para la descripción del español hablado en Olivenza" (PDF). Revista de Extremadura (en castelán) 23: 109-125. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 28 de abril de 2016. Consultado o 11 de xaneiro de 2024.
- 1 2 Reguera, José Luís Valiña. "Os falares fronteiriços de Olivença e Campo Maior: Falar Alentejano e Castelhanização" (PDF). Além Guadiana. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 14 de marzo de 2016. Consultado o 6 de xuño de 2017.