Lingua gwichʼin
| Lingua gwichʼin | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Dinjii Zhuʼ Ginjik  | |||||||||||
| |||||||||||
| Propiedades | |||||||||||
|
Número de falantes
670 | |||||||||||
|
Alfabeto
| |||||||||||
|
Estado de lingua da UNESCO
 en perigo severo | |||||||||||
| Clasificación lingüística | |||||||||||
| Localización | |||||||||||
| |||||||||||
| Identificadores | |||||||||||
| |||||||||||
| Wikidata | |||||||||||
A lingua gwichʼin (Dinju Zhuh Kʼyuu)[1] é unha lingua atapascana falada polo pobo indíxena dos gwichʼin no Canadá e nos Estados Unidos (Alasca). No Yukón e nos territorios setentrionais canadenses, é empregada principalmente en Inuvik, Aklavik, Fort McPherson, Old Crow e Tsiigehtchic (antes do río Vermello Ártico). Existen uns 430 falantes de gwichʼin no Canadá, e 1900 persoas conforman a poboación gwi’chin. En Alasca, é falado en Beaver, Circle, Fort Yukon, Chalkyitsik, Birch Creek, Arctic Village, Eagle e Venetie. Hai ao redor de 300 falantes dunha poboación gwichʼin de 1100 en Alasca.
É un dos idiomas oficiais nos Territorios do Noroeste, no Canadá, e en Alasca, nos Estados Unidos.
A oclusiva glotal na palabra gwichʼin adóitase escribir co carácter de Unicode Ou+2019 (comilla simple de peche, ’); porén, o carácter apropiado para este uso é Ou+02BC (letra modificadora apóstrofo, ʼ), que posúe diferentes propiedades tipográficas.
Clasificación
[editar | editar a fonte]O gwich'in é membro do subgrupo canadense das linguas atapascanas, das linguas na-dené. Comparte o subgrupo han-kutchin coa lingua hän.
Dialectos
[editar | editar a fonte]A lingua ten varios dialectos, entre os cales se encontran o Fort Yukon Gwich'in, o Arctic Village Gwich'in, o Western Canada Gwich'in (Takudh, Tukudh, Loucheux) e o Arctic Rede River.
Fonoloxía
[editar | editar a fonte]Consonantes
[editar | editar a fonte]As consonantes do gwich'in na súa ortografía estándar (coa súa transcrición segundo o AFI entre barras diagonais):
| Consoante | labial | Interdental | alveolar | retroflexa | Palatal | Velar | glotal | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| central | lateral | oral | labializada | |||||||
| nasal | sonora | m /m/ | n /n/ | |||||||
| xorda | nh /n̥/ | |||||||||
| plosiva | sonora | b /b/ | d /d/ | dr /ɖ/ | g /g/ | gw /gʷ/ | ||||
| xorda | t /t/ | tr /ʈ/ | k /k/ | kw /kʷ/ | ’ /ʔ/ | |||||
| exectiva | t’ /t’/ | tr’ /ʈ’/ | k’ /k’/ | |||||||
| nasal | nd /dⁿ/ | |||||||||
| africada | sonora | v /v/ | ddh /dð/ | dz /dz/ | dl dɮ/ | dj /dʒ/ | ||||
| xorda | tth /tθ/ | ts /ts/ | tl /tɬ/ | ch /tʃ/ | ||||||
| exectiva | tth’ /tθ’/ | ts’ /ts’/ | tl’ /tɬ’/ | ch’ /tʃ’/ | ||||||
| nasal | nj /dʒɲ/ | |||||||||
| fricativa | sonora | dh /ð/ | z /z/ | zhr /ʐ/ | zh /ʒ/ | gh /ɣ/ | ghw /ɣʷ/ | |||
| xorda | th /θ/ | s /s/ | ł /ɬ/ | shr /ʂ/ | sh /ʃ/ | kh /x/ | h /h/ | |||
| aproximante | sonora | l /l/ | r /ɻ/ | y /j/ | w /w/ | |||||
| xorda | rh /ɻ̥/ | |||||||||
Vogais
[editar | editar a fonte]| Vogal | anterior | central | posterior | |
|---|---|---|---|---|
| pechada | curta | i /i/ | u /u/ | |
| longa | ii /iː/ | uu /uː/ | ||
| nasal | į /ĩ/ | ų /ũ/ | ||
| media | curta | e /e/ | o /o/ | |
| longa | ee /eː/ | oo /oː/ | ||
| nasal | ę /ẽ/ | ǫ /õ/ | ||
| aberta | curta | a /a/ | ||
| longa | aa /aː/ | |||
| nasal | ą /ã/ | |||
- a intensidade baixa márcase opcionalmente cun acento grave, ex., à, è, ì, ò, ù.
- a intensidade alta non se marca nunca
Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ "Gwichʼin". Ethnologue (en inglés). Consultado o 2018-03-15.
Véxase tamén
[editar | editar a fonte] |
A Galipedia ten un portal sobre: Pobos indíxenas de América |
 |
Vexa a proba da Wikipedia en Lingua gwichʼin |
Bibliografía
[editar | editar a fonte]- Firth, William G., et al. Gwìndòo Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = More Gwichʼin Words About the Land. Inuvik, N.W.T.: Gwichʼin Renewable Resource Board, 2001.
- Gwichʼin Renewable Resource Board. Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = Gwichʼin Words About the Land. Inuvik, N.W.T., Canada: Gwichʼin Renewable Resource Board, 1997.
- McDonald. A Grammar of the Tukudh Language. Yellowknife, N.W.T.: Curriculum Division, Dept. of Education, Government of the Northwest Territories, 1972.
- Mishler, Craig, ed. Neerihiinjìk: We Traveled From Place to Place: The Gwich’in Stories of Johnny and Sarah Frank. 2nd ed. Fairbanks: Alaska Native Language Center, 2001.
- Mishler, Craig and Kenneth Frank, eds. Dinjii Vadzaih Dhidlit: The Man Who Became a Caribou. 2nd ed. Hanover, N.H.: IPI Press, 2020.
- Montgomery, Jane. Gwichʼin Language Lessons Old Crow Dialect. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994.
- Northwest Territories. Gwichʼin Legal Terminology. [Yellowknife, N.W.T.]: Dept. of Justice, Govt. of the Northwest Territories, 1993.
- Norwegian-Sawyer, Terry. Gwichʼin Language Lessons Gwichyàh Gwichʼin Dialect (Tsiigèhchik–Arctic Red River). Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994.
- Peter, Katherine, and Mary L. Pope. Dinjii Zhuu Gwandak = Gwichʼin Stories. [Anchorage]: Alaska State-Operated Schools, Bilingual Programs, 1974.
- Peter, Katherine. A Book of Gwichʼin Athabaskan Poems. College, Alaska: Alaska Native Language Center, Center for Northern Educational Research, University of Alaska, 1974.
- Scollon, Ronald. A Sketch of Kutchin Phonology. University of Hawaii, 1975.
- Yukon Native Language Centre. Gwichʼin Listening Exercises Teetlʼit Gwichʼin dialect. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, Yukon College, 2003. ISBN 1-55242-167-8
