Historia de Marrocos

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Típica vila do sur do Atlas.

A historia de Marrocos remóntase á época da cultura capsiense, entre o 10000 a. C. e o 6000 a. C., nun momento no que o Magreb era menos árido que hoxe. A lingua bérber chegou probablemente ao mesmo tempo que a agricultura, e foi adoptada pola poboación xa asentada alí. A análise do ADN dá como resultado que varias poboacións contribuíron á mestura de xenes dos marroquís, incluíndo, ademais dos grupos étnicos principais, bérberes e árabes, a fenicios, xudeus sefardíes, e africanos subsaharianos.

Neolítico[editar | editar a fonte]

Representación dunha inhumación procedente da Cultura Capsiense, do Magreb neolítico.

As rexións costeiras do actual Marrocos compartiron unha cultura neolítica común ao resto do litoral mediterráneo: a capsiense. Os restos arqueolóxicos recollen a domesticación do gando e o cultivo de diversas plantas durante ese período. Hai oito mil anos, ao sur do Atlas estendíase unha sabana na que prosperou unha cultura de cazadores e pastores ata que a rexión comezou a desecarse como resultado dos cambios climáticos a partir do 4000 a. C..

Fenicios[editar | editar a fonte]

Os fenicios, nos seus percorridos poelo Mediterráneo, fundaron os primeiros asentamentos na costa de Marrocos cara ao século XII a. C. instalando depósitos para sal e minerais ao longo da costa e nas ribeiras dos ríos do territorio. Fenicios e cartaxineses estabeleceron relacións comerciais coas tribos do interior, pagándolles un canon para asegurárense a súa cooperación na extracción do mineral.

No século V a. C., Cartago estendera a súa hexemonía polo norte de África. Cara ao século II a. C., emerxeron algúns reinos bérberes, que creceron e se desenvolveron cunha certa autonomía. Despois da caída de Cartago, a área fora anexionada ao Imperio Romano no ano 40 a. C..

Dominación romana[editar | editar a fonte]

Roma procedeu a dividir o reino mauritano en dúas provincias: Mauritania Tinxitana e Mauritania Cesariense, correspondéndose a primeira co norte do territorio do actual Marrocos. Con todo, a influencia romana circunscribiuse fundamentalmente á costa e ás colonias romanas (como Tinxis, a capital (actual Tánxer), Zilis (Assilah), Lixus (Larache), Valentia Banasa a límites de costa do río Sebú (preto da actual Kenitra), Sala Colonia e Volubilis, posto que a soberanía sobre a maior parte do interior das provincias se exercía mediante xefes mauritanos locais. Os indíxenas mauritanos foron frecuentemente recrutados na cabalaría, como auxiliares das lexións romanas.

O cristianismo foi introducido no século II, gañando adeptos nas cidades e entre os escravos e granxeiros bérberes. No século IV, as zonas romanizadas eran cristiás, así como algunhas tribos do interior. Tamén chegaron movementos cismáticos e heréticos, xeralmente como forma de protesta política. Tamén se estabeleceu unha numerosa colonia xudía.

No ano 429 a zona foi invadida polos vándalos, quen saltaron da Península Ibérica. Non obstante, ningunha dominación estranxeira conseguiu penetrar moito máis alá da costa e limitáronse principalmente a teren asentamentos comerciais para as súas rutas polo Mediterráneo, xa que as tribos bérberes da zona nunca se deixaron dominar: os romanos consideraban os bérberes como unha raza ingobernable, que causaba "problemas" constantemente ás lexións cando fundaban asentamentos romanos permanentes.

Idade Media: conquista árabe, islamización e arabización[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Conquista musulmá do Magreb.

534-682[editar | editar a fonte]

O Imperio bizantino propúxose a reconquista, pero só conseguiron dominar unhas poucas cidades, entre elas Tánxer.

O rei Wamba hispano-godo conquistou cidades da Tinxitania.[1]

Califato Omeia[editar | editar a fonte]

No ano 682 o califato Omeia invade todas as rexións do norte de Marrocos, aínda que tardaron case un século en completar a súa conquista (séculos VII e VIII). Uqba ibn Nafi, conquistador do Magreb no século VII, alcanzou as costas atlánticas no que na actualidade é o Parque nacional de Souss-Massa, introduciuse no océano co seu cabalo e puxo a Allah como testigo de que non quedaban máis terras por conquistar. Durante os séculos VIII ao X, a pesar de manterse fieis á súa tradición tribal, os bérberes uníronse baixo o dominio dunha dinastía local chamada Dinastía idrísida, fundada por Idris I de Fez, quen se rebelou contra o califa abbásida en 788, e en 789 fundou Fez.

Durante os séculos IX e X había diversos reinos independentes; entre eles dous bérberes Barghawata e Sijilmassa no centro e oeste respectivamente e no norte os Idrisís. O sur era terra de ninguén.

Tras a morte de Idris II no 828, o Magreb quedou de novo dividido en pequenos reinos, ata que en 920 os bérberes recoñeceron a soberanía dos fatimís de Kairouan. A rexión estaba dividida entre as aspiracións do Califato de Córdoba e as do califato fatimí. Durante o reinado de Abderramán III (912-961), as prazas de Tánxer, Ceuta e Melilla foron dominadas polo califato de Córdoba, e no reinado de Hisam II (976-1009), Almanzor logrou impoñer a súa autoridade no norte de Marrocos e no Magreb central.

No 1031, tras a desintegración do califato cordobés, a zona de Tánxer quedou baixo dominio da Taifa de Málaga, e o resto do norte de Marrocos pasou por un longo período de anarquía onde a tribo de Ghomara (orixinaria do Rif) e outras tribos do norte se disputaron o control ata a invasión almorábide en 1077.

Imperio almorábide[editar | editar a fonte]

Imperio almorábide.
Artigo principal: Imperio almorábide.

Durante o século XI Marrocos foi a base do imperio almorábide, sendo unificado por Yusuf ben Tasfin, fundador da cidade de Marrakech.

Imperio almohade[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Imperio almohade.

Os almohades formaron unha nova dinastía que en poucos anos acabaron co Imperio almorábide (1146-1147). As vitorias sobre os árabes de oriente e sobre os cristiáns hispánicos (batalla de Alarcos, 1195) consolidaron o efémero poder do imperio almohade sobre todo o islam occidental. Con todo, despois de ser derrotado na batalla das Navas de Tolosa en 1212, entrou en plena decadencia, e con ela comezou de novo o caos político na rexión.

En 1260 Afonso X o Sabio ocupou Rabat e incendiouna. Nesta época os reinos máis poderosos eran o dos benimeríns en Fez, e o de ziyanidas en Tlemecén.

Imperio dos benimeríns[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Sultanato Benimerín.

En 1260, na Batalla de Salé, os benimeríns vencen os casteláns.

A dinastía bérber dos benimeríns fíxose co poder en 1268 e gobernou desde Fez boa parte do Magreb. Trataron de estender o seu control ao tráfico comercial do estreito de Xibraltar declarando a guerra santa aos cristiáns e ocupando as cidades peninsulares de Rota, Alxeciras e Xibraltar. Influíron na política do Reino de Granada, onde a partir de 1275 destacaron importantes continxentes de tropas.

Tras unha serie de choques coa Coroa de Castela, foron derrotados na batalla do Salado (1340), retirándose ao Magreb. En 1358 morreu o último sultán importante da dinastía, fragmentouse de novo o territorio en multitude de reinos e os reis casteláns e portugueses enviaron exércitos á conquista da rexión. Así, Portugal ocupou Ceuta en 1415.

Idade Moderna[editar | editar a fonte]

As dinastías bérberes (almorábides, almohades e benimerines) deron á poboación unha certa medida de identidade colectiva e de unidade política baixo un réxime nativo por primeira vez na súa historia, e crearon a idea dun "Magreb imperial" baixo a tutela dos bérberes, idea que sobreviviu en certa forma a través das distintas dinastías. Pero en última instancia, todas as familias reinantes demostraron falta de visión política, ningunha soubo crear unha sociedade integrada que superase a idea de tribo.

Watásidas[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Sultanato wattásida.

Os watásidas -ou watasíes- pertencían a unha tribo de bérberes Zenatas, como os sultáns benimerines. As dúas familias estaban emparentadas, e os reis benimerines recrutaron a moitos dos seus visires entre os watásidas. Os visires tomaron pouco a pouco o poder, ata que o último sultán perdeuno completamente en 1465. Seguiu un período caótico que durou ata 1472: Marrocos encontrouse dividido en dous, cunha dinastía que xurdía ao sur, os saadíes, e ao norte o sultanato watasí.

En 1469 os musulmáns acababan de perder a case totalidade dos seus territorios andalusíes e xa non conservaban máis que Granada e os seus arredores (ata 1492) e os reinos hispánicos comezaban a ocupar as costas: os portugueses tomaron Tánger (1471) e Mazagán (1514). Este período coñeceu unha gran afluencia de musulmáns e xudeus andalusíes cara Marrocos, obrigados pola orde de conversión forzosa ao cristianismo.

Cronoloxía:

No século XVI, a rexión estivo dividida: ao norte o Sultanato wattásida, no centro o Sultanato saadí, ao leste a cidade libre de Figuig e no sur o Imanato de Sus:

  • 1505, os hispano-portugueses fundaron Agadir.
  • 1506, Portugal tomou El Jadida.
  • En 1509 apareceron os saaditas no sur.

Dinastías de xerifes[editar | editar a fonte]

A rexión sufriu sucesivas invasións de tribos árabes que aseguraban ser descendentes do profeta Mahoma. Estas tribos fundaron novas dinastías: primeiro xurdiu a saadí, e despois a dos alauitas, que mantivo o poder desde o século XVII.

Dinastía saadita[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Dinastía saadita.
Imperio saadita.

Os saadís foron unha dinastía árabe xerifiana orixinaria do val do Draâ, que estiveron no poder desde 1511 co sultán Abou Abdallah Mohammed.

Cronoloxía:

  • 3 de setembro de 1513. Portugal tomou Azemmour.
  • 1527. Na batalla de Vado de Bacuna morre Boabdil defendendo os watásidas contra os saaditas.
  • 12 de marzo de 1541, os saaditas capturaron Agadir a Portugal.
  • Outubro de 1541, os saaditas tomaron Safí a Portugal.
  • 30 de outubro de 1541, os saaditas arrebataron Azemmour a Portugal.
  • 1548, os saaditas anexionáronse totalmente o Reino Watásida (con base en Fez).
  • Agosto de 1550, os saaditas tomaron Arcila a Portugal.
  • Reunificaron Marrocos en 1554 e combateron o exército portugués, a gran potencia marítima da época.
  • En 1578 en Ksar el-Kebir (batalla dos tres reis ou de Alcazarquivir) destruíron completamente o exército portugués. A continuación, concentráronse na parte nordeste de Marrocos, co fin de protexer o reino contra os ataques otománs.
  • A partir de 1554 controlaban enteiramente Marrocos, mentres que o Magreb oriental estaba baixo o control otomán. A dinastía finalizou en 1659 tras a morte do sultán Ahmed II.
  • En 1577 Portugal reconquista Arcila, recuperada en 1589.
  • En 1610 os saaditas ceden a España a cidade de Larache, que pasa a chamarse San Antonio de Alarache.
  • En 1614 España ocupa La Mamora.

Ao mesmo tiempo, mantíñanse:

  • No norte, o Reino de Fez.
  • A República dos dous Límites de Costa (1627–1666), que foi de breve duración e estaba radicada en Rabat e Salé.
  • O Tafilalet, sultanato segregado do reino saadita, situado ao sueste de Marrocos. É un conxunto de oasis, puntos de entrada ao Magreb das caravanas transaharianas. (Hoxe o Tafilalet corresponde á provincia de Errachidia, antigo Ksar es-Souk). Era por tanto un centro comercial moi importante. Chave principal do Sáhara, o Tafilalet serviu de lugar de encontro entre o norte e o sur, e por esta rexión efectuábase o tránsito do ouro, especias e escravos cara ao Sudán e Guinea. Tafilalet viu nacer en 1640 a dinastía alauita.
  • O sur continuaba sendo parte do Imanato de Sus.

Dinastía alauita[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Dinastía alauita.

Os alauitas ou alauíes chegaran a Marrocos a finais do século XIII, consolidando o seu dominio arredor do oasis de Tafilalet durante a anarquía que seguiu á morte do sultán saadí Ahmed al-Mansur en 1603. Pouco a pouco, esta dinastía foi impondo o seu control sobre a rexión invadindo reinos menores. Por último, en 1659 ocupou Marrakech e depuxo ao último sultán saadí.

Cronoloxía:

O século XVIII destacouse por querelas sucesorias. Na segunda metade deste século e principios do XIX, o goberno marroquí subscribiu tratados de comercio coas potencias europeas e concedeulles privilexios.

Partición de Marrocos[editar | editar a fonte]

Entre 1912-1956 impúxose o protectorado francés, e acordouse outorgar a España, para nivelar o balance de forzas entre Francia e Inglaterra na zona, o chamado Protectorado de Tetuán ou Marrocos Español. A cidade de Tánxer converteuse en cidade internacional.

Guerra do Rif[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Guerra do Rif.

Despois do estabelecemento do protectorado conxunto, o Rif mantivo a súa resistencia ao dominio estranxeiro. O Rif é a cadea montañosa que confina o litoral mediterráneo da República do Rif. Habitado por tribos berberiscas, sempre resistiu as tentativas de invasión dos reinos cristiáns do norte, España e Portugal.

Os españois, aos cales tocaba a administración desa rexión, sufriron unha serie de incursións contra os seus intereses industriais en Marrocos, o que provocou a declaración de guerra.

En 1921, a tribo de Beni Ouriaghel, instalada na rexión de Al-Hucemina, entrou en rebelión aberta dirixida por un antigo funcionario da administración española, Mohamed Ben Abdelkrim El-Khattabi. Xove, carismático e intelixente, dirixía un pequeno exército e inflixiu algunhas derrotas aos españois.

O xeneral Silvestre encabezou un exército para rematar cos Beni Ouriaghel, pero sufriu unha derrota en Annual en xuño de 1921: a case totalidade das súas tropas, quince mil soldados, atopou a morte en batalla, e o xeneral suicidouse.

En Madrid, as derrotas do Barranco do Lobo e o Desastre de Annual provocaron graves crises de goberno, e mesmo disturbios en Barcelona, pois obrigábase a combater por protexer estes recursos industriais a toda a poboación que non puidese pagar a exención. Os sucesivos fracasos do goberno fronte a Abdelkrim foron a causa dun golpe de estado o 13 de setembro de 1923 dado polo xeneral Miguel Primo de Rivera, que suspendeu a Constitución e instaurou a ditadura.

Sonado pola súa vitoria e rico pola gran cantidade de armas lixeiras e pesadas conseguidas no campo de batalla, Abdelkrim estendeu a súa autoridade ao conxunto do Rif. En febreiro de 1922, declarou a República rifeña, e nomeouse presidente. Non contento coas súas vitorias sobre os españois, Abdelkrim enviou emisarios ás tribos da zona do protectorado francés para invitalos a incorporarse á rebelión.

Hubert Lyautey, residente xeneral de Francia, reforzou os postos de vangarda para protexer as cidades de Meknes, Taza e Fez, pero o chamado "mariscal monárquico" era pouco apreciado polo goberno republicano francés, e non obtivo os reforzos solicitados.

Cando Abdelkrim lanzou en abril de 1925 a súa ofensiva cara ao sur, empurrou sen problemas as tropas francesas cara a Fez e Taza. Lyautey dimitiu e o goberno francés confiou as operacións ao mariscal Philippe Pétain, aureolado pola súa vitoria en Verdún e ben visto polos medios republicanos, que conseguiu de París os medios que se negaran a Lyautey. Organizou unha contraofensiva masiva baseándose na aviación, e beneficiouse da axuda dos españois. España lanza entón o Desembarco de Alhucemas (8 de setembro de 1925) baixo a dirección do xeneral Primo de Rivera, poñendo fin á guerra co maior desembarco aeronaval que se realizara ata entón.

Abdelkrim rendiuse e foi exiliado á illa de Reunión. Conseguiu escapar e refuxiarse no Cairo, onde morreu en 1963.

A guerra do Rif considérase unha das grandes epopeas nacionais da República do Rif. Aos ollos dos nacionalistas árabes, segue sendo un gran símbolo da loita anticolonial.

Segunda guerra mundial[editar | editar a fonte]

Protectorado de Marrocos e Sáhara Español (1925-1975).

Tras a marcha do xeneral Lyautey en 1925, diminuíron as prerrogativas que Francia lle mantiña aos alauitas, acudindo cada vez máis á xestión directa. A resistencia organizouse a partir de xoves das elites urbanas; a segunda guerra mundial sinalou unha tregua entre a oposición nacionalista e Francia. Durante a guerra, Mohammed Ben Youssef (Mohammed V), que se convertera en Sultán do Reino Xerifiano en 1927, decidiu protexer todos os xudeus marroquís ante o réxime de Vichy.

En 1942 tivo lugar o desembarco dos aliados en Casablanca para rexeitar as ofensivas do xeneral Rommel en Túnez e Libia. O sultán, tras a vitoria sobre as tropas nazis, deu o apoio das súas tropas á Francia ocupada, e decidiu reunir un exército das forzas armadas reais marroquís de cen mil homes, os chamados "indíxenas", por ser homes das colonias francesas (África negra, Indochina e Magreb), que desembarcaron en Italia, axudaron a liberar este país e seguiron o seu avance cara a Alemaña, liberando todas as cidades do sur e o leste de Francia, en particular, Lión, Marsella e Estrasburgo, pagando un alto prezo: vinte e cinco mil homes morreron para liberar Francia. Á súa volta, foron aclamados por un gran xentío que comprendeu que non tiña necesidade dos franceses para defenderse.

A presión sobre os colonos franceses, saqueo de comercios, sabotaxe das vías férreas, folgas, aumenta: en 1944 publicábase un manifesto da independencia; tres anos despois, o sultán Mohammed V pronunciarase en Tánxer (cidade internacional) ao seu favor. Entre 1940 e 1945, no contexto da segunda guerra mundial, España ocupou temporalmente Tánxer, anexión que non foi recoñecida internacionalmente.

O 20 de agosto de 1953, os franceses obrigan a exiliarse ao sultán alauita Mohammed V polo seu apoio ao movemento nacionalista que, tras a segunda guerra mundial, se estaba a xestar en Marrocos, colocando no trono o seu parente Mohammed Ben Arafa. Volveu do exilio o 16 de novembro de 1955; en febreiro de 1956 negociou con éxito con Francia a independencia de Marrocos, e en 1957 tomou o título de Rei.

Marrocos moderno[editar | editar a fonte]

Reinado de Mohamed V[editar | editar a fonte]

En 1956 Marrocos consegue a independencia, e comezou a reclamar algúns territorios, pasando á vez de sultanato a reino.

  • Guerra de Ifni, entre decembro de 1957 e xullo de 1958: forzas irregulares marroquís atacaron o territorio español e asediaron a cidade de Ifni.
  • En 1958, asináronse os acordos de Angra de Cintra (2 de abril), e España cedeu Cabo Juby a Marrocos.
  • En 1961 faleceu Mohamed V, subindo ao trono o seu fillo Hassan.

Hassan II[editar | editar a fonte]

Hassan II puxo en marcha un sistema parlamentario no que, con todo, tiña moitas prerrogativas, e onde o Majzen funcionaba como un estado paralelo. Na práctica, o sistema político semellábase máis a unha monarquía absoluta que a unha monarquía constitucional de tipo europeo, cunha férrea represión política baixo a que desapareceron varios centenares de persoas e coa familia real como propietaria directa de boa parte das terras, industrias e recursos do país.

Sufriu varios intentos de asasinato dos que saíu ileso de forma case milagrosa, o que utilizou para crearse un aura de personaxe santo elixido por Deus (ademais de rei era príncipe dos crentes, título que historicamente corresponde aos califas e que hoxe en día só existe en Marrocos).

  • En 1963 Marrocos entra en guerra con Alxeria.
  • O 29 de outubro de 1965, os servizos secretos marroquís secuestraron en París a Mehdi Ben Barka, líder demócrata marroquí.
  • En 1969, debido á presión internacional, España cede finalmente Ifni a Marrocos.
  • Hassan II, reinvidicou ante Francia, Mauritania e a metade occidental de Alxeria, pero Francia non recoñeceu tales dereitos e concedeulles a independencia.
  • En 1975, coa "Marcha Verde" Marrocos invadiu o Sáhara Occidental, e anexionouno en contra do ditame da ONU. Aínda así ningún país recoñeceu a soberanía marroquí sobre devanditos territorios, e a cuestión está en mans da ONU.
  • En 1976 estalou a segunda guerra entre Alxeria e Marrocos. O 28 de novembro, Marrocos apoderouse de Smara. O 10 de decembro, a ONU decide a organización dun referéndum no Sahara. Soldados marroquís entraron no Aaiún. Pola súa parte, Mauritania, o 19 de decembro, apoderouse de Lagouira, na súa fronteira co Sahara español. O 9 de xaneiro de 1976, o exército marroquí fai a súa entrada en Dakhla (Villa Cisneros). O 12, os últimos membros da Lexión española abandonan o Sahara. Alxeria, deixada fóra dos Acordos de Madrid, decidiu invadir o territorio do Sahara occidental. O 27 de xaneiro a guerra estala entre os dous países na localidade de Amgala. O 29, o exército alxeriano é obrigado a retirarse da rexión de Amgala, deixando 100 mortos e a 200 presos en mans das Forzas armadas marroquís, posteriormente liberados por Hassan II.
En 1979 Mauritania retirouse do conflito, e Marrocos non tardou en anexionarse a maior parte do territorio situado no sur, antes reivindicado por Mauritania. Durante os anos oitenta, a estratexia de Marrocos consistiu en consolidar progresivamente o seu control no territorio, e a construción dun muro de defensa que supera os 2500 quilómetros, con unidades de vixilancia conectadas ás de intervención, equipadas de radares e protexido con arames de espiños. Unha zona de varios centenares de metros con campos de minas prohibe o acceso.
  • A comezos da década de 1990, Hassan comezou a reformar o estado, coa convocatoria de eleccións, a introdución dun sistema parlamentario bicameral e a posta en marcha en 1998 do chamado goberno de alternancia, axudado polo dirixente socialista Abderramán Yusufi.

O rei Hassan II incorporou os islamistas ao Goberno, legalizando un partido islamista, Xustiza e Desenvolvemento, que conseguiu algúns escanos nas eleccións pero que ten pouca autonomía.

Mohamed VI[editar | editar a fonte]

Fillo de Hasan II, subiu ao trono o 23 de xullo de 1999, tras a morte do seu pai. Declarou que a xustiza, a educación e os dereitos humanos formarán o esqueleto da súa política.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. España, Estratégica, Guerra y Diplomacia en la Historia de España, de Juan Batista González, Sílex ediciones S.L., Madrid 2007, ISBN 978-84-7737-183-0, páxina 95

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Antonio Cánovas del Castillo (1913). Apuntes para la historia de Marruecos. Madrid: Librería General de Victoriano Suárez. 
  • D. Rubella, Environmentalism and Pi Paleolithic economies in the Maghreb (c. 20,000 ao 5000 B.P.), en, J.D. Clark & S.A. Brandt (eds.), From Hunters to Farmers: The of Food Production in Africa, Berkeley: University of California Press, pp. 41–56
  • "C. Michael Hogan, Mogador: Promontory Fort, The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham". Megalithic.co.uk. http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17926. Consultado o 31 de xaneiro de 2010.
  • Sabatino Moscati, The Phoenicians, Tauris, ISBN 1-85043-533-2
  • Henri Terrasse, Histoire du Maroc des origines à l'établissement du Protectorat français, Éditions Atlantides, Casablanca, 1949 ; réédition Éditions Frontispice, Casablanca, 2005
  • Abdelkhaleq Berramdane, Le Maroc et l'Occident : 1800-1974, Éditions Khartala, 1990 (ISBN 2865371719)
  • Jean Brignon, Guy Martinet, Bernard Rosenberg, Histoire du Maroc, Hatier, 1967 (ASIN: B000EFNOV8)
  • Jacques Benoist-Méchin, Histoire des Alaouites (1268-1971), Perrin, 1994.
  • Bernard Lugan, Histoire du Maroc, Perrin, 2000 (ISBN 2-262-01644-5)
  • Bernard Rosenberger, Le Maroc au XVIe siècle. Au seuil de la modernité., Fondation des Trois Cultures, 2008, (ISBN 9954-0-1368-7)
  • Michel Abitbol, Histoire du Maroc, París, Perrin, 2009
  • Charles Saint-Prot, Jean-Yves de Cara, Frédéric Rouvillois, dir., Le Maroc en marche, París, CNRS Éditions, 2009.
  • David Bensoussan, Il était une fois le Maroc : témoignages du passé judéo-marocain, www.iuniverse.com , (ISBN 978-1-4759-2608-8), 620p. Libro electrónico (ISBN 978-1-4759-2609-5).
  • Charles Saint-Prot, Mohammed V ou la monarchie populaire, París, Le Rocher, 2012

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]