L'Orfeo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

L'Orfeo
Frontispiece of L'Orfeo.jpg
Portada da primeira edición, Venecia, Ricciardo Amadino 1609.
FormaÓpera
Actos e escenas5 actos
Idioma orixinal do libretoItaliano
LibretistaAlessandro Striggio
Fontes literariasLenda grega de Orfeo.
Estrea24 de febreiro de 1607[1]
Lugar da estreaMantua
Duración1 hora 45 minutos[2]
Música
CompositorClaudio Monteverdi
Personaxes

L'Orfeo (SV 318), ás veces chamada La favola d'Orfeo, é unha fovola in musica ou ópera da finais do Renacemento/principios do Barroco, con música de Claudio Monteverdi e libreto en italiano de Alessandro Striggio. Está baseada na lenda grega de Orfeo, conta a historia do seu descenso ao Hades e o seu infrutuoso intento de devolver á súa muller morta Eurídice ao mundo dos vivos. Foi escrita en 1607 para unha representación na corte durante o Carnaval anual de Mantua. Mentres que Dafne de Jacopo Peri é xeralmente recoñecida como a primeira ópera, e Euridice de Peri a ópera máis antiga que sobreviviu, L'Orfeo é a máis antiga que se continúa a representar con frecuencia.

A principios do século XVII o intermedio—unha secuencia musical entre os actos dunha obra de teatro—estaba evolucionando cara a forma dun drama musical completo ou "ópera". L'Orfeo de Monteverdi sacou este proceso da súa era experimental e proporcionou o primeiro exemplo completamente desenvolvido do novo xénero. Logo da súa representación inicial, a obra foi posta en escena de novo en Mantua, e posiblemente noutros centros italianos nos seguintes anos. A súa partitura foi publicada por Monteverdi en 1609, e navamente en 1615. Logo da morte do compositor en 1643 a ópera deixou de representarse durante anos, e foi esquecida ata que no século XIX o interese nela viviu un renacemento que levou a novas edicións e representacións. Ao principio estas representacións tendían a ser versións de concerto (sen escenificación) dentro de institutos e sociedades musicais, mais despois da primeira dramatización moderna en París, en 1911, a obra comezou a verse nos teatros. Logo da segunda guerra mundial lanzáronse numerosas gravacións, e a obra incrementou a súa presenza nos teatros de ópera, aínda que algunhas importantes salas resistíronse. En 2007 o cuarto centenario da súa estrea celebrouse con representacións por todo o mundo.

Na súa partitura publicada Monteverdi enumera ao redor de 41 instrumentos para a súa execución, con distintos grupos de instrumentos empregados para representar escenas e personaxes en concreto. Así as cordas, clavicémbalo e frautas de bico representa os campos pastorais de Tracia coas súas ninfas e pastores, menores que os metais ilustran o inframundo e e os seus habitantes. Composta no punto de transición do Renacemento ao Barroco, L'Orfeo emprega todos os recursos coñecidos na arte da música, cun emprego particularmente atrevido da polifonía. A obra non está orquestrada como tal; na tradición renacentista os instrumentistas seguían as instrucións xerais do compositor, mais dábaselles unha considerable liberdade para improvisar.

Antecedentes históricos[editar | editar a fonte]

Duque Vincenzo Gonzaga, patrón de Monteverdi en Mantua.

Claudio Monteverdi, nado en Cremona en 1567, foi un prodixio musical que estudou con Marc'Antonio Ingegneri, o maestro di cappella (xefe de música) na catedral de Cremona. Logo de formarse en canto, instrumentos de corda e composición, Monteverdi traballou como músico en Verona e Milán ata que, en 1590 ou 1591, conseguiu un posto como suonatore di vivuola (intérprete de viola) na corte do duque Vincenzo Gonzaga en Mantua.[6] Mediante a súa habilidade e traballo duro Monteverdi ascendeu para converterse no maestro della musica (mestre de música) da familia Gonzaga en 1601.[7][8]

A particular paixón de Vincenzo Gonzaga polo teatro musical e o espectáculo medro dende as súas conexións familiares coa corte de Florencia. Contra finais do século XVI os innovadores músicos florentinos desenvolveran o intermedio —unha forma de interludio musical insertado entre os actos de dramas falados establecida tempo atrás— en formas cada vez máis elaboradas.[7] Liderados por Jacopo Corsi, os sucesores da famosa Camerata fiorentina[a] foron os responsables da primeira obra xeralmente recoñecida como pertencente ao xénero da ópera: Dafne, composta por Corsi e Jacopo Peri e representada por primeira vez en Florencia en 1598. Esta obra combina elementos do madrigal cantado e a monodia con danza e pasaxes instrumentais para todo dramático. Tan só chegaron aos nosos días fragmentos da súa música, mais outras moitas obras florentinas do mesmo período —Rappresentatione di Anima, et di Corpo de Emilio de' Cavalieri, Euridice de Peri e a homónima Euridice de Giulio Caccini— conserváronse completas. Estas últimas dúas obras foron as primeiras de moitas outras representacións musicais do mito de Orfeo survive complete. These last two works were the first of many musical representations of the Orpheus que se relatan nas Metamorfoses de Ovidio, e como tales foron precursoras de L'Orfeo de Monteverdi.[10][11]

A corte dos Gonzaga tiña unha longa historia de promoción do entretemento dramático. Un século antes da época do duque Vincenzo a corte representara o drama lírico de Angelo Poliziano La favola di Orfeo, da cal canto menos a metade era cantada en lugar de calada. Máis recentemente, en 1598 Monteverdi ayudara ao establecemento musical da corte producindo a obra de Giovanni Battista Guarini Il pastor fido, descrita polo historiador teatral Mark Ringer como unha "obra teatral decisiva" que inspirou a loucura italiana polo drama pastoral.[12] O 6 de outubro de 1600, mentres visitaba Florencia pola soda de Maria de' Medici e o rei Henrique IV de Francia, o duque Vincenzo asistiu a unha produción de Euridice de Peri.[11] É probable que os seus principais músicos, incluído Monteverdi, estiveran tamén presentes nesta representación. O duque axiña recoñeceu a novidade desta nova forma de entretemento dramático, e o seu potencial para darlle prestígio a aquelas persoas que estiveran preparadas para patrocinalo.[13]

Creación[editar | editar a fonte]

Libreto[editar | editar a fonte]

Entre os presentes na representación de Euridice en outubro de 1600 estaba un mozo avogado e diplomático de carreira da corte dos Gonzaga, Alessandro Striggio,[14] fillo dun coñecido compositor do mesmo nome. O xove Striggio era tamén un músico talentoso; aos 16 anos, tocara a viola nas celebracións polo soda de duque Fernando da Toscana en 1589. Xunto cos dous fillos do Duque Vicente, Francisco e Fernando, foi membro da exclusiva sociedade intelectual de Mantua, a Accademia degli Invaghiti, que proporcionou a principal saída para as obras teatrais da cidade.[15][16] Non está claro en que momento Striggio comezou o seu libreto para L'Orfeo, mais evidentemente o traballo estaba en marcha en Janeiro de 1607. Nunha carta escrita o 5 de xaneiro, Francisco Gonzaga pídelle a seu irmán, daquela adxunto á corte florentina, obter os servos dun castrato de alta calidade dos efectivos do Gran Duque, para un dramma per musica que se estaba a preparar para o Carnaval de Mantua.[17]

As principais fontes para o libreto de Striggio foron os libros 10 e 11 das Metamorfoses de Ovidio e o cuarto libro Georgica de Virxilio. Estes proporcionáronlle o material básico, mais non a estrutura para un drama escenificado; os acontecementos dos actos 1 e 2 do libreto están cubertos por tan só 13 ligas nas Metamorfoses.[18] Para obter axuda na creación dunha forma dramática, Striggio recurriu a outran fontes: a obra de 1480 de Poliziano, Il pastor fido de Guarini, e o libreto de Ottavio Rinuccini para Euridice de Peri.[19] O musicólogo Gary Tomlinson sinala as moitas similitudes entre os textos de Striggio e Rinuccini, e sinala que aligns dos discursos en L'orfeo "corresponden estreitamente no seu contido e mesmo na locución coas súas contrapartes en L'Euridice".[20] A crítica Barbara Russano Hanning escribe que os versos de Striggio son menos sutís que os de Rinuccini, aínda que a estrutura do libreto de Striggio é máis interesante.[15] Rinuccini, cuxo traballo fora escrito para as festividades que acompañaran a unha voda da familia Medici, viuse obrigado a alterar o mito para proporcionar un "final feliz" axeitado para a ocasión. Pola contra, como Striggio non estaba a escribir para unha celebración formal da corte puido ser máis fiel ao espírito da conclusión do mito, no que Orfeo é asasinado e desmembrado por ménades ou "Bacantes".[19] El escolleu, de feito, escribir unha versión un tanto apagada deste sanguento final, no que as Bacantes ameazan coa destrución de Orfeo pero o seu final queda en suspenso.[21]

O libreto foi publicado en Mantua en 1607 para coincidir coa estrea e incorporou o final ambiguo de Striggio. Con todo, a partitura de Monteverdi publicada en Venecia en 1609 por Ricciardo Amadino amosa unha resolución completamente diferente, con Orfeo transportado aos ceos a través da intervención de Apolo.[15] De accordo con Ringer, o final orixinal de Striggio empregouse case con certeza na estrea da ópera, mais non hai dúbida de que Monteverdi pensou que o final revisado era esteticamente correcto.[21] O musicólogo Nino Pirrotta argumenta que o final de Apolo formaba parte do plano orixinal da obra, mais non foi escenificado na estrea porque a sala pequena que acolleu o evento non podía conter a maquinaria teatral que requiría ese final. A escena das Bacantes foi unha substitución: as intencións de Monteverdi eran restablecéronse cando se eliminou esta restrición.[22]

Composición[editar | editar a fonte]

"Toccata" de L’Orfeo. Reimpresión da primeira edición da partitura, Venecia 1609.

When Monteverdi composed L'Orfeo he had a thorough grounding in theatrical music. He had been employed at the Gonzaga court for 16 years, much of it as a performer or arranger of stage music, and in 1604 he had written the ballo Gli amori di Diane ed Endimone for the 1604–05 Mantua Carnival.[23] The elements from which Monteverdi constructed his first opera score—the aria, the strophic song, recitative, choruses, dances, dramatic musical interludes—were, as conductor Nikolaus Harnoncourt has pointed out, not created by him, but "he blended the entire stock of newest and older possibilities into a unity that was indeed new".[24] Musicologist Robert Donington writes similarly: "[The score] contains no element which was not based on precedent, but it reaches complete maturity in that recently developed form ... Here are words as directly expressed in music as [the pioneers of opera] wanted them expressed; here is music expressing them ... with the full inspiration of genius."[25]

Monteverdi states the orchestral requirements at the beginning of his published score, but in accordance with the practice of the day he does not specify their exact usage.[24] At that time it was usual to allow each interpreter of the work freedom to make local decisions, based on the orchestral forces at their disposal. These could differ sharply from place to place. Furthermore, as Harnoncourt points out, the instrumentalists would all have been composers and would have expected to collaborate creatively at each performance, rather than playing a set text.[24] Another practice of the time was to allow singers to embellish their arias. Monteverdi wrote plain and embellished versions of some arias, such as Orfeo's "Possente spirto",[26] but according to Harnoncourt "it is obvious that where he did not write any embellishments he did not want any sung".[27]

Each act of the opera deals with a single element of the story, and each ends with a chorus. Despite the five-act structure, with two sets of scene changes, it is likely that L'Orfeo conformed to the standard practice for court entertainments of that time and was played as a continuous entity, without intervals or curtain descents between acts. It was the contemporary custom for scene shifts to take place in sight of the audience, these changes being reflected musically by changes in instrumentation, key and style.[28]

Instrumentación[editar | editar a fonte]

A decorated page showing two lists, respectively headed "Personaggi" (a list of characters) and "Stromenti"
1609 score: Monteverdi's listing of instruments is shown on the right.

For the purpose of analysis the music scholar Jane Glover has divided Monteverdi's list of instruments into three main groups: strings, brass and continuo, with a few further items not easily classifiable.[29] The strings grouping is formed from ten members of the violin family (viole da brazzo), two double basses (contrabassi de viola), and two kit violins (violini piccoli alla francese). The viole da brazzo are in two five-part ensembles, each comprising two violins, two violas and a cello.[29] The brass group contains four or five trombones (sackbuts), three trumpets and two cornetts. The continuo forces include two harpsichords (duoi gravicembani), a double harp (arpa doppia), two or three chitarroni, two pipe organs (organi di legno), three bass viola da gamba, and a regal or small reed organ. Outside of these groupings are two recorders (flautini alla vigesima secunda), and possibly one or more citterns—unlisted by Monteverdi, but included in instructions relating to the end of act 4.[29]

Instrumentally, the two worlds represented within the opera are distinctively portrayed. The pastoral world of the fields of Thrace is represented by the strings, harpsichords, harp, organs, recorders and chitarroni. The remaining instruments, mainly brass, are associated with the Underworld, though there is not an absolute distinction; strings appear on several occasions in the Hades scenes.[27][30] Within this general ordering, specific instruments or combinations are used to accompany some of the main characters—Orpheus by harp and organ, shepherds by harpsichord and chitarrone, the Underworld gods by trombones and regal.[27] All of these musical distinctions and characterisations were in accordance with the longstanding traditions of the Renaissance orchestra, of which the large L'Orfeo ensemble is typical.[31]

Monteverdi instructs his players generally to "[play] the work as simply and correctly as possible, and not with many florid passages or runs". Those playing ornamentation instruments such as strings and flutes are advised to "play nobly, with much invention and variety", but are warned against overdoing it, whereby "nothing is heard but chaos and confusion, offensive to the listener."[32] Since at no time are all the instruments played together, the number of players needed is less than the number of instruments. Harnoncourt indicates that in Monteverdi's day the numbers of players and singers together, and the small rooms in which performances were held, often meant that the audience barely numbered more than the performers.[33]

Of all the instruments used in the original performance of L'Orfeo three instruments are no longer used in modern society. These instruments are as followed: The Double Harp, The Cornetto, and the Regal. The Cornetto was a woodwind that was comparable to a trumpet. The Double harp was a string instrument that is similar to a modern-day harp. The Regal was a keyboard similar to a modern-day piano or organ. These instruments were used almost as characters in the play. Particularly the Regal was used in many scenes depicting Hades to symbolize death and mirroring the music of a modern-day funeral procession.[34]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. A Camerata fiorentina, dirixida por Giovanni de' Bardi, foi un grupo de académicos e músicos radicados a revivir o estilo do antigo teatro grego, activo principalmente nas décadas de 1570 e 1580. Grupos posteriores con obxectivos similares son tamén cometidos imprecisamente como "Camerata".[9]
Referencias
  1. Honegger, Marc (1979). Dictionnaire de la musique. Tome 2, Les Hommes et leurs œuvres. L-Z (en francés). Bordas. p. 752. ISBN 2-04-010726-6. 
  2. Riding, Alan; Dunton-Downer, Leslie (2008). Guías visuales Espasa: Ópera (1 ed.). Espasa Calpe, S.A. ISBN 978-84-670-2605-4. 
  3. A Guía visual de la Ópera sinala soprano.
  4. José María Martín Triana: El libro de la ópera, segunda reimpresión en "El libro de bolsillo", 1992, Alianza Editorial, ISBN 84-206-0284-1.
  5. A Guía visual de la Ópera sinala soprano para a personaxe de Speranza, escolta de Orfeo ao Hades.
  6. Carter, Tim (2007). Macy, Laura, ed. "Monteverdi, Claudio: Cremona". Oxford Music Online. Arquivado dende o orixinal o 01 de xuño de 2013. Consultado o 4 de setembro de 2010.  (require subscrición) Ver nota (1) abaixo
  7. 7,0 7,1 Fenlon 1986a, pp. 5–7.
  8. Carter, Tim (2007). Macy, Laura, ed. "Monteverdi, Claudio: Mantua". Oxford Music Online. Arquivado dende o orixinal o 01 de xuño de 2013. Consultado o 4 de setembro de 2010.  (require subscrición) Ver nota (1) abaixo
  9. Ringer 2006, pp. 12–13.
  10. Fenlon 1986a, pp. 1–4.
  11. 11,0 11,1 Sternfeld 1986, p. 26.
  12. Ringer 2006, pp. 30–31.
  13. Ringer 2006, p. 16.
  14. Carter 2002, p. 38.
  15. 15,0 15,1 15,2 Hanning, Barbara (2007). Macy, Laura, ed. "Striggio, Alessandro (Alessandrino)" (en inglés). Oxford Music Online. Arquivado dende o orixinal o 01 de xuño de 2013. Consultado o 5 de setembro 2010.  (require subscrición) Ver nota (1) abaixo
  16. Carter 2002, p. 48.
  17. Fenlon 1986a, pp. 167–72.
  18. Sternfeld 1986, pp. 20–25.
  19. 19,0 19,1 Sternfeld 1986, pp. 27–30.
  20. Tomlinson, Gary (1981). "Madrigal, Monody, and Monteverdi's "via actuale alla imitatione"". Journal of the American Musicological Society (en inglés) 34 (1). pp. 60–108. JSTOR 831035. doi:10.2307/831035. 
  21. 21,0 21,1 Ringer 2006, pp. 39–40.
  22. Pirrotta 1984, pp. 258–59.
  23. Carter (2002), pp. 143–44
  24. 24,0 24,1 24,2 Harnoncourt, p. 19
  25. Donington, p. 257
  26. Robinson, p. 61
  27. 27,0 27,1 27,2 Harnoncourt, p. 20
  28. Whenham (1986), pp. 42–47
  29. 29,0 29,1 29,2 Glover, pp. 139–41
  30. Glover, p. 142
  31. Beat, pp. 277–78
  32. Beat, pp. 280–81
  33. Harnoncourt, p. 21
  34. Rose, Gloria (1965-10-01). "Agazzari and the Improvising Orchestra". Journal of the American Musicological Society (en inglés) 18 (3): 382–393. ISSN 0003-0139. JSTOR 830706. doi:10.2307/830706. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Beat, Janet E. (1968). "Monteverdi and the Opera Orchestra of his Time" in Arnold, Denis and Fortune, Nigel (eds): The Monteverdi Companion. Londres: Faber and Faber. 
  • Carter, Tim (2002). Monteverdi's Musical Theatre. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-09676-3. 
  • Donington, Robert (1968). "Monteverdi's First Opera" in Arnold, Denis and Fortune, Nigel (eds): The Monteverdi Companion. Londres: Faber and Faber. 
  • Fenlon, Ian (1986). "The Mantuan Orfeo" in Whenham, John (ed.): Claudio Monteverdi: Orfeo. Cambridge, Inglaterra: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 
  • Fenlon, Ian (1986). "Correspondence relating to the early Mantuan performances" in Whenham, John (ed.): Claudio Monteverdi: Orfeo. Cambridge, Inglaterra: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 
  • Fortune, Nigel (1986). "The rediscovery of Orfeo" in Whenham, John (ed.): Claudio Monteverdi: Orfeo. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 
  • Fortune, Nigel; Whenham, John (1986). "Modern editions and performances" in Whenham, John (ed.): Claudio Monteverdi: Orfeo. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 
  • Glover, Jane (1986). "Solving the musical problem" in Whenham, John (ed.): Claudio Monteverdi: Orfeo. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 
  • Grout, Donald Jay (1971). A Short History of Opera. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-08978-3. 
  • Harnoncourt, Nikolaus (1969). "Claudio Monteverdi's L'Orfeo: An Introduction" (in notes accompanying TELDEC recording 8.35020 ZA). Hamburg: Teldec Schallplatten GmbH. 
  • Palisca, Claude V. (1981). Baroque Music. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. ISBN 0-13-055947-4. 
  • Pirrotta, Nino (1984). Music and Culture in Italy from the Middle Ages to the Baroque. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 0-674-59108-9. 
  • Redlich, Hans (1952). Claudio Monteverdi: Life and Works. London: Oxford University Press. 
  • Ringer, Mark (2006). Opera's First Master: The Musical Dramas of Claudio Monteverdi. Newark, N.J.: Amadeus Press. ISBN 1-57467-110-3. 
  • Robinson, Michael F. (1972). Opera before Mozart. London: Hutchinson & Co. ISBN 0-09-080421-X. 
  • Rolland, Romain (1986). "A review of Vincent d'Indy's performance (Paris 1904)" in Whenham, John (ed.): Claudio Monteverdi: Orfeo. Perkins, Wendy (tr.). Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 
  • Sternfeld, F.W. (1986). "The Orpheus myth and the libretto of Orfeo" in Whenham, John (ed.): Claudio Monteverdi: Orfeo. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 
  • Whenham, John (1986). "Five acts, one action" in Claudio Monteverdi: Orfeo. London: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24148-0. 

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]