María Asunción Català

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
María Asunción Català
Maria Assumpció Català i Poch (MUNCYT, Eulogia Merle).jpg
Nome completoMaria Assumpció Català i Poch
Nacemento14 de xullo de 1925
 Barcelona
Falecemento3 de xullo de 2009
 Barcelona
NacionalidadeEspaña
Alma máterUniversidade de Barcelona
Ocupaciónmatemática, astrónoma, profesora universitaria e investigadora
Coñecida pordinámica de los sistemas estelares de simetría cilíndrica
PremiosCreu de Sant Jordi
editar datos en Wikidata ]

María Assumpció Català i Poch, nada en Barcelona o 14 de xullo de 1925 e finada no mesmo lugar o 3 de xullo de 2009, foi unha profesora, matemática, e astrónoma española, que se dedicou á docencia dende 1952 até 1991.

Comezou como axudante da Sección de Astronomía do Seminario Matemático de Barcelona, ligado ao Padroado de Alfonso X o Sabio do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC). Posteriormente, traballou no Instituto Henri Poincaré e tamén colaborou coa cátedra especial de Tecnoloxía da Universidade Politécnica de Cataluña.

En 1970, converteuse na primeira muller que obtivo o doutoramento en Ciencias no Departamento de Matemáticas da Universidade de Barcelona (UB), cunha tese que se titulaba Contribución ao estudo da dinámica dos sistemas estelares de simetría cilíndrica.[1] Ademais, levou a cabo observacións sistemáticas de manchas solares, cálculo de órbitas e eclipses durante máis de trinta anos e dirixiu once teses de licenciatura e sete teses doutorais.[2]

Representou durante 15 anos a España na Comisión 46 da Unión Astronómica Internacional sobre o ensino da astronomía e, dende 1997 até o seu falecemento no ano 2009, foi asesora científica na sección de astronomía da edición española da revista National Geographic.[3]

Xubilouse en 1984, pero continuou asistindo a eventos como as reunións semestrais da Sociedade Española de Astronomía, o que a mantivo en contacto coas comunidades astronómicas e universitarias.[1]

Biografía[editar | editar a fonte]

Infancia[editar | editar a fonte]

O seu pai, Albert Català, traballaba na banca e a súa nai, Assumpció Poch, era mestra, pero deixou de traballar en canto contraeu matrimonio. Català i Poch foi a maior de cinco descendentes, catro fillas e un fillo, que tivo o matrimonio.

Debido ao traballo do pai, toda a familia mudouse a Montblanch cando Català aínda era pequena. No entanto, aínda que iniciou os seus estudos alí, continuou a súa educación primaria nas Escolas Católicas do Sacro Corazón e María Inmaculada de Barcelona, xa que volveron pouco despois de terse trasladado.[3]

Estudos superiores[editar | editar a fonte]

Cando acabou a Guerra Civil, cursou o Bacharelato no Instituto Poeta Maragall e en 1947 empezou a carreira na UB.[1] Que unha muller estudase naquela época era algo excepcional, con todo, o pai de Català quería que tanto os seus fillos como as súas fillas tivesen a oportunidade de facer o que quixesen.

No entanto, foi o tío avó dos irmáns o que lles ensinou as curiosidades do universo. Jaume Poch i Garí era catedrático de Xeografía, e lle apaixonaba a astronomía.[3] O profesor levaba aos seus sobriños netos á montaña e ensináballes a situarse buscando os puntos cardinales ou a pescudar a hora do día mirando a sombra das ramas e, cando se facía de noite, mostráballes os segredos do universo. Máis tarde Poch i Garí dáballe a Maria Assumpció Català, cando xa estaba no instituto, problemas astronómicos e filosóficos para que os resolvese. Desta forma, transmitiulle a Català a súa paixón por esta rama da ciencia e polas estrelas.

Cando Català comezou na UB, a única carreira na que se podía estudar Astronomía[1] era a de Matemáticas e, naquel tempo, tan só había cinco mulleres estudándoa. Con todo, o número de mulleres estudantes foi diminuíndo conforme a carreira ía avanzando e, cando Català estaba no terceiro curso, era a única estudante.[3] En 1953 licenciouse e continuou cos seus estudos preparándose o doutoramento.[2] A situación económica precaria da posguerra, xunto coa vontade de seguir a tradición familiar, fixeron que se presentase ás oposicións a profesora de secundaria de Matemáticas, unha profesión que exerceu durante doce anos, dende 1963 até 1975, no Instituto Infanta Isabel de Barcelona.

En 1971 aprobou a súa tese doutoral, o que a fixo a primeira muller que conseguiu o doutoramento en Matemáticas na UB[4] e, nese mesmo ano, comezou a traballar como profesora no Departamento de Astronomía da UB.[1]

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Carreira profesional[editar | editar a fonte]

Empezou a traballar mentres asistía ás clases e preparaba o traballo cara a conseguir o seu doutoramento. Entre 1952 e 1970 traballou na Facultade de Ciencias da UB como axudante de clases prácticas das materias Astronomía Xeneral e Topografía, Astronomía Esférica e Geodesia, Matemáticas, Matemáticas Especiais, Ampliación de Matemáticas para químicos e Mecánica Racional con nocións de Mecánica Celeste.

Por outra banda, foi a encargada da Facultade de Ciencias da UB durante os cursos 1957-1958 e dende o 1968 até o 1971. Entre 1960 e 1974 foi profesora adxunte na Facultade de Ciencias e dende 1965 a 1967, foi profesora de Matemáticas na Facultade de Farmacia.

Dende 1971 até o comezo dos anos 80, colaborou coa Cátedra Especial de Tecnoloxías do Espazo da Universidade Politécnica de Cataluña impartindo clases de Astrodinámica e Mecánica Celeste.

En 1975 empezou a traballar como profesora adxunte numeraria na Facultade de Física da UB, despois de aprobar as oposicións para traballar como profesora de Astronomía.[1] Este posto fixo que se convertese na primeira astrónoma que traballaba como profesora numeraria nunha universidade española.[5] Por outra banda, entre 1982 e 1984, traballou alí como profesora agregada ensinando Astronomía, Astrofísica, Geofísica e Geodesia; esta última cando se renovou a súa impartición na Facultade de Astronomía e Meteorología da UB, o que a fixo colaborar cientificamente co Instituto Cartográfico de Cataluña. Nesta universidade traballou ata que se xubilou con 65, que era a idade de xubilación estipulada pola lei naquela época.

Paralelamente, a doutora impartiu seminarios específicos e cursos monográficos sobre astronomía[6] e, tamén, traballou no labor de visibilización da muller no campo da astronomía, formando parte de Ella es astrónoma, un grupo que se creou para reivindicar o papel da muller na astronomía, e participando xunto con outras astrónomas en Mujeres en las estrellas, unha canle de televisión da UNED.[7]

Ademais de ser profesora, tanto de secundaria como de universidade, tamén tivo cargos en importantes organizacións internacionais e nacionais. Por exemplo, foi membro da Unión Astronómica Internacional (UAI) dende 1976 e, durante 15 anos; e a representante española da Comisión 46 para o ensino da astronomía desta asociación. Por outra banda, foi membro da Sociedade Astronómica Europea, a Sociedade Española de Astronomía, a Sociedade Catalá de Historia da Ciencia e a Técnica e da Sociedade Catalá de Matemáticas.[3] Tamén tivo o privilexio de formar parte do Grupo de Investigación de Historia das Ciencias dende 1978 e, dende 1985, do Instituto Millàs Vallicrosa de Historia da Ciencia Árabe.[1] Ademais, dende 1997, foi asesora científica da Sección de Astronomía da edición española de National Geographic.

Así mesmo, foi membro da Comisión de Ensino de Astronomía que creou a Direcció General de Batxillerat e que promoveu o Departamento de Física da Terra e Cosmológica da UB en 1983.

Outro dos trazos que describe a súa carreira profesional é o seu traballo coa ciencia médica e árabe, así como o material de estudo que creou en forma de libros e apuntamentos, como Apuntamentos de Astronomía, que foi utilizado por xeracións de astrónomos e que segue sendo utilizado aínda.

Xubilouse en 1990.[1]

Carreira investigadora[editar | editar a fonte]

En 1954, Català recibiu unha bolsa do CSIC para que investigase na astronomía de posición, con cálculo e rectificación de órbitas de cometas. Ademais, no Ano Geofísico Internacional (1957-1958), traballou en astronomía observacional, cálculo e rectificación de órbitas de cometas e observación diaria de manchas e protuberancias solares no Observatorio da Cátedra de Astronomía da UB, en colaboración co Observatorio Astronómico Nacional.[1] Estas colaboracións investigadoras tiveron importantes resultados, como o descubrimento da radiación do cinto de Van Allen e o lanzamento do primeiro satélite Sputnik I.[2]

Dende 1957 até 1969 foi axudante da Sección de Astronomía do Seminario Matemático de Barcelona do Padroado Alfonso X o Sabio do CSIC,[6] aínda que a súa traxectoria científica comezou neste lugar como bolseira.[8] En 1965 colaborou na investigación na especialidade de Astronomía Árabe para unha Axuda para a Investigación na Universidade en Historia da Ciencia.

Entre 1974 e 1990, ademais de investigar sobre a astronomía de posición, traballou no estudo da dinámica dos sistemas estelares.[2]

En 1978, recibiu a bolsa Ajut per ao Foment da Investigació na Universitat. Esta bolsa permitiulle investigar no campo da astronomía de posición, as eclipses, os cálculos de ocultacións e tránsitos, a dinámica dos sistemas estelares e a dinámica galáctica. Ao mesmo tempo, entre 1976 e 1979, visitou por motivos laborais o Instituto Henri Poincaré dentro do Programa de Cooperación Científica Hispano Francesa, a Universidade de París VIN.

Català investigou a estrutura da nube de Oort de cometas no Observatoire de Meudon e tamén tivo a oportunidade de formar parte de diferentes proxectos subvencionados, por exemplo, do proxecto da Axencia Espacial Europea Selección e determinación de posicións de estrelas e planetas como apoio ao satélite astrométrico Hipparcos.[1]

Á parte do seu labor investigador, tamén nos deixou estudos sobre a ciencia árabe, como As obras matemáticas de Maslama de Madrid (1965), Arquímedes árabe: o tratado dos círculos tanxentes (1968) e Dous tratados do Arquímedes árabe: tratado dos círculos tanxentes e o libro dos triángulos (1971).[1]

Premios e recoñecementos[editar | editar a fonte]

  • Profesora emérita con carácter honorífico pola UB en 2004.[2]
  • 2009 Creu de Sant Jordi[2].

Epónimos[editar | editar a fonte]

  • Dende marzo de 2016 o telescopio reflector Dall-Kirham do observatorio do Centre d'Observació de l'Univers en Àger en Lérida chámase Telescopio Asunción Catalán.[2] Foi o primeiro telescopio con nome de muller do Estado Español.[9]
  • Dende abril de 2018 o interior da mazá Comte Borrell 305 de Barcelona ten o nome " Jardí d'Assumpció Català".[10][11]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Aguilar, Roser Puig; Nebot, Carme Jordi (2009). "Professor Maria Assumpció Català Poch (1925-2009)". Contributions to science: 203–208. ISSN 2013-410X. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 "Maria Assumpció Catalá i Poch". Consultado o 2 de xullo de 2016.  Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":1" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":1" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":1" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":1" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":1" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":1" está definido varias veces con contidos diferentes
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 "María Assumpció Català". Consultado o 2 de xullo de 2016.  Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":2" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":2" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":2" está definido varias veces con contidos diferentes Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; o nome ":2" está definido varias veces con contidos diferentes
  4. "Maria Assumpció Català i Poch, astrónoma". Consultado o 2 de xullo de 2016. 
  5. "Astrónomas pioneras: Maria Assumpció Català i Poch (Barcelona, 1925-2009)". Arquivado dende o orixinal o 12 de agosto de 2016. Consultado o 2 de xullo de 2016. 
  6. 6,0 6,1 Puig Aguilar, Jordi Nebot (2009). "Professor Maria Assumpció Català Poch (1925–2009)P". Contributions to SCIENCE (en inglés). 5 (2) (5 (2)): 203–208. ISSN 1575-6343. Consultado o 2 de xullo de 2016. 
  7. "Maria Assumpció Catalá i Poch, astrónoma pionera". Arquivado dende o orixinal o 12 de agosto de 2016. Consultado o 2 de xullo de 2016. 
  8. "Fallece Maria Assumpció Catalá i Poch, astrónoma pionera". elpais.com (en castelán). 
  9. ub. "Telescopi ‘Assumpció Català’: el primer amb nom de dona - Universitat de Barcelona" (en catalán). Consultado o 2021-03-04. 
  10. "ServiAstro". Arquivado dende o orixinal o 08 de maio de 2021. Consultado o 2021-03-04. 
  11. "Inaugurats els jardins d’Assumpció Català - Universitat de Barcelona". www.ub.edu (en catalán). Consultado o 2021-05-03. 

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]