Pedro Laín Entralgo
Pedro Laín Entralgo, nado en Urrea de Gaén, Teruel, o 15 de febreiro de 1908 e finado en Madrid o 5 de xuño de 2001, foi un médico, historiador, ensaísta e filósofo español de ideoloxía falanxista nos seus comezos, que abandonou logo para volverse cara a conviccións democráticas e liberais. Cultivou, fundamentalmente, a historia e a antropoloxía médica. Entre outros recoñecementos, foi galardoado co Premio Príncipe de Asturias de Comunicación e Humanidades en 1989. Foi irmán do político socialista e tradutor José Laín Entralgo.[1][2][3]
Traxectoria
[editar | editar a fonte]Naceu na localidade turolense de Urrea de Gaén o 15 de febreiro de 1908. Estudou medicina na Universidade de Valencia, onde obtivo, tras un exame, unha praza de colexial-bolseiro no entón Colexio do Beato Juan de Ribeira de Burjasot, hoxe Colexio Maior San Juan de Ribeira. En 1930 trasladouse a Madrid coa intención de especializarse en psiquiatría e en 1931 marchou a Viena bolseiro pola Xunta para a Ampliación de Estudos. Á súa volta traballou como médico na Mancomunidade Hidrográfica do Guadalquivir e no Instituto Psiquiátrico Provincial de Valencia. En 1934 casou con Milagro Martínez, coa que tivo dous fillos: Milagro e Pedro.
Tras o estalido da Guerra Civil traballou estreitamente xunto a outros escritores e poetas falanxistas, destacando a súa colaboración co clérigo Fermín Yzurdiaga. Chegaría a colaborar co diario Arriba España de Pamplona, así como coa revista Xerarquía. Ambas as publicacións eran editadas en Pamplona. Cando a comezos de 1938 Dionisio Ridruejo foi nomeado director xeral de Propaganda, Laín Entralgo fíxose cargo en Burgos do departamento de Edicións. Xunto a Dionisio Ridruejo fundou a revista Escorial en 1940. Esta publicación encarnou un espírito máis liberal. Pretendíase recuperar «o que fose recuperable» do mundo intelectual anterior á contenda para procurar reemprender o debate cultural na España de posguerra. Nela publicaron, entre outros, Dámaso Alonso, Azorín, Baroja, Marañón, Menéndez Pidal ou Zubiri. Segundo José Carlos Mainer, a revista “converteuse moi pronto no perdido fogar dunha literatura e no punto de cita en que un público, minoritario pero importante, puido ao fin recoñecer a herdanza das grandes revistas culturais de anteguerra”. Dirixiu así mesmo durante algúns anos a Editora Nacional.[4]
Durante os primeiros anos do franquismo, chegou a formar parte do Consello Nacional de FET e das JONS. En marzo de 1940 efectuou unha viaxe de índole cultural ao Terceiro Reich, enfocada a aumentar a colaboración e intercambios culturais entre España e a Alemaña nazi, onde acabou facendo alusión a reclamacións de España en Xibraltar e o norte de África.
Doutor en Medicamento e licenciado en Ciencias Químicas, ocupou a cátedra de Historia da Medicina da Universidade de Madrid desde 1942, que gañou en oposición tras a xubilación en 1940 do seu anterior titular, Eduardo García del Real. En 1948 fundou e dirixiu a revista Cuadernos Hispanoamericanos. En 1951 creou no CSIC o Instituto Arnaldo de Vilanova de Historia da Medicina o e das Ciencias Naturais.[5]
Exerceu o cargo de reitor da Universidade Central de Madrid desde 1951, durante o tempo en que Ruiz-Giménez foi ministro de Educación, dimitindo do seu cargo tras os acontecementos de 1956. Nese momento retirouse definitivamente da vida política.
Recoñecementos
[editar | editar a fonte]Foi membro da Real Academia Española, na que ingresou o 30 de maio de 1954[6], e da que foi director entre 1982 e 1987. da Real Academia Nacional de Medicina, na que ingresou o 14 de maio de 1946, e da Real Academia da Historia, na que ingresou o 7 de xuño de 1964.[7] Foi doutor honoris causa por varias universidades europeas e americanas, como a Universidade de San Marcos en Lima, a Universidade de Tolosa, a Universidade de Zaragoza e a Universidade Brown en Rhode Island; e membro da Academia Europea de Ciencias, Artes e Letras.
En 1989 recibiu o Premio Príncipe de Asturias de Comunicación e Humanidades e en 1991 recibiu o V Premio Internacional Menéndez Pelayo. Foi galardoado tamén co premio Montaigne (1976), a Gran Cruz da Orde de Alfonso X o Sabio e o premio Aznar de xornalismo (1980).
Obra
[editar | editar a fonte]“Catro son, se non me engana a mirada”, escribe Laín á altura de 1958, “os temas esencias da miña produción escrita: a historia do saber médico, a antropoloxía xeral, a preocupación por España e os seus problemas e a crítica intelectual e literaria”.[8] Os seus traballos intelectuais oriéntanse en efecto, desde o primeiro momento, cara a problemas históricos, que lle serven xeralmente de preámbulo e modo de abordaxe de cuestións teóricas, ás que logo se dedicará de maneira sistemática. Móstrase nisto discípulo de Ortega y Gasset, aínda que o seu principal mentor filosófico será Zubiri, con quen Laín terá ademais estreita amizade. Como parte dun ambicioso proxecto sobre a historia da cultura española recente, publicou unha serie de obras, entre as que se inclúen Menéndez Pelayo (1944), Las generaciones en la historia (1945) y La generación del noventa y ocho (1945). Con elas, pretendía tender pontes, promovendo, desde a perspectiva dos vencedores, unha especie de "síntese superadora" entre as "dúas Españas" desgarradas pola Guerra Civil. A influencia tanto de Ortega y Gasset como de Eugenio d'Ors é evidente nestas obras.
Os seus estudos científicos tiveron un dobre enfoque, histórico e sistemático, evidente en dúas das súas obras máis importantes:La historia clínica: Historia y teoría del relato patográfico (1950), «unha obra monumental xeralmente considerada un dos cumios da historiografía médica mundial»,[9] e La relación médico-enfermo: Historia y teoría (1964). Nestas obras, adoptou unha visión da historiografía máis hermenéutica e interpretativa que positivista. Segundo José María López Piñero, «abandonou por completo a continuidade da "progresión ascendente" positivista, substituíndoa por un modelo descontinuo de cambio histórico, composto por "modos" ou "estilos de coñecemento médico" condicionados socioculturalmente en "situacións históricas" específicas».[10]
Mais os seus intereses estendéronse máis alá da historia, ao campo do desenvolvemento sistemático dunha antropoloxía médica e unha filosofía da humanidade, que explorou en tres dimensións fundamentais: como un ser que cre, espera e ama. E tamén, por suposto, como un ser que sofre enfermidade. Entre as súas obras máis importantes en antropoloxía médica están La relación médico-enfermo (1964), El estado de enfermedad (1968), El médico y el enfermo (1969) y Antropología médica para clínicos (1984). No que respecta á antropoloxía xeral, dedicou especial atención á esperanza, en obras comoLa espera y la esperanza: Historia y teoría del esperar humano (1957) o Antropología de la esperanza (1978). Mais tamén se interesou pola dimensión do amor en libros como Theory and Reality of the Other (1961) e On Friendship (1972). Teoría y realidad del otro (1961) y Sobre la amistad (1972).
Nos seus estudos antropolóxicos toma como punto de partida, por unha banda, as súas crenzas cristiás, que de forma moi concisa resume nos seguintes puntos: Deus creou ao home ao seu xeito; o home enteiro pervive tras a morte; durante a súa vida terrea, ao home élle posible comunicarse con Deus. Por outra banda, considera necesario ter en conta as últimas achegas da ciencia, tanto no terreo da evolución como no da neuroloxía, entre outros. Desde esta orientación, realiza unha crítica do concepto de alma desde Platón até os nosos días. Para iso apóiase na cosmoloxía de Xavier Zubiri, sobre todo na exposición dos niveis estruturais que o universo na súa esencia dinámica ha producido, presentada na obra Estructura dinámica de la realidad.. Afirmaba, por outra banda, que as cuestións sobre as que cabe ter un coñecemento certo non poderán ser máis que cuestións penúltimas; sobre as cuestións últimas só será posible ter un coñecemento incerto, probable.
Desde estes supostos, nos seus últimos anos aborda un gran proxecto de estudo histórico e sistemático da concepción do corpo humano, que non chegará a culminar, pero do que serán froito libros como O corpo humano: Oriente e Grecia antiga (1987), El cuerpo humano: Oriente y Grecia antigua (1987), El cuerpo humano: Teoría actual (1989), Cuerpo y alma: Estructura dinámica del cuerpo humano (1991) e Qué es el hombre: Evolución y sentido de la vida (1999) Nestas obras elabora unha teoría “dinamicista”, que se sitúa entre o espiritualismo e o materialismo, segundo a cal a alma, a mente ou o psiquismo humano non se reduce a materia, pero tampouco é nada independente dela, senón resultado dun salto cualitativo no proceso de complejización das estruturas orgánicas.[11]
No ano 1949 alcanzou notoriedade o seu libro España como problema, ao que replicou pronto Rafael Calvo Serer co seu España sin problema (outubro 1949), e no que propuña unha especie de asunción “superadora” como solución ao enconado enfrontamento entre as “dúas Españas”. Para Calvo Serer, pola contra, “desde 1939 España deixou de "ser un problema".[12]
Durante toda a súa vida, xunto ao seu labor como profesor e autor académico, Laín desenvolveu unha ampla actividade como ensaísta, da que son testemuño libros como Vestixios: Ensayos de crítica y amistad (1948), La empresa de ser hombre (1958), Ciencia y vida (1970) y Teatro del mundo (1986). Durante anos escribiu ademais a crítica teatral da revista Gaceta Ilustrada, actividade que o levou tamén, entre os anos 1964 e 1968, a compor obras teatrais, nas que traslada á escena algunhas das inquietudes antropolóxicas que o acompañaban: Cuando se espera, Entre nosotros, Las voces y las máscaras...
Na súa obra histórico-médica estrita cabe destacar, ademais das obras mencionadas, os seus estudos sobre o medicamento antigo (La curación por la palabra en la Antigüedad clásica, 1958; La medicina hipocrática, 1970), a coordinación dunha monumental Historia universal do medicamento (1972-1975), na que participaron non só especialistas españois, senón tamén historiadores do medicamento estranxeiros, a dirección da colección “Clásicos de la Medicina”, editada polo CSIC, e a publicación de innumerables monografías, entre as que son destacables as dedicadas a científicos españois como Ramón e Cajal e Marañón. En todas estas obras, un dos trazos máis destacables é, en palabras do seu discípulo López Piñero, “a súa excepcional capacidade de asumir as máis recentes novidades intelectuais, científicas, técnicas e sociais”.[13]
En 1976, recentemente iniciada a transición política á democracia, publicou Laín unhas memorias tituladas Descargo de conciencia (1930-1960), sen dúbida a súa obra máis controvertida. Nelas propúñase “axustar contas” consigo mesmo. Algúns, como Carlos Castilla del Pino, consideraron insuficiente aquel rendemento de contas.[14] A outros, como a Julián Marías, para quen Laín fixera “o indecible por establecer a convivencia entre españois, por axudar a uns e outros, por levar á vida nacional o espírito de amizade”, o libro foi un desacerto, e a reacción de hostilidade a el, síntoma dun revanchismo inxustificado.[15]
Publicacións
[editar | editar a fonte]- Hispanoamérica, Madrid, Triacastela, 2011, 285 pp.
- Reconciliar España. Editorial Triacastela. 2010. ISBN 978-84-95840-46-2.
- Escritos sobre Cajal. Editorial Triacastela. 2010. ISBN 978-84-95840-46-2.
- Escritos sobre Cajal, Madrid, Triacastela, 2008, 292 pp.
- España como problema. Galaxia Gutenberg; Círculo de Lectores. 2006. ISBN 978-84-8109-548-7.
- La curación por la palabra en la Antigüedad clásica, Ministerio de Educación y Cultura, 2005
- El médico y el enfermo. Editorial Triacastela. 2003. ISBN 978-84-95840-03-5.
- La empresa de envejecer, Barcelona, Galaxia Gutenberg/Círculo de Lectores, 2001, 43 pp.
- Qué es el hombre: evolución y sentido de la vida. Círculo de Lectores. 1999. ISBN 978-84-226-7795-6. (Premio Internacional de Ensayo Jovellanos).
- Historia universal de la medicina. Masson. 1998. ISBN 978-84-458-0670-8.
- El problema de ser cristiano. Círculo de Lectores. 1998. ISBN 978-84-226-6784-1.
- España en 1898. Las claves del desastre, Barcelona, Galaxia Gutenberg/Círculo de Lectores, 1998, 334 pp.
- Españoles de tres generaciones, Madrid, Real Academia de la Historia, 1998, 378 pp.
- Idea del hombre. Círculo de Lectores. 1997. ISBN 978-84-226-6148-1.
- Alma, cuerpo, persona. Galaxia Gutenberg. 1997. ISBN 978-84-8109-039-0.
- La Generación del 98. Espasa-Colección Austral. 1997 (2ª edición). ISBN 978-84-239-7405-7.
- Ser y conducta del hombre. Espasa-Calpe. 1996. ISBN 978-84-239-7824-3.
- Cuerpo y alma. Estructura dinámica del cuerpo humano. Espasa-Calpe. 1996. ISBN 978-84-239-7295-1.
- Canto al mar (contestación a Eliseo Álvarez-Arenas Pacheco), Madrid, REal Academia Española, 1996, 94 pp.
- Crisis históricas y crisis de la lengua española (contestación a Rafael Lapesa Melgar), Madrid, 1996, 87 pp.
- Cuerpo y alma, Madrid, Espasa Calpe, 1995, 385 pp.
- Teatro y vida. Doce calas teatrales en la vida del siglo XX, Barcelona, Galaxia Gutenberg/Círculo de Lectores, 1995, 189 pp.
- Creer, esperar, amar. Galaxia Gutenberg; Círculo de Lectores. 1993. ISBN 8481090034.
- Esperanza en tiempos de crisis, Barcelona, Círculo de Lectores, 1993, 292 pp.
- Tan solo hombres, Madrid, Espasa-Calpe, 1991, 302 pp.
- Hacia la recta final. Revisión de una vida intelectual, Barcelona, Círculo de Lectores, 1990, 415 pp.
- El cuerpo humano. Teoría actual. Espasa-Universidad. 1989. ISBN 84-239-6543-0.
- Teoría y realidad del otro, Madrid, Revista de Occidente, 1969, 432 + 412 pp.
- El cuerpo humano: Oriente y Grecia antigua, Madrid, Espasa Calpe, 1987, 208 pp.
- Cajal, Unamuno, Marañón. Tres españoles, Barcelona, Círculo de Lectores, 1998, 229pp.
- Teoría y realidad del otro. Alianza. 1988. ISBN 84-206-2352-0. (Primera edición: 1961, Revista de Occidente).
- La España de Ortega, Madrid, 1987, 22 pp.
- Ciencia, técnica y medicina, Madrid, Alianza, 1986
- En este país, Madrid, Tecnos, 1986, 238 pp.
- La convivencia entre Don Quijote y Sancho, Cuadernos Hispanoamericanos, 1986, 10 pp.
- Teatro del mundo, Madrid, Espasa-Calpe, 1986, 347 pp.
- Antropología médica para clínicos, Barcelona, Salvat, 1984
- El diagnóstico médico. Historia y teoría, Barcelona, Salvat, 1982, 425 pp.
- Historia de la medicina, Barcelona, Salvat, 1982, 722 pp.
- Evolución de la farmacia como profesión sanitaria (contestación a Francisco Giral), Salamanca, Real Academia de Medicina de Salamanca, 1981, 100 pp.
- Más de cien españoles, Barcelona, Planeta, 1981, 372 pp.
- Treinta y cinco años después, Madrid, Cuadernos Hispanoamericanos, 1981, 25 pp.
- Efímero esplendor. La escuela literaria militar de la Gloriosa y la Restauración (contestación a Manuel Díez-Alegría), Madrid, Real Academia Española, 1980, 115 pp.
- Picasso, problema y misterio, Madrid, Arbor, 1980, 16 pp.
- Antropología de la esperanza, Madrid, Guadarrama, 1978, 303 pp.
- Santiago Ramón y Cajal, Barcelona, Labor, 1978, 320 pp.
- Descargo de conciencia (1930–1960). Barral. 1976.
- Historia universal de la medicina (dirección), varios volúmenes, Salvat, 1976
- Las células horizontales en la retina de los vertebrados (contestación a Antonio Gallego Fernández), Madrid, Real Academia Nacional de Medicina, 1975, 185 pp.
- La medicina actual. Seminarios y ediciones s.a. 1973.
- A qué llamamos España, Madrid, Espasa Calpe Austral, 1972, 167 pp.
- Sobre la amistad. Espasa-Calpe. 1972.
- Origen y desarrollo de los cálculos renales (en contestación a Luis Cifuentes Delatte), Madrid, Real Academia Nacional de Medicina, 1972, 93 pp.
- García Lorca ante el esperpento (contestación a Antonio Buero Vallejo), Madrid, Castilla, 1972, 74 pp.
- Sobre la amistad, Madrid, Revista de Occidente, 1972, 380 pp.
- Estudios sobre la obra de Américo Castro, Madrid, Taurus, 1971
- Ciencia y vida, Madrid, Seminarios y Ediciones, 1970, 149 pp.
- La medicina hipocrática, Madrid Revista de Occidente, 1970, 456 pp.
- La racionalización platónica del ensalmo y la invención de la psicoterapia verbal, Barcelona, Medicina e Historia, 16 pp.
- Gregorio Marañón: Vida, obra y persona, Madrid, Espasa Calpe Austral, 1969, 220 pp.
- El médico y el enfermo, Madrid, Guadarrama, 1968, 255 pp.
- El estado de enfermedad. Esbozo de un capítulo de una posible antropología médica, Madrid, Moneda y Crédito, 1968, 291 pp.
- El problema de la Universidad. Reflexiones de urgencia, Madrid, Edicusa, 1968, 154 pp.
- Latín de Hispania: Aspectos léxicos de la romanización (contestación a Antonio Tovar Llorente), Madrid, Real Academia Española, 1968, 80 pp.
- Noticias sobre Paracelso, Medicina e Historia, 1968, 23 pp.
- Una y diversa España, Barcelona, Edhasa, 1968, 275 pp.
- Cuando se espera, Madrid, Escelicer, 1967, 71 pp.
- Entre nosotros, Madrid, Alianza, 1967, 167 pp.
- Concepto de la medicina moderna, Medicina e Historia, 1967, 14 pp.
- Nuestro Cajal, Madrid, Rivadeneyra, 1967, 207 pp.
- Tras el amor y la risa, Barcelona, Aymá, 1967, 276 pp.
- Sociedad, cambio social y problemas de salud (contestación a Primitivo Quintana López), Madrid, Real Academia Nacional de Medicina, 1966, 306 pp.
- Miguel Ángel y el cuerpo humano, Madrid, Medicina e Historia, 1965, 30 pp.
- Misión cultural de Madrid, Madrid, Boletín Oficial del Estado, 1965, 13 pp.
- Obras, Madrid, Plenitud, 1965, 1201 pp.
- Historia de la Filosofía y de la ciencia (con Julián Marías), Guadarrama, Madrid, 1964
- La amistad entre el médico y el enfermo en la Edad Media, Madrid, 1964, 70 pp.
- La relación médico-enfermo. Historia y teoría, Madrid, Revista de Occidente, 1964, 497 pp.
- Historia de la medicina moderna y contemporánea, Barcelona, Científico-Médica, 1963, 773 pp.
- Menéndez Pelayo y el mundo clásico, Madrid, Taurus, 1963, 69 pp.
- Panorama histórico de la ciencia moderna (con José María López Piñero), Madrid, Guadarrama, 1963, 865 pp.
- Ciencia helénica y ciencia moderna, Papeles de Son Armadans, 1962
- El problema del edema cerebral (contestación a Rafael Vara López), Madrid, Real Academia Nacional de Medicina, 1962, 179 pp.
- Marañón y el enfermo, Madrid, Revista de Occidente, 1962, 141 pp.
- Sydenham, Madrid, CSIC, 1961, 437 pp.
- Enfermedad y pecado, Barcelona, Toray, 1961, 125 pp.
- Grandes médicos, Barcelona, Salvat, 1961, 377 pp.
- Introducción a la literatura española, Madrid, Atenea, 1960, 39 pp.
- Ocio y trabajo, Madrid, Revista de Occidente, 1960, 325 pp.
- Ejercicios de comprensión, Madrid, Taurus, 1959, 272 pp.
- El ocio y la fiesta en el actual pensamiento europeo, Mallorca, Papeles de Son Armadans, 1959, 15 pp.
- El médico en la Historia, Madrid, Taurus, 1958, 44 pp.
- La empresa de ser hombre, Madrid, Taurus, 1958, 286 pp.
- Mis páginas preferidas, Madrid, Gredos, 1958, 338 pp.
- La espera y la esperanza. Historia y teoría del esperar humano. Revista de Occidente. 1957.
- El factor riesgo para la descendencia humana (en contestación a Jesús García Orcoyen), Madrid, 1957, 322 pp.
- La aventura de leer, Madrid, Espasa Calpe Austral, 1956, 224 pp.
- España como problema, Madrid, Aguilar, 1956, 450 + 576 pp.
- El libro como fiesta, Madrid, Instituto de España, 1955, 17 pp.
- El comentario de un texto científico, Madrid, Páginas de la Revista de Educación, 1955
- Las cuerdas de la lira, Madrid, Cuadernos de Tiempo Nuevo, 1955, 45 pp.
- Sobre la situación espiritual de la juventud universitaria, Madrid, 1955, 15 pp.
- Historia de la Medicina (Medicina moderna y contemporánea). Científico Médica. 1954.
- Laennec, Madrid, CSIC, 1954, 360 pp.
- La memoria y la esperanza. San Agustín, San Juan de la Cruz, Antonio Machado, Miguel de Unamuno, Madrid, Real Academia Española, 1954, 187 pp.
- Reflexiones sobre la vida espiritual de España, Madrid, 1953, 28 pp.
- Sobre la Universidad hispánica, Madrid, Cultura Hispánica, 1953, 53 pp.
- Cajal y el problema del ser, Madrid, Ateneo, 1952, 48 pp.
- Menéndez Pelayo, Buenos Aires Espasa Calpe Austral, 1952, 234 pp.
- Palabras menores, Barcelona, Barna, 1952, 288 pp.
- Poesía, ciencia y realidad, Madrid, 1952, 18 pp.
- Un año de gestión rectoral, Madrid, Revista Alcalá, 1952, 21 pp.
- La responsabilidad penal del enfermo mental (contestación a Juan José López Ibor), Madrid, Real Academia Nacional de Medicina, 1951, 70 pp.
- La Universidad en la vida española, Madrid, Universidad de Madrid, 1951, 32 pp.
- Medicina e Historia, Madrid, Editora Nacional, 1951, 364 pp.
- Introducción histórica al estudio de la patología psicosomática, Madrid, Paz Montalvo, 1950, 152 pp.
- La universidad, el intelectual, Europa, Madrid, Cultura Hispánica, 1950, 140 pp.
- Dos biólogos. Claudio Bernard y Ramón y Cajal, Buenos Aires, Espasa Calpe, 1949, 143 pp.
- Viaje a Suramérica, Madrid, Cultura Hispánica, 1949, 103 pp.
- Harvey, Madrid, El Centauro, 1948, 367 pp.
- El espíritu de la poesía española contemporánea, Madrid, Cultura Hispánica, 1948, 18 pp.
- Vestigios. Ensayos de crítica y amistad, Madrid, Epesa, 1948, 516 pp.
- Vida y obra de Guillermo Harvey, Buenos Aires, Espasa Calpe, 1948, 184 pp.
- Coloquio de dos perros, soliloquio de Cervantes, Madrid, Instituto de Estudios Políticos, 1947, 32 pp.
- Claudio Bernard, Madrid, El Centauro, 1947, 484 pp.
- Europa, España, Iberoamérica, Madrid, Asociación Iberoamericana, 1947, 13 pp.
- La anatomía humana en la obra de Fray Luis de Granada, Madrid, Real Academia Nacional de Medicina, 1946, 86 pp.
- La antropología en la obra de Fray Luis de Granada, Madrid, CSIC, 1946, 366pp.
- Bichat, Madrid, El Centauro, 1946, 430 pp.
- Las generaciones en la Historia, Madrid, Instituto de Estudios Políticos, 1945, 332 pp.
- Menéndez Pelayo. Historia de sus problemas intelectuales, Madrid, Editora Nacional, 1944, 398 pp.
- Precisiones e imprecisiones acerca de la generación del 98, Madrid, Escorial, 1944, 68 pp.
- Estudios de Historia de la Medicina y Antropología Médica, Madrid, Escorial, 1943
- Sobre la cultura española. Confesiones de este tiempo, Madrid, Editora Nacional, 1943, 170 pp.
- Los valores morales del Nacionalsindicalismo. Editora Nacional. 1941.
Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ Escapa, Ernesto (25 de febreiro de 2018). "El azulete clarea". Diario de León. Consultado o 28 de setembro 2020.
- ↑ Padilla, Juan (2008). "Trayectoria de Laín Entralgo. De Los valores morales del nacionalsindicalismo (1941) a Descargo de conciencia (1976)": 123–130.
- ↑ "Laín Entralgo y la editorial Fondo de Cultura Económica, premio Príncipe de Asturias". 22 de abril de 1989. Consultado o 2 de agosto de 2022.
- ↑ Padilla, Juan (2008). "Trayectoria de Laín Entralgo. De Los valores morales del nacionalsindicalismo (1941) a Descargo de conciencia (1976)": 123–130.
- ↑ Padilla, Juan (2008). "Trayectoria de Laín Entralgo. De Los valores morales del nacionalsindicalismo (1941) a Descargo de conciencia (1976)": 123–130.
- ↑ "Pedro Laín Entralgo". Real Academia Española (en castelán). 2024-01-19. Consultado o 2026-01-25.
- ↑ Proyectos, HI Iberia Ingeniería y. "Real Academia de la Historia Historia Hispánica". historia-hispanica.rah.es (en castelán). Consultado o 2026-01-25.
- ↑ Laín Entralgo, Pedro (1958). Mis páginas preferidas. p. 7.
- ↑ López Piñero, José María (2005). Real Academia de la Historia, ed. Pedro Laín Entralgo y la Historiografía Médica. p. 78. ISBN 9788496849136.
- ↑ López Piñero, José María (2005). Real Academia de la Historia, ed. Pedro Laín Entralgo y la Historiografía Médica. p. 73. ISBN 9788496849136.
- ↑ Cf Gracia, Diego. “Pedro Laín Entralgo”. Diccionario biográfico español. Real Academia de la Historia.
- ↑ Padilla, Juan (2008). "Trayectoria de Laín Entralgo. De Los valores morales del nacionalsindicalismo (1941) a Descargo de conciencia (1976)": 123–130.
- ↑ López Piñero, José María (2005). Real Academia de la Historia, ed. Pedro Laín Entralgo y la Historiografía Médica. p. 101. ISBN 9788496849136.
- ↑ Castilla del Pino, Cf Carlos (1977). Discurso de Onofre.
- ↑ Marías, Julián (22 de junio de 1976). «La conciencia de Pedro Laín». El País.
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]Bibliografía
[editar | editar a fonte]- AA.VV. (2003). La empresa de vivir. Estudios sobre la vida y la obra de Pedro Laín Entralgo. Barcelona: Galaxia Gutenberg / Círculo de Lectores.
- Albarracín, Agustín (1988). Retrato de Pedro Laín Entralgo. Barcelona: Círculo de Lectores.
- Andrés-Gallego, José (1997). ¿Fascismo o Estado católico?: Ideología, religión y censura en la España de Franco, 1937-1941. Madrid: Encuentro.
- Bowen, Wayne H. (2009). «Spanish Pilgrimages to Hitler's Germany: Emissaries of the New Order». The Historian 71 (2): 258-279. ISSN 0018-2370. doi:10.1111/j.1540-6563.2009.00237.x.
- Balaguer Perigüell, Emili (2002). «Don Pedro Laín Entralgo, in memoriam». Dynamis. Acta Hispanica ad Medicinae Scientiarumque Historiam Illustrandam (22): 509-514. ISSN 0211-9536.
- Calvo Serer, Rafael (1949). España, sin problema. Madrid: Rialp.
- Carpintero, Helio (1967). Cinco aventuras españolas. Madrid: Revista de Occidente.
- Díaz, Elías (1974). Notas para una historia del pensamiento español actual (1939-1973). Madrid: Edicusa.
- Gracia Guillén, Diego (2010). Voluntad de comprensión: la aventura intelectual de Pedro Laín Entralgo. Triacastela (Madrid) / Instituto de Estudios Turolenses (Teruel). ISBN 978-84-95840-44-8.
- López Piñero, José María (2005). Pedro Laín Entralgo y la Historiografía Médica. Real Academia de la Historia. ISBN 9788496849136.
- Morente Valero, Francisco (2011). «Más allá del páramo. La historia de los intelectuales durante el franquismo». En: Carmen Frías, José Luis Ledesma y Javier Rodrigo (Eds.). Reevaluaciones. Historias locales y miradas globales. Actas del VII Congreso de Historia Local de Aragón (Zaragoza: Institución Fernando el Católico): 41-76. ISBN 978-84-9911-128-5.
- Pasamar Alzuria, Gonzalo; Peiró Martín, Ignacio (2002). Diccionario Akal de Historiadores españoles contemporáneos. Tres Cantos: Ediciones AKAL. p. 348. ISBN 84-460-1489-0.
- Padilla, Juan (2008). «Trayectoria de Laín Entralgo. De Los valores morales del nacionalsindicalismo (1941) a Descargo de conciencia (1976)». En Boletín de la Institución Libre de Enseñanza, 69, 115-130.
- Pedrós, Ramón (18 de julio de 1976). «Laín Entralgo: "descargo de conciencia"». ABC (Madrid): 30.
- Redondo, Gonzalo (1993). Historia de la Iglesia en España, 1931-1939: La Guerra Civil, 1936-1939. Ediciones Rialp. ISBN 978-84-321-3016-8. (enlace roto disponible en Internet Archive; véase el historial, la primera versión y la última).
- Redondo Martínez, César (2004). Origen, constitución y destino del hombre según Pedro Laín Entralgo. I.T. San Ildefonso. ISBN 9788493336240.
- Rodríguez Puértolas, Julio (2008). Historia de la literatura fascista española I. Akal.
- Membros da Leopoldina
- Doutores honoris causa pola Universidade de Valencia
- Doutores honoris causa pola Universidade de Sevilla
- Filósofos de Aragón
- Premio Nacional de Historia de España
- Doutores honoris causa pola Universidade de Zaragoza
- Doutores honoris causa pola Universidade Miguel Hernández de Elx
- Procuradores en Cortes
- Premios Princesa de Asturias de Comunicación e Humanidades
- Catedráticos da Universidade Complutense de Madrid
- Académicos da Real Academia Española
- Finados en 2001
- Nados en 1908
- Nados na provincia de Teruel
- Alumnos da Universidade de Valencia