Golpe de estado en España de 1926

Golpe de estado en España de 1926
Ditadura de Primo de Rivera
Instancia de tentativa de golpe de Estado  Parte de Ditadura de Primo de Rivera
Datas  Data 24 de xuño de 1926
Localización  Localización provincia de Valencia Madrid  País Restauración borbónica en España
Wikidata

O golpe de estado en España de 1926, tamén coñecido como Sanjuanada porque estaba previsto para a noite do 24 de xuño, noite de San Xoán, foi un golpe de estado que fracasou no seu intento de acabar coa ditadura de Primo de Rivera porque os seus líderes foran, previamente, arrestados e detidos. O golpe foi fomentado e apoiado por vellos políticos liberais, apoiados por algúns republicanos e, dentro do exército, polo corpo de Artillería, que tradicionalmente estivera enfrontado co ditador.

O obxectivo do golpe que adopta a forma tradicional dun pronunciamento clásico, característico do século XIX, quería expulsar do poder a Primo de Rivera, que tamén se instaurara en España mediante outro golpe de estado en setembro de 1923, e colocar na presidencia do goberno ao xeneral Aguilera quen restablecería a Constitución de 1876.

Foi o primeiro intento de golpe de estado contra a ditadura e, tralo fracaso, houbo outro encabezado por Sánchez Guerra, en Valencia, en xaneiro de 1929 e preparáse un terceiro en 1930 encabezado por Miguel Villanueva e mailo xeneral Goded, que se suspendeu trala caída da ditadura de Primo de Rivera.

Porén, tamén hai autores recentes como Rodríguez Labandeira que discrepan da caracterización como "golpe de estado" e prefiren definilo como unha rebelión militar por pretender non un cambio de réxime ou de forma de estado, senón por querer soamente cambia-lo goberno.

Antecedentes: a política militar da ditadura de Primo de Rivera

O historiador Eduardo González Calleja afirmou que a política militar da ditadura "foi caótica e contraditoria" como se puido ver na cuestión de Marrocos na que, nun primeiro momento, defendía unha política "abandonista", apoiada polos militares das Xuntas Militares de Defensa -ou xunteiros- e discutida polos militares africanistas, para mudar de ideas e volverse intervencionista, política defendida polos africanistas e criticada polos xunteiros; e máis tamén, na política de ascensos e promocións que se convertera «no reino da contradición e da arbitrariedade».

A xestión dos ascensos sempre fora un tema moi polémico, sobre todo na Arma de Infantaría, xa que os xunteiros defendían que só se tivese en conta a antigüidade, mentres que os africanistas patrocinaban méritos bélicos. Progresivamente, a ditadura fíxose co control da Xunta de Clasificación de xenerais e coroneis, polo que foi Primo de Rivera quen decidiu finalmente os ascensos, premiando os soldados afíns e castigando os críticos. Un Real Decreto do 4 de xullo de 1926 estableceu que non era necesario comunicar os motivos polos que determinados xefes e oficiais non foran ascendidos e tamén se lles denegaba calquera posibilidade de recurso. A arbitrariedade resultante nos ascensos -que se fixo patente sobre todo despois do desembarco en Alhucemas, no que se produciu unha morea de ascensos por méritos bélicos- motivou o distanciamento dalgúns xefes e oficiais que comezaron a conspirar contra a ditadura contactando con políticos dos partidos da quenda desaloxados do poder. "Moitas das memorias e traballos políticos escritos por militares durante estes anos e nos anos posteriores revelan agravios persoais, máis que unha militancia antiditatorial fundada en profundas conviccións ideolóxicas", di González Calleja.

A conspiración

O xeneral Valeriano Weyler.

O primeiro complot grave contra a ditadura foi organizado en 1925 polo coronel de cabalaría Segundo García García, aínda que só puido contar cun militar destacado, o xeneral Eduardo López Ochoa. Os conspiradores, entre os que figuraban destacados membros da "vella política" como o conde de Romanones e Melquíades Álvarez (presidentes das Cámaras que foran pechadas), pretendían restaurar a Constitución de 1876 e convocar as Cortes suspendidas en 1923, baixo o lema, ideado por Romanones, “nin reacción, nin revolución; Monarquía e réxime parlamentario”, aínda que López Ochoa discrepou e considerou que o obxectivo non debe ser a volta á situación anterior ao golpe de Estado de Primo de Rivera, senón a convocatoria de Cortes Constituíntes. A conspiración descubriuse decontado, mais Primo de Rivera non impuxo penas severas aos implicados, tratándoos "como se fosen cadetes travesos", segundo o historiador Gabriel Cardona, pois non o vía como "un síntoma perturbador", engade Cardona.

O coronel García, no casino militar de Madrid, onde estaba recluído nunha prisión atenuada, seguiu conspirando, e entrou en contacto coa recentemente formada Alianza Republicana que aglutinaba os partidos republicanos e que fora promovida polo catedrático da Universidade Central, José Giral. A esta conspiración sumáronse políticos da Restauración, como o reformista Melquíades Álvarez e o liberal Conde de Romanones. A conspiración cobrou importancia cando se incorporaron a ela os dous xenerais de maior rango do exército español: Valeriano Weyler -aparentemente incitado pola ex-rexente María Cristina de Habsburgo-Lorena, preocupada pola identificación do seu fillo, o rei Afonso XIII, coa ditadura. —e Francisco Aguilera Egea. Finalmente, foi este último quen encabezou a conspiración, debido á avanzada idade de Weyler, tiña ao redor dos 90 anos, e tamén porque Primo de Rivera o destituíra dos seus cargos como xefe do Estado Maior Central, conselleiro de Estado e presidente da Xunta de Clasificación, ao lle chega-la noticia das entrevistas que mantivera con María Cristina de Habsburgo. Algunhas das reunións dos conspiradores celebráronse na casa de Weyler en Madrid.

A maioría dos axentes implicados na conspiración eran do Corpo de Artillería. Estes eran contrarios ao decreto publicado o 9 de xuño de 1926 polo que se unificaban os sistemas de ascenso en todas as Armas e Corpos do Exército, que deixaba fóra a “escala pechada” que defendían os artilleiros e que consistía en ascensos producidos exclusivamente por antigüidade. O decreto tamén prohibía unha práctica común entre os oficiais do Corpo de Artillería de intercambiar promocións de méritos bélicos por condecoracións.

O obxectivo do xeneral Aguilera era, unha vez derrocado Primo de Rivera, formar un goberno liberal presidido por el mesmo ou por Melquíades Álvarez, e no que o conde de Romanones ocuparía o Ministerio de Estado, Niceto Alcalá-Zamora o Ministerio de Graza e Xustiza e Manuel de Burgos y Mazo o Ministerio de Gobernación. Porén, os xenerais máis novos comprometidos co golpe, como López Ochoa, Riquelme ou Queipo de Llano, non se mostraron satisfeitos coa restauración da Constitución de 1876 pero defenderon a convocatoria de Cortes Constituíntes que decidían a forma de goberno, e os oficiais máis novos, como o comandante Ramón Franco ou o capitán Fermín Galán, foron moito máis aló ao defender a proclamación da República.

O golpe

O plan

O plan dos conspiradores era que o xeneral Aguilera se trasladase a Valencia e alí se sublevase, co apoio dun Comité revolucionario encabezado polo tenente coronel Bermúdez de Castro -o motivo para elixir Valencia foi que era un punto equidistante de Madrid, Barcelona e Zaragoza, tres enclaves fundamentais do Exército. A continuación, os soldados comprometidos da capital levantaríanse en Madrid, co xeneral Riquelme encargándose de asumir o mando da capitanía xeral -os conspiradores contaron tamén co apoio do xeneral Domingo Batet, gobernador militar de Tarragona, e do xeneral Gil Dolz de Castellar. capitán xeral de Valladolid, aínda que retrocedeu no último momento, así como grupos de soldados en Galicia, Andalucía, Aragón e Cataluña. Inmediatamente Melquíades Álvarez e o conde de Romanones visitarían ao rei para esixir a destitución de Primo de Rivera e o nomeamento de Aguilera como novo xefe do goberno, cargo no que permanecería un pouco antes de dar paso a un gabinete civil. A data fixada para o levantamento foi a noite do 24 de xuño, noite de San Xoán.

Melquíades Álvarez, autor do Manifesto do golpe

Melquíades Álvarez foi o encargado de redactar o manifesto golpista dirixido “Á Nación e ó Exército do Mar e da Terra”, no que, entre outras cousas, se dicía:

O Exército non pode tolerar o uso da súa bandeira e nome para manter un réxime que priva ao Pobo dos seus dereitos.[…] [Esiximos] a restauración da legalidade constitucional. Reintegración do Exército, para a mellor defensa do seu prestixio, aos seus fins específicos. Manter a orde e adoptar medidas para garantir a constitución de Cortes de libre elección que, sendo soberanas, precisan expresar a verdadeira vontade nacional.

Posta en marcha

Seguindo o plan acordado, o xeneral Aguilera, acompañado do coronel Segundo García, desprazouse a Valencia onde chegou na tarde do 23 de xuño, pero cando se reuniu en Godella, a poucos quilómetros de Valencia, cos responsables locais do golpe comprobou que as forzas implicadas eran moi pequenas: algúns conspiradores foran detidos pola policía e outros se desvincularon do golpe debido á actuación policial. Malia todo, Aguilera decidiu continuar, pero o tenente coronel Bermúdez de Castro foi detido, frustrando así o planeado asalto ao capitán xeral. Entón Aguilera decidiu ir a Tarragona, coa intención de levantarse alí, contando co apoio do gobernador militar, o xeneral Domingo Batet, tamén comprometido coa sublevación. Pero a Garda Civil detívoos a ambos no hotel de Tarragona onde se reuniran. A Garda Civil atopou na equipaxe do xeneral Aguilera máis de douscentos exemplares do Manifesto á Nación e ao Exército do Mar e da Terra que escribira Melquiades Álvarez, e que fora asinado polo propio xeneral Aguilera e polo xeneral Weyler.

Mentres, en Madrid, na noite de San Xoán, leuse no Ateneo de Madrid o Manifesto do golpe de estado "nun clima de euforia", segundo Gabriel Cardona, pero as forzas de seguridade controlaban a capital e a garda civil detivo a un grupo de estudantes de enxeñaría que, dirixidos por Antonio María Sbert, ían ocupar do Pazo de Comunicacións da Praza de Cibeles, para facérense cargo do servizo de telégrafos.

Unha das claves do fracaso do golpe foi que o plan era coñecido por El-Rei, porque algúns dos conspiradores se puxeran en contacto con persoas próximas ao monarca -o propio Aguilera informara á raíña nai María Cristina-, e Afonso XIII "decidiu apostar por Primo de Rivera, que parecía máis seguro e, por suposto, máis cómodo" e porque "sospeitaba que, se caía a ditadura, sería moi difícil establecer un goberno estable", afirma Gabriel Cardona.

Consecuencias

O rei Alfonso XIII e o ditador Miguel Primo de Rivera.

Ademais dos xenerais Aguilera e Batet, detidos en Tarragona, e o tenente coronel Bermúdez de Castro, detido en Valencia, tamén foron detidos o capitán Fermín Galán, un dos enlaces do coronel Segundo García, e varios políticos e sindicalistas implicados, entre eles Ángel Pestaña. O xeneral Weyler foi detido máis tarde cando regresou a Madrid despois de retirarse á súa casa de Mallorca, á espera de acontecementos.

O pasado 26 de xuño, os xornais publicaron unha "nota non oficial" do Goberno na que daba a súa versión do sucedido:

Un reducido número de persoas, cegadas, sen dúbida, polas paixóns, a ambición ou a desesperación, levaban unhas semanas tentando organizar unha trama partindo de que pasaba moito tempo sen gozar das liberdades nin do puro réxime constitucional. Anhelan, ao parecer, os tempos anteriores ao 13 de setembro en que gozaban diso e, ademais, do terrorismo, do separatismo, da impiedade, do descrédito monetario, do desprezo global, do caos en Marrocos e da ruína e abandono da produción agrícola e industrial. Aí están coa súa opinión. A inmensa maioría española demostra a diario que quere a perseveranza do réxime e do actual Goberno.[…] A Xefatura de Seguridade, que vén prestando servizos tan brillantes, abortou o escándalo previsto, documentándose o suficiente como para coñecer ás persoas que estaban tramando este absurdo complot.[…] O mosaico dos conspiradores non pode ser máis abigarrado e esperpéntico: un grupo de unionistas, outro de republicanos e intelectuais anarquistas, cualificaron para a súa constante acción destrutiva, unhas persoas que, pola súa idade, categoría e posición, ninguén crería capaz. de marcha en tal compañía e a ducia de soldados descontentos de carácter rebelde e indisciplinado, que son unha excepción á clase, e sempre axentes de enlace voluntarios para este tipo de aventuras. […] Os conspiradores, naturalmente, non atoparon eco en ningún sector social e, a xulgar polo erro que cometeron, non deben ser persoas intelixentes para apreciar as circunstancias nacionais e as moi poderosas razóns polas que un pobo e un Exército, por excepción que pode ocorrer unha vez ao século, dan o seu calor e apoio a un cambio de réxime político, algo moi distinto a un pronunciamento vulgar e anticuado, movido polo despeito da ambición, unido á deslecia. Non parece necesario prever as medidas que o Goberno adoptará disciplinaria e gobernamental, sen prexuízo das sancións que os Tribunais impoñan no seu momento; Delas coñecerá a opinión pública e espérase que se satisfaga co vigor con que o Goberno coida a tranquilidade social e as garantías contra as perturbacións do desenvolvemento nacional.

Sen agardar ao xuízo, Primo de Rivera impuxo cuantiosas multas aos implicados, proporcionais ás súas respectivas fortunas. Así o conde de Romanones foi multado con 500.000 pesetas (unha fortuna para a época), o xeneral Aguilera con 200.000; o xeneral Weyler, Gregorio Marañón (malia non ter nada que ver) e o ex senador Manteca con 100.000; Xeneral Batet con 15.000, e outros con cantidades menores. Na sanción de Weyler dicíase que se lle aplicou pola "súa probada intervención ou concomitancia, máis ou menos acentuada, na preparación de acontecementos que puidesen causar graves prexuízos á Nación e por promover frecuentemente cos seus agoiros e palabras inquietude no ánimo público e dificultades para o Goberno del País". O xeneral Aguilera, pola súa banda, negouse a pagar a multa, polo que o goberno ordenou o embargo de todos os seus bens e o seu soldo.

O 18 de abril de 1927 celebrouse o consello de guerra no que os xenerais Weyler e Batet, xunto a outras 17 persoas, foron declarados inocentes mais, malia ese veredito, Primo de Rivera ordenou que se retirase o nome de Weyler das rúas ou lugares que o levasen. O xeneral Aguilera só foi condenado a seis meses e un día. Pola súa banda, o coronel Segundo García, condenado a 8 anos, foi expulsado do Exército; o tenente coronel Bermúdez de Castro, condenado a 6 anos e un día; e os capitáns Fermín Galán e Perea e o tenente Rubio Villanuevas, condenados a 4 anos.

O ditador Primo de Rivera tratou de minimizar a importancia do golpe, pero como sinalou o político republicano Alejandro Lerroux, "non digan que foi unha chapuza: no banco dos acusados ​​estaban o capitán xeral do Exército (Weyler) e o tenente xeral número 1 da escala, que acababa de renunciar ao cargo de presidente do Consello Supremo de Guerra e Mariña [Aguilera]». Por outra banda e a pesar do fracaso, Melquiades Álvarez, redactor do manifesto golpista, viu algo positivo na Sanjuanada: «É unha mala e desagradable noticia; pero xa estamos no camiño da vitoria. O movemento xa ten a súa cabeza e o seu ídolo. A República é obra de moi pouco tempo.

Notas

Referencias

Véxase tamén

Bibliografía

• Alía Miranda, Francisco (2006). Duelo de sables: el General Aguilera de ministro a conspirador contra Primo de Rivera (1917-1931) (en castelán). Madrid: Biblioteca Nueva. ISBN 84-9742-516-2. 
• Alía Miranda, Francisco (2018). Historia del Ejército español y de su intervención política (en castelán). Madrid: Los Libros de la Catarata. ISBN 978-84-9097-459-9. 
• Cardona, Gabriel (2001). "Se tambalea el Dictador". La aventura de la historia (37): 66–71. ISSN 1579-427X. 
• Figueroa y Torres (conde de Romanones), Álvaro (1999). Notas de una vida (en castelán). Madrid: Marcial Pons, Ediciones de Historia. ISBN 84-95379-05-8. 
• Fontana, Josep; Moreno Luzón, Javier; Villares, Ramón, eds. (2009). Historia de España, vol. 7 (Restauración y Dictadura). Colección: Historia de España (en castelán). Barcelona: Crítica / Marcial Pons. ISBN 978-84-7423-921-8. OCLC 180188063. 
• González Calleja, Eduardo (2005). La España de Primo de Rivera. La modernización autoritaria 1923-1930. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 84-206-4724-1. 
• Martorell Linares, Miguel (2003). "El Rey en su desconcierto. Alfonso XIII, los viejos políticos y el ocaso de la monarquía". En Moreno Luzón, Javier. Alfonso XIII: un político en el trono (en castelán). Madrid: Marcial Pons, Ediciones de Historia. ISBN 84-95379-59-7. 
• Payne, Stanely G. (1968). Los militares y la política en la España contemporánea (en castelán). París: Ruedo Ibérico. 
• Rodríguez Labandeira, José (2024). La Crisis de la República y el Golpe de los Generales 1933-1939 (en castelán). Madrid: ACCI Ediciones. ISBN 978-84-10041-11-0. 
• Seco Serrano, Carlos (1998). Estudios sobre el reinado de Alfonso XIII (en castelán). Madrid: Real Academia de la Historia. ISBN 84-89512-13-2.