Saltar ao contido

Igrexa de San Pedro de Lugo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Igrexa de San Pedro de Lugo
Lugo Editar o valor en Wikidata
Imaxe do interior
Imaxe
 Instancia de
monumentos do patrimonio histórico de España
igrexa parroquial católica Editar o valor en Wikidata
 Parte de
convento de San Francisco de Lugo Editar o valor en Wikidata
Características
 Estilo
arquitectura gótica Editar o valor en Wikidata
 Dedicado a
Pedro Editar o valor en Wikidata
 Relixión
catolicismo Editar o valor en Wikidata
Implicados
 Dedicado a
Pedro Editar o valor en Wikidata
Localización
 Situado en
Lugo, Lugo, provincia de Lugo, Galicia, España Editar o valor en Wikidata
 Diocese
diocese de Lugo Editar o valor en Wikidata
 OpenStreetMap
Mapa
 Coordenadas
43°00′41″N 7°33′31″O / 43.01139, -7.558631
Patrimonio
Ben de Interese Cultural
Data3 de xuño de 1931
IdentificadorRI-51-0000717
Códigos e identificadores
OpenStreetMap1266317 Editar o valor en Wikidata
Fontes e ligazóns
Patrimonio Galego: 93291Enciclopedia Galega Universal: 146354
Wikidata C:Commons

A igrexa de San Pedro é un templo católico situado na vila de Lugo. A igrexa formou parte do convento de San Francisco de Lugo, que pertenceu á Orde Franciscana e un dos máis destacados desta cidade e tamén, en opinión dalgúns autores, a «síntese da arquitectura franciscana e dominica en Galicia».[1] Está declarada Ben de Interese Cultural.[2]

Historia

[editar | editar a fonte]

Fundación

[editar | editar a fonte]
Francisco de Asís. Óleo sobre lenzo de Bartolomé Esteban Murillo (catedral de Anveres).

Segundo a tradición o convento de San Francisco de Lugo fundouno o propio Francisco de Asís en 1214, durante a súa peregrinación a Santiago de Compostela,[3] aínda que hai numerosos mosteiros en España que reivindican esa «honra», e outros autores afirmaron erroneamente que se non foi fundado persoalmente polo propio San Francisco debeu selo por algúns dos seus discípulos.[4] A afirmación de que en 1267 os franciscanos aínda non se instalaron en Lugo «parece» ser certa en opinión de Marta Pérez Martínez, xa que no testamento que nesa data outorgou o bispo de Lugo, chamado Miguel, o prelado non lles deixou ningún legado nin aos dominicos nin aos franciscanos de Lugo, a pesar de que si o fixo a outros conventos mendicantes de Galicia, polo que en opinión de devandita historiadora é moi probable que nesa data aínda non se fundase o convento de San Francisco.[5]

Tarrío Carrodeaguas afirma que entre os anos 1280 e 1282 os franciscanos xa tiñan convento en Lugo,[6] e hai constancia de que en 1282 xa tiñan un, porque nesa data estableceron un «pacto de amizade» cos dominicos lucenses e repartíronse unha propiedade que compraran.[7] Ademais, na Crónica da Provincia Franciscana de Santiago afirmouse que o convento de San Francisco xa se fundara antes de 1332 e que o rei Afonso XI de Castela lle concedeu un privilexio que se conservaba no convento.[a] Mais non hai probas que confirmen que os franciscanos xa ocupaban o edificio actual até o ano 1358, durante o reinado de Pedro I de Castela,[8] e nos seus primeiros momentos, nin a igrexa nin o convento tiveron un patrocinador destacado.[9]

Con todo, no século XIV o padroado do convento quedou en mans dos condes de Trastámara, xa que Pedro Henríques de Castela,[10] que era neto de Afonso XI de Castela e conde de Trastámara, Lemos, Sarria, Viana do Bolo e O Bolo,[11] planeou enterrarse na capela maior do convento xunto cos seus familiares.[10] O mencionado conde financiou boa parte das obras da capela maior do templo, aínda que hai razóns para crer que á súa morte, ocorrida en 1400, aínda non fora terminada, o que obrigou ao seu fillo, Fadrique Enríquez de Castela, que foi duque de Arjona, a seguir financiando as obras[12] e a construír «capelas e mausoleos» para os membros da súa familia.[13] É posible que en 1430, tras a morte do duque Fadrique preso no castelo de Peñafiel, o padroado do convento pasase a mans da súa irmá, Beatriz Enríquez de Castela, e mais do esposo seu o conde Pedro Álvarez Osorio.[12]

Outras familias nobres tamén tiveron un protagonismo destacado, aínda que inferior ao dos condes de Trastámara, na construción do convento, e entre elas figuraban a dos Ulloa, cuxa vinculación co mesmo comezou en 1402, a dos Bolaño, que empezou en 1422, e por último a dos Saavedra e a dos Goyos, que tivo lugar en 1456.[9]

O convento entre os séculos XVII e XX

[editar | editar a fonte]
Vista xeral do claustro do antigo convento de San Francisco.

O 8 de decembro de 1638 houbo un grande incendio que consumiu o edificio agás os elementos construídos en pedra, a igrexa e o claustro.[14] Pérez Martínez sinala que o bispo de Lugo, Juan Vélez de Valdivieso, proporcionoulles aos franciscanos un aloxamento provisional. Os frades iniciaron axiña a reconstrución do convento coas xenerosas esmolas do bispo e dos habitantes da vila.[15]

En 1809, durante a Guerra da Independencia, as tropas británicas en primeiro lugar e posteriormente os soldados franceses causaron graves danos no complexo conventual, que foi destinado a cuartel, e tamén na igrexa, que chegou a ser utilizada como cortello.[16] Case todo o mobiliario do templo foi convertido en leña polos soldados, aínda que se salvaron algúns fragmentos de diversos altares.

En 1835 o convento sufriu a Desamortización de Mendizábal, que afectou a case todos os mosteiros de España, e o día 30 de agosto dese mesmo ano os franciscanos e os dominicos abandonaron a cidade de Lugo e o convento de San Francisco foi incautado polo Estado e ordenouse o seu peche por «circunstancias políticas».[17]

O convento e o claustro, aínda que non a igrexa, albergaron sucesivamente ao longo do século XIX un asilo de beneficencia, unha casa de maternidade e o Teatro Municipal da cidade, e a pesar de que os frades franciscanos regresaron a Lugo en devandito século non volveron aloxarse no seu antigo convento.[18] A igrexa conventual empregouse como presidio e almacéns municipais, etapa na que desapareceron algúns dos sepulcros, dos que só se conservan na actualidade os seus arcosolios, e mesmo algunhas das laxas do solo do templo.[18][19]

Cabeceira da igrexa de San Pedro de Lugo

En 1867 a antiga igrexa de San Francisco foille cedida á Venerable Orde Terceira, e os seus membros restaurárona rapidamente para que polo menos puidese abrirse ao culto, o que levou a efecto o 10 de febreiro dese mesmo ano.[18] Pero iso non impediu que en 1892 fose demolida a sancristía do templo para construír un frontón de pelota.[18]

A igrexa de San Francisco converteuse en 1915 na parroquia de San Pedro,[19] que até entón tivera a súa sede na catedral de Lugo, e aínda permanece baixo devandita advocación na actualidade.[20] En 1915 comezou a restaurarse o antigo templo gótico, substituíuse boa parte do teitume antigo, e fixéronse grandes reparacións na torre, na que se colocaron escaleiras e campás.[21] En 1917, debido ao seu estado ruinoso, demoleuse o hastial do brazo norte do cruceiro do templo e reconstruíuse de novo aínda que cunha perda de 80 centímetros de lonxitude.[19]

En 1931 a igrexa foi declarada Monumento nacional polo Estado español,[21][2] e na década de 1950 o que quedaba do antigo convento foi demolido para levantar un edificio de nova planta que debería albergar o Museo Provincial de Lugo, que aínda permanece alí.[22] O claustro, a cociña e o refectorio do antigo convento franciscano forman parte na actualidade de devandito museo,[22] que abriu as súas portas en 1957,[23] e o arquitecto Francisco Pons Sorolla dirixiu na década de 1970 diversas obras de restauración na igrexa de San Pedro.[19]

Igrexa e as dependencias conventuais

[editar | editar a fonte]

Igrexa de San Pedro

[editar | editar a fonte]
Interior da igrexa.

A igrexa de San Pedro ten planta de cruz latina, e o seu cruceiro,[24] cuberto por un tellado a catro augas que descansa sobre unha estrutura de madeira sostida por catro arcos torais,[25] sobresae tanto en altura como en lonxitude, e é de «un só tramo en cada brazo, e de cinco tramos na nave».[24]

Na cabeceira do templo, cuxa nave está cuberta por un artesoado de madeira plano[24] e a dúas augas,[25] hai tres ábsidas, que constitúen outras tantas capelas, e que están cubertos por bóvedas de crucería, aínda que a ábsida central, onde se sitúa a capela maior, é de maior tamaño que os dos lados.[24] O estilo e a tipoloxía do templo, como sinalou Pérez Martínez, é a que máis frecuentemente empregaron as ordes mendicantes nas súas igrexas nesa época.[24]

A única nave do templo está composta por cinco tramos divididos por «catro arcos de diafragma apuntados»,[25] e aos pés da igrexa áchase o coro, que foi construído no século XVIII.[26]

Portada principal

[editar | editar a fonte]

Sitúase aos pés do templo e no lado occidental, con dous contrafortes cadrados que a enmarcan e que frean o empuxe da nave do templo e da mesma portada, que está realizada con perpiaños de granito que terminan nun «piñón a dúas augas» coroado por unha cruz.[27] No corpo central hai unha ampla ventá, e no inferior está a porta, que permite o acceso ao templo. Xunto á portada atópanse a torre, que está á súa dereita, e a capela da Venerable Orde Terceira, que se acha á súa esquerda e cuxa portada está ao mesmo nivel da fachada principal da igrexa.[27]

Capela maior

[editar | editar a fonte]
Historia
[editar | editar a fonte]
Capela maior

O conde Pedro Enríquez de Castela dispuxo no seu testamento que o seu cadáver debería recibir sepultura nunha capela que fundara no convento de San Francisco de Vilafranca do Bierzo e na que deberían facerlle unha sepultura «solemne e honrada».[28] Para ese fin legou ao convento 200.000 marabedís que quedarían unidos a outros 2000 que doara anteriormente ao mesmo procedentes do portádego da vila de Villafranca de Valcárcel, da que o conde era señor,[28] aínda que Alfonso Franco Silva sinalou que legou a ese convento unicamente 100.000 marabedís.[29]

A pesar do anterior, outros autores aseguran que Pedro Enríquez desexaba enterrarse no convento de San Francisco de Lugo, onde finalmente recibiría sepultura,[13] e afirman que non só o desexaba como lugar de enterramento para si mesmo senón tamén para os membros da súa familia e «outros nobres relacionados con el».[10] O conde foi posiblemente o primeiro titular do padroado da capela maior dos franciscanos de Lugo, cuxas obras financiou e onde desexaba que descansasen os seus restos,[13] e tamén custeou segundo algúns autores a maior parte da igrexa conventual e do convento e o seu propio enterramento.[10] Pérez Martínez sinalou que, como era usual naquela época, posiblemente o conde lles deixou antes de morrer aos franciscanos de Lugo os fondos necesarios para que proseguisen as obras do seu convento, que tamén sería beneficiado polo seu fillo Fadrique Enríquez e posteriormente polos condes de Lemos.[30][31]

Descrición
[editar | editar a fonte]

É a maior do templo, ten forma hexagonal, e sobresae tanto «en planta como en alzado» pola súa altura, anchura e lonxitude. Como xa advertiu Pérez Martínez, é moi semellante á capela maior da igrexa de San Miguel de Palencia.[32] Tarrío Carrodeaguas sinalou que a orixinalidade desta capela maior, que segundo algúns autores garda un gran parecido coa da basílica de Santa María dei Frari de Venecia, radica na forma da súa «planta poligonal derivada do decágono», xa que en lugar dunha ventá apuntada no seu eixo hai un ángulo co seu «correspondente contraforte».[27]

Cripta
[editar | editar a fonte]

Na década de 1970, durante unhas obras de restauración na igrexa, descubriuse unha pequena cripta de forma hexagonal e de pequenas dimensións que segundo algúns autores debeu servir para aloxar provisionalmente os restos dos que posteriormente eran sepultados na capela maior, onde foron localizadas «as osamentas correspondentes», como indicaron algúns autores, que basean a súa hipótese no feito de que en 1577 foron trasladados a este convento desde Madrid, onde faleceran en 1575, os restos do IV conde de Lemos, Fernando Ruiz de Castro e Portugal, e da súa esposa Teresa, que segundo esa fonte debían ser enterrados en sepulcros colocados na capela maior da igrexa de San Francisco.[33]

Con todo, non hai constancia de que na capela maior haxa sepulcros, polo que cabe a posibilidade de que a cripta, á que actualmente non se pode acceder por estar situada baixo o altar maior, servise como lugar provisional de repouso aos mencionados condes.[34]

Capela ao lado do Evanxeo

[editar | editar a fonte]

A súa planta ten forma de pentágono, e o seu arco de acceso está composto por un arco «apuntado e dobrado de sección rectangular». E na capela, que está cuberta por unha bóveda sexpartita que descansa sobre dous arcos que se unen na súa clave, hai dúas ventás góticas de forma apuntada que están situados no terceiro e cuarto lenzo mural.[35]

A capela estivo vinculada á familia dos Bolaño, que ten alí dous sepulcros de dous membros da súa liñaxe,[36] correspondendo un deles a Pedro Fernández de Bolaño e o outro ao seu irmán, Rodrigo Alfonso de Saavedra.[37]

Sepulcro de Pedro Fernández de Bolaño
[editar | editar a fonte]
Sepulcro de Pedro Fernández de Bolaño

Este nobre era familiar do soado Fernán Pérez de Andrade e foi o meiriño maior do duque Fadrique Enríquez de Castela, aínda que tamén estivo vinculado coas atrocidades e desmáns que o pai deste último, o conde Pedro Enríquez, cometeu en numerosos mosteiros galegos dos que era comendador.[38] No bordo da estatua do sepulcro aparece colocado o epitafio do defunto, que faleceu no primeiro cuarto do século XV:[39]

S(epultura) DE P(er)O F(erna)N(de)Z DE BOLLANO CAUAL(eir)O LEAL ME(r)YNO MAYOR DO SENNOR DUQ(UE) DO(n) FAD(r)IQ(ue) Q(ue) F(inou) ERA...

O sepulcro áchase no primeiro lenzo mural da capela, e está acubillado por un arcosolio. Na fronte da urna sepulcral aparecen os escudos da familia Bolaño, dos Saavedras, e dos Balboas, e sobre o sepulcro está colocada unha estatua xacente que representa ao defunto, que viste armadura completa e cuxa cabeza descansa sobre unha almofada.[40]

Sepulcro de Rodrigo Alfonso de Saavedra
[editar | editar a fonte]
Sepulcro de Rodrigo Alfonso de Saavedra

Era irmán de Pedro Fernández de Bolaño, e do mesmo xeito que el, faleceu na primeira metade do século XV e tomou parte nos abusos cometidos polo conde Pedro Enríquez contra numerosos mosteiros galegos, aínda que por outra banda é posible que fose un destacado benefactor deste templo xunto co seu irmán.[41] No bordo da tapa do sepulcro, onde se acha colocada a estatua xacente que representa ao defunto, aparece a seguinte inscrición:[42]

S(epultura) DE R(odrig)O A(lons)o DE SAAVEDRA SEU YRMAO CAVAL(eir)O LEAL Q(UE) FENO ANO DE M CCCX ¿LVIII?

Na fronte da urna sepulcral aparecen os escudos dos Saavedra e dos Ribadeneira, e a estatua xacente que representa ao defunto é case idéntica á do seu irmán, Pedro Fernández de Bolaño, en case todos os seus detalles, polo que moi posiblemente ambas foron esculpidas polo mesmo artista, como afirmou Pérez Martínez.[42]

Capela ao lado da Epístola

[editar | editar a fonte]

É case idéntica á capela ao lado do Evanxeo, xa que a súa planta ten forma de pentágono e o seu arco de acceso está composto por un arco «apuntado e dobrado de sección rectangular».[37] E na capela, que está cuberta por unha bóveda sexpartita que descansa sobre dous arcos que se unen na súa clave, hai dúas ventás góticas de forma apuntada que están situados no terceiro e cuarto lenzo mural.[35]

No cuarto e quinto tramo mural hai dous arcosolios idénticos aos que hai na capela ao lado do Evanxeo, aínda que nesta só un deles está ocupado por un sepulcro con estatua xacente na actualidade, que é o que a maioría dos historiadores atribúen ao conde Pedro Enríquez.[43]

Sepulcro atribuído ao conde Pedro Enríquez
[editar | editar a fonte]
Sepulcro atribuído ao conde Pedro Enríquez de Castela, neto do rei Afonso XI

Os restos mortais do conde Pedro Enríquez de Castela recibiron sepultura, contraviniendo os seus desexos, na igrexa do convento de San Francisco de Lugo,[11] que actualmente recibe o nome de igrexa de San Pedro e onde tamén sería enterrada a súa esposa Isabel de Castro e varios dos seus fillos, segundo consta no testamento que o duque Fadrique Enríquez, fillo do conde, outorgou en 1425,[44][b] aínda que Franco Silva sinalou erroneamente que foi enterrado no mosteiro de San Francisco de Vilafranca do Bierzo.[45] No sepulcro do conde achábase o seguinte epitafio, que non se conserva na actualidade:[46][47][48]

AQUÍ YACE EL CONDE DON PEDRO, FILLO DE DON FADRIQUE, MAESTRE DE SANTIAGO, NIETO DEL REY DON ALONSO QUE MURIÓ SOBRE GIBRALTAR. FUE CONDE DE TRASTÁMARA, LEMOS, SARRIA, DEL BOLLO Y VIANA, SEÑOR DE VILLAFRANCA Y PONFERRADA. FUE CONDESTABLE DE CASTILLA, PERTIGUERO MAYOR DE SANTIAGO. MURIÓ EN ORENSE, A DOS DE MAYO. AÑO DE MCCCC.

Aínda que non hai certeza absoluta sobre iso, a maioría dos historiadores aseguran,[49] e algúns mesmo rotundamente,[50] que os restos do conde repousan actualmente nun sepulcro situado na capela ao lado da Epístola da igrexa de San Pedro,[51] aínda que outros afirmaron «terminantemente» que no século XVII o seu sepulcro se achaba na capela maior do templo,[10] cuxa construción patrocinara o conde aínda que se ignora até que punto.[52] No lugar onde estaría colocado o epitafio do conde, que era no frontal da urna, áchase na actualidade un frontal de cemento sen inscrición algunha, aínda que a maioría dos autores teñen por certo que ese é o seu sepulcro.[10][c] Este último está situado baixo un arcosolio decorado con arcadas de estilo gótico e rodeadas por unha «faja de cuadrifolias en punto», segundo a descrición de Manuel Chamoso Lamas, aínda que segundo este autor a arca sepulcral sobre a que está colocada a estatua xacente que probablemente representa ao conde non é a primitiva, xa que segundo el foi destruída tras a desamortización do convento e actualmente é un «simple» muro de perpiaño cuberto cunha capa de cemento.[50]

Sobre a arca sepulcral está colocada a estatua xacente que representa o defunto,[d] quen aparece vestindo unha armadura completa e coa cabeza, que descansa sobre dous grandes almofadas, cuberta cun casco coa viseira levantada que permite contemplar parte do seu rostro,[50] aínda que a maioría dos autores sinalan que a estatua é uns 25 ou 30 anos posterior á morte do conde, polo que o seu sepulcro non debía estar concluído cando faleceu.[53] Sobre o ventre do defunto está a empuñadura da súa espada, que é suxeitada polas súas mans cubertas con guanteletes, e os seus pés están apoiados nun can ou lebrel como símbolo de fidelidade.[50] Xunto á cabeza do defunto un pequeno anxo axeonllado cos seus brazos estendidos aparece coas súas mans introducidas baixo a cabeza e o ombreiro esquerdo do xacente «coma se pretendese elevarlle», o que segundo Chamoso Lamas é un símbolo da «liberación da alma» do defunto tras a morte.[50]

Sala capitular

[editar | editar a fonte]

Desta sala, que estaba situada na á norte do claustro, unicamente se conservan os arcos de ingreso.[54]

Capela da Venerable Orde Terceira

[editar | editar a fonte]

Aínda sobrevive na actualidade, aínda que practicamente pecha ao culto, como sinalou Pérez Martínez, a capela da Venerable Orde Terceira, que está situada no exterior do templo e xunto ao seu lado sur.[20] En 1693 os frades franciscanos deron licenza á mencionada Orde para construír unha capela xunto ao templo, que foi aberta ao culto en 1695, e é unha capela de planta cadrada e cuberta por unha bóveda de canón.[20]

Notas

[editar | editar a fonte]
  1. ↑ Na Crónica de la Provincia Franciscana de Santiago afírmase que o convento o fundara un conde de Lemos, e que os herdeiros deste título, Pedro Enríquez e o seu fillo Fadrique Enríquez, que tamén fue duque de Arjona, foron os que reedificaron o convento. Disto derivaríase, xunto co feito de estaren sepultados ambos na capela maior, que arredor de 1614 os condes de Lemos ainda conservasen o padroado od convento (Tarrío Carrodeaguas 2012, 523). Mais se ben o conde Pedro Enríquez si foi sepultado no convento de San Francisco de Lugo, onde tiña un sepulcro con epitafio, seu fillo e herdeiro Fadrique Enríquez foi sepultado primeiro na abadía de Santa María de Benevívere e despois no convento de Santa Clara la Real de Toledo, onde se conservan os seus restos (Pérez Martínez 1996, 74).
  2. ↑ No testamento que o duque Fadrique Enríquez, fillo e herdeiro do conde Pedro, outorgou en 1425, e do que só se conservan os fragmentos mencionados por frei Malaquías de la Vega, o duque dispuxo que deberían terminarse de labrar no convento de San Francisco de Lugo os sepulcros de seus pais, os dos seus irmáns Enrique e Constanza, e o de Fernando de Castro (Pérez Martínez 1996, 72 e 112-113).
  3. ↑ Luis López Pombo afirmou que o castelo e os dous leóns que aparecen no escudo de Lugo tal vez fosen colocados «en recordo» do conde Pedro Enríquez, que foi sepultado no convento de San Francisco de Lugo e en cuxo escudo de armas aparecían eses emblemas, aínda que tamén se aventuraron outras hipóteses ao respecto (López Pombo 2003-2004, 180).
  4. ↑ Chamoso Lamas (1979, 257) cualificou de «excelente» a estatua xacente que supostamente representa o conde Pedro Enríquez, e sinalou que malia que o nariz está mutilado, as diferentes partes da armadura están perfectamente representadas, e o rostro, contrariamente ao acostumado naquela época, intenta mostrar unhas características «peculiares».
Referencias
  1. ↑ Vázquez Seijas 1975, p. 339.
  2. 1 2 Ministerio de Educación, Cultura y Deporte. "Consulta a la base de datos de bienes inmuebles".
  3. ↑ Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 519.
  4. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 36-37.
  5. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 40.
  6. ↑ Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 521.
  7. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 42.
  8. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 44-45.
  9. 1 2 Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 530.
  10. 1 2 3 4 5 6 Pérez Martínez 1996, p. 70.
  11. 1 2 Salazar y Acha 2000, p. 449.
  12. 1 2 Pérez Martínez 1996, pp. 72-74.
  13. 1 2 3 Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 529.
  14. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 56 y 59.
  15. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 60.
  16. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 60-61.
  17. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 61.
  18. 1 2 3 4 Pérez Martínez 1996, p. 62.
  19. 1 2 3 4 Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 535.
  20. 1 2 3 Pérez Martínez 1996, p. 63.
  21. 1 2 Pérez Martínez 1996, pp. 63-64.
  22. 1 2 Pérez Martínez 1996, p. 65.
  23. ↑ Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 525.
  24. 1 2 3 4 5 Pérez Martínez 1996, p. 80.
  25. 1 2 3 Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 533.
  26. ↑ Tarrío Carrodeaguas 2012, pp. 534 e 541.
  27. 1 2 3 Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 537.
  28. 1 2 Pardo de Guevara y Valdés 2000, p. 244.
  29. ↑ Franco Silva 1982, p. 42.
  30. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 70-74.
  31. ↑ Tarrío Carrodeaguas 2012, pp. 529-530.
  32. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 85.
  33. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 64.
  34. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 64-65.
  35. 1 2 Pérez Martínez 1996, pp. 87-88.
  36. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 76.
  37. 1 2 Pérez Martínez 1996, p. 88.
  38. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 76 e 127.
  39. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 118-119.
  40. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 117-118.
  41. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 77 y 127.
  42. 1 2 Pérez Martínez 1996, p. 119.
  43. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 89.
  44. ↑ Menéndez Pidal de Navascués 2011, p. 219.
  45. ↑ Franco Silva 1982, p. 43.
  46. ↑ Pardo de Guevara y Valdés 1984, p. 419.
  47. ↑ López de Haro 1622, p. 40.
  48. ↑ Risco 1798, p. 84.
  49. ↑ Pérez Martínez 1996, pp. 70 e 112-113.
  50. 1 2 3 4 5 Chamoso Lamas 1979, p. 257.
  51. ↑ López Pombo & 2003-2004, p. 180.
  52. ↑ Tarrío Carrodeaguas 2012, p. 559.
  53. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 71.
  54. ↑ Pérez Martínez 1996, p. 58.


Véxase tamén

[editar | editar a fonte]

Bibliografía

[editar | editar a fonte]
  • López Pombo, Luis (2003-2004). "Escudos en el Museo Provincial de Lugo". Boletín do Museo Provincial de Lugo (Deputación de Lugo) (11-2): 177–206. ISSN 0212-8438. 
  • Pardo de Guevara y Valdés, Eduardo (2000). Los señores de Galicia: tenentes y condes de Lemos en la Edad Media I. Fundación Pedro Barrié de la Maza - Instituto Padre Sarmiento. ISBN 978-84-89748-71-2. 
  • Pérez Martínez, Marta (1996). "Arquitectura mendicante en Galicia: el ejemplo de San Francisco de Lugo". Estudios mindonienses: Anuario de estudios histórico-teológicos de la diócesis de Mondoñedo-Ferrol (Centro de Estudios de la Diócesis de Mondoñedo-Ferrol) (12): 13–190. ISSN 0213-4357. 
Obtido de «https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Igrexa_de_San_Pedro_de_Lugo&oldid=7346122»