Lapurdi

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Provincia de Lapurdi

Lapurdi[Cómpre referencia] é unha das sete provincias históricas que forman o histórico Euskal Herria, no territorio coñecido coma o Iparralde. Pertence ao Estado francés. Limita ao sur coa Guipúscoa e Navarra, ao leste coa Baixa Navarra, ao oeste co Mar Cantábrico (Golfo de Biscaia) e ao norte co departamento francés de Landes. Ten aproximadamente uns 200.000 habitantes, un 25% dos cales falan éuscaro. A súa capital é Baiona, sendo outras cidades importantes Biarritz e Hendaia.

Historia[editar | editar a fonte]

Idade Antiga ata a desaparición do Ducado de Vasconia[editar | editar a fonte]

Segundo testemuñan os restos do home de Neanderthal atopados en Bidarte, Biarriz (cidade chamada en éuscaro Miarritze), Hiriburu e Lehuntze a rexión que máis tarde recibiría o nome de Labort xa estaba poboado no Paleolítico Medio.

Os romanos penetraron nestas terras aquitanas un século a.c: Craso (56 a.c), Agripa (38-39 a.c) e Augusto (27 a.c) entre outros. O mesmo nome de Labort é de orixe latina ao parecer, pois naquela época sobre o que hoxe en día é Baiona existía un forte romano chamado Lapurdum. Por aquel entón o éuscaro atópase na súa fase protovasco e mostra diso son os teónimos e as incripciones atopadas (sembe/seme fillo, cison/gizon home, anderexo/anderetxo dama) e non temos mostras de retroceso a pesar da conquista romana de Aquitania (56 a.c) tal e como ocorreu con outras linguas prerromanas e preindoeuropeas.

Caída do Imperio Romano[editar | editar a fonte]

Co debilitamiento do Imperio Romano os vándalos e alanos chegaron en 407 aos Pireneos seguidos máis adiante polos visigodos que penetraron pola calzada romana que vai de Bordeus a Astorga, para logo atravesar o antigo territorio vascón e estenderse polos pobos veciños. Francos e godos emprenderon diversas expedicións hostís en terras de vascones, os francos polo norte e os godos por sur. Neste período de inestabilidade moitos dos poboados primitivos, non cristiáns e que non se atopaban baixo o radio de protección das vilas e fortes quedaron baleiros, para co fortalecemento dos vascones cara ao século V volveren ser repoboados.

Coa retirada dos godos estas terras quedaron en mans francas, nacendo así o Ducado de Vasconia e nomeando a Xenial primeiro duque deste (602). O patricio e logo Duque Félix (660-670) unificou Vasconia e Aquitania baixo o nome de Ducado Vasconia-Aquitania, sendo Lupo I (670-710) nomeado duque e sucesor deste á súa morte. Coa desaparición final do Reino de Tolosa (660) as terras que lle correspondían ao Ducado de Vasconia pasaron a mans do aquitano.

Os árabes entraron na Península Ibérica desde Xibraltar e chegaron ata Tolosa e Poitiers. Eudón o grande venceunos en Tolosa no ano 711 e na batalla de Poitiers con axuda de Carlos Martel. O Ducado de Vasconia-Aquitania mantívose independente ata a conquista en 768 por parte dos francos. A pesar dos moitos levantamentos vascones entre os séculos VII-XI estas terras seguiron unidas a Aquitania. Os normandos atacaron o ducado no ano 846 e fixéronse con Labort ata que o duque de Gascuña os expulsou en 982. Debido ás distintas guerras e necesidades de defenderse o Ducado de Vasconia dividiuse en distintas unidades administrativas, formandose o Vizcondado de Labort baixo protección do Reino de Navarra.

Desde o nacemento do Reino de Navarra ata a Revolución Francesa[editar | editar a fonte]

Reino de Navarra e Aquitania[editar | editar a fonte]

O duque de Gascuña Sancho Guillén en pago dunha débeda contraida co seu sobriño Sancho Garcés III deulle a terras de Labort e a Baixa Navarra (ao redor do 1030). Este creou entón os ducados de Baigorri e Labort, pero á súa morte os seus fillos fixéronse coas terras do pai, quedando en mans de García Sánchez III de Navarra as terras da Rioxa, La Bureba, Álava, Biscaia e Guipúscoa , pero os ducados de Labort e Baigorri pasaron entón a mans de Aquitania e Gascuña, mantendo a súa autonomía e goberno, o val da Baixa Navarra e as súas comarcas volveron a Gascuña ata o século XII.

En 1152 Henrique II de Inglaterra casa con Leonor de Aquitania e o condado pasa a mans da coroa de Inglaterra. Como os levantamentos repetíanse continuamente Ricardo Corazón de León casou coa filla de Sancho VI o Sabio, Berenguela de Navarra separando así Baiona de Labort, Baiona quedou en mans do rei e Uztaritz converteuse na capital de Labort (1174). Debido a isto o comercio en Baiona desenvolveuse considerablemente, creando conflitos cos pobos e cidades agrícolas de Labort.

En 1193 o vizconde Guillaume Raymond vendeu os seus dereito a Henrique II de Inglaterra.Os ingleses proclamaron a liberdade do pobo chairo e fixeron fronte aos nobres do lugar, quitandoles o rei de Inglaterra todos os dereitos á nobreza e dando por terminado o regimen feudal: desde 1193 en diante non houbo nobres en Labort e os foros defenderon os dereitos dos seus habitantes.

O rei de Inglaterra creou o cargo do baile como representante real, aínda que desde 1498 en diante só se ocupou de asuntos militares, pois os administrativos e xudiciais estaban en mans dos funcionarios. O goberno de Labort estaba en mans do Biltzar (consello en éuscaro), onde se trataban os asuntos xerais de Labort e estaba formado polos alcaldes deste territorio histórico. Desde 1314 ten escritos os seus foros e costumes.

Desde a abolición da nobreza ata a Revolución Francesa[editar | editar a fonte]

Durante tres séculos estivo baixo administración inglesa para en 1450 segundo o Tratado de Ayherre pasar a mans da coroa francesa unha vez terminada a Guerra dos Cen Anos. Os privilexios de Baiona que tivo coa coroa Inglesa desapareceron, pero os seus usos e costumes foron recuperados e revisados para en 1514 ser aceptadas polo Parlamento de Burdeos como as leis para todo Labort, leis que se perpetuaron ata a Revolución Francesa.

A crise do século XVII tivo grande efecto en Labort, a desaparición do feudalismo e o desenvolvemento mercantil e industrial provocou o enfado da nobreza ao non formar parte de leste e ao perder os seus dereitos sobre os agricultores. Por mor disto houbo grandes conflitos entre 1654-1655, o que levou a que Luís XIII e Luís XIV recortasen os dereitos dos vascófonos do País Vasco francés, provocando máis levantamentos populares.