Saltar ao contido

George Santayana

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Modelo:BiografíaGeorge Santayana

(1936) Editar o valor en Wikidata
Biografía
Nacemento(es) Jorge Agustín Nicolás Ruiz de Santayana y Borrás Editar o valor en Wikidata
16 de decembro de 1863 Editar o valor en Wikidata
Madrid Editar o valor en Wikidata
Morte26 de setembro de 1952 Editar o valor en Wikidata (88 anos)
Roma Editar o valor en Wikidata
Causa da mortecancro de estómago Editar o valor en Wikidata
Lugar de sepulturaCemiterio comunal monumental Campo Verano Editar o valor en Wikidata
ResidenciaBeacon Street (en) Traducir (1872–)
Ávila (1866–1872) Editar o valor en Wikidata
RelixiónAteísmo cristán Editar o valor en Wikidata
EducaciónUniversidade Harvard
Harvard College
King's College
Universidade Humboldt de Berlín
Boston Latin School Editar o valor en Wikidata
Actividade
Campo de traballoFilosofía, Escrita creativa e profesional e poesía Editar o valor en Wikidata
Ocupaciónfilósofo, novelista, ensaísta, poeta, escritor, profesor universitario Editar o valor en Wikidata
EmpregadorUniversidade Harvard Editar o valor en Wikidata
Membro de
Pseudónimo literarioGeorge Santayana Editar o valor en Wikidata
Familia
Cónxuxesen valor Editar o valor en Wikidata
PaisAgustín Ruiz de Santayana Editar o valor en Wikidata  e Josefina Borrás Editar o valor en Wikidata
Sinatura Editar o valor en Wikidata
Descrito pola fonteGrande Enciclopedia Soviética 1969-1978, (sec:Сантаяна Джордж)
Enciclopedia Británica de 1922
Library of the World's Best Literature Editar o valor en Wikidata
Enciclopedia Galega Universal: 180553 BNE: XX829499 Dialnet: 20951 WikiTree: Santayana-1 Find a Grave: 6403085 Editar o valor en Wikidata

Jorge Agustín Nicolás Ruiz de Santayana y Borrás, máis coñecido como George Santayana, nado en Madrid o 16 de decembro de 1863 e finado en Roma o 26 de setembro de 1952, foi un filósofo, ensaísta, poeta e novelista español. Santayana, que creceu e se educou nos Estados Unidos,[1] escribiu todas as súas obras en inglés e está considerado un home de letras estadounidense.

Como filósofo, Santayana é coñecido por aforismos como «Só os mortos viron o fin da guerra»,[2] e pola súa definición de beleza como «pracer obxectualizado».[3] Aínda que ateo, Santayana respectaba a cultura dos valores, as prácticas e a cosmovisión católica española, na que se criou.[4] Como intelectual, George Santayana foi un crítico cultural de ampla gama en varias disciplinas académicas.

Á idade de corenta e oito anos deixou o seu posto de profesor na Universidade Harvard e regresou a Europa, onde morreu. O seu último desexo foi ser enterrado no Panteón Español de Roma. A súa cita máis famosa é probablemente «Quen non pode lembrar o pasado está condenado a repetilo»,[5] de La razón en el sentido común, o primeiro dos cinco volumes da súa obra La vida de la razón.[6]

Traxectoria

[editar | editar a fonte]

Infancia

[editar | editar a fonte]

George Santayana naceu o 16 de decembro de 1863 na rúa de San Bernardo de Madrid e pasou a súa primeira infancia en Ávila. A súa nai, Josefina Borrás, era filla dun funcionario español en Filipinas e el era o único fillo do seu segundo matrimonio.[7] O primeiro marido de Josefina Borrás foi George Sturgis, un comerciante de Boston da empresa Russell & Sturgis de Manila. Tivo cinco fillos con el; dous deles morreron na infancia. Viviu en Boston durante uns anos despois da morte do seu marido en 1857; en 1861, mudouse cos seus tres fillos superviventes a Madrid. Alí atopou a Agustín Ruiz de Santayana, un vello amigo dos seus anos en Filipinas. Casaron en 1862. Funcionario colonial, Ruiz de Santayana era pintor e intelectual de pouca importancia. A familia viviu en Madrid e Ávila.

En 1869 Josefina Borrás de Santayana regresou a Boston cos seus tres fillos de Sturgis, porque lle prometera ao seu primeiro marido crialos nos Estados Unidos. Deixou a Jorge, de seis anos, co pai deste en España. Jorge e o seu pai seguírona a Boston en 1872. Ao seu pai, ao non gustarlle nin Boston nin a actitude da súa muller, volveu axiña só a Ávila, onde permaneceu o resto da súa vida. Jorge só o volveu ver cando entrou no Harvard College e comezou a pasar as vacacións de verán en España. Aínda que Santayana foi criado e educado nos Estados Unidos desde os oito anos e identificouse como estadounidense, sempre conservou un pasaporte español válido.[8] Nalgún momento durante este período, o seu nome, Jorge, foi anglicizado ao seu equivalente en inglés: George.

Educación

[editar | editar a fonte]

Santayana asistiu á Boston Latin School e á Harvard College, onde estudou baixo os filósofos William James e Josiah Royce e estivo involucrado en once clubs.[9] Foi fundador e presidente do Philosophical Club, membro da sociedade literaria coñecida como O.K., editor e debuxante de The Harvard Lampoon, uniuse a un dos "Final Clubs" de Harvard, o Delphic Club, e cofundou a revista literaria The Harvard Monthly.[10] En decembro de 1885, interpretou o papel de Lady Elfrida en Robin Hood no teatro Hasty Pudding, seguido da produción Papillonetta na primavera do seu último ano.[11] Recibiu a súa A.B. summa cum laude en 1886 e foi elixido membro da fraternidade estudantil Phi Beta Kappa.[9][12] En 1886, Santayana estudou durante dous anos en Berlín.[13] Despois volveu a Harvard para escribir a súa tese sobre Hermann Lotze (1889).[14] Foi profesor en Harvard de 1889 a 1912,[7] pasando a formar parte da Idade de Ouro do Departamento de Filosofía da Universidade de Harvard. Algúns dos seus estudantes de Harvard fixéronse famosos por dereito propio, incluíndo Conrad Aiken, W. E. B. Du Bois, T. S. Eliot, Robert Frost, Horace Kallen, Walter Lippmann e Gertrude Stein. Wallace Stevens non estaba entre os seus estudantes, pero fíxose amigo.[15] De 1896 a 1897, Santayana estudou no King's College de Cambridge.[16]

Vida en Europa

[editar | editar a fonte]
Santayana ao comezo da súa carreira.

En 1912, Santayana renunciou ao seu posto en Harvard para pasar o resto da súa vida en Europa.[9] Aforrara cartos e fora axudado por un legado da súa nai. Despois dalgúns anos en Ávila, París e Oxford, despois de 1920, comezou a invernar en Roma, onde finalmente viviu todo o ano ata a súa morte. Durante os seus 40 anos en Europa, escribiu 19 libros e rexeitou varios postos académicos prestixiosos. Moitos dos seus visitantes e correspondentes eran estadounidenses, incluído o seu asistente e eventual testamenteiro literario, Daniel Cory. Máis tarde na súa vida, Santayana tivo unha boa situación económica, en parte porque a súa novela de 1935, The Last Puritan («O último puritano»), se convertera nun éxito de vendas inesperado. Pola súa banda, axudou financeiramente a varios escritores, incluído Bertrand Russell, con quen estaba en desacordo fundamental, filosoficamente e politicamente.

A única novela de Santayana, The Last Puritan, é un Bildungsroman centrado no crecemento persoal do seu protagonista, un puritano chamado Oliver Alden. Persons and Places («Personas e lugares») é unha autobiografía. Estas obras tamén conteñen moitas das súas opinións máis agudas e bons mots. Escribiu libros e ensaios sobre unha ampla gama de temas, incluíndo filosofía de tipo menos técnico, crítica literaria, historia das ideas, política, natureza humana, moral, a influencia da relixión na cultura e psicoloxía social, todos con considerable enxeño e humor.

Aínda que os seus escritos sobre filosofía técnica poden ser difíciles, outros dos seus escritos son máis accesibles e concisos. Escribiu poemas e algunhas obras de teatro, e deixou unha ampla correspondencia, gran parte dela publicada só desde o ano 2000. Do mesmo xeito que Alexis de Tocqueville, Santayana observou a cultura e o carácter estadounidenses desde o punto de vista dun estranxeiro. Do mesmo xeito que William James, o seu amigo e mentor, escribiu filosofía dun xeito literario. Ezra Pound inclúe a Santayana entre as súas moitas referencias culturais en The Cantos, especialmente en «Canto LXXXI» e «Canto XCV». Santayana adoita considerarse un escritor estadounidense, aínda que se negou a converterse en cidadán estadounidense, residiu na Italia fascista durante décadas e dixo que se sentía máis cómodo, intelectual e esteticamente, na Universidade de Oxford. Aínda que ateo, Santayana considerábase un "católico estético" e pasou a última década da súa vida en Roma baixo o coidado de monxas católicas. En 1941, ingresou nun hospital e convento dirixido pola Pequena Compañía de María (tamén coñecida como as «Monxas Azuis») no Monte Celio, no número 6 da Via Santo Stefano Rotondo de Roma, onde foi coidado polas monxas ata a súa morte en setembro de 1952.[17] Tras a súa morte, non quixo ser enterrado en terra consagrada, o que fixo problemático o seu enterro en Italia. Finalmente, o consulado español en Roma accedeu a que fose enterrado no Panteón da Obra Pía Española, no cemiterio de Campo Verano, en Roma.[9]

Vida persoal

[editar | editar a fonte]

Santayana nunca casou. A súa vida romántica, se é que tivo algunha, non se coñece ben. Algunhas evidencias, incluído un comentario que Santayana fixo ao final da súa vida comparándose con A. E. Housman e as súas amizades con persoas que eran abertamente homosexuais e bisexuais, levaron aos estudosos a especular que Santayana era quizais homosexual ou bisexual, pero non está claro se tivo algunha relación heterosexual ou homosexual real.[18] Algúns historiadores non estarían de acordo con esta avaliación. Por exemplo, o biógrafo de Santayana concluíu que tivo "unha intensa aventura física" con Frank Russell, segundo conde Russell, irmán maior do filósofo Bertrand Russell.[19] O historiador Douglass Shand-Tucci incluíu unha extensa análise da sexualidade de Santayana no seu libro sobre a subcultura homosexual de Boston a finais do século XIX.[20]

Traballos e publicacións filosóficas

[editar | editar a fonte]

A principal obra filosófica de Santayana consiste en The Sense of Beauty (1896), a súa primeira monografía en formato libro e quizais a primeira obra importante sobre estética escrita nos Estados Unidos; The Life of Reason (5 vols., 1905–06), o punto álxido da súa carreira en Harvard; Scepticism and Animal Faith (1923); e The Realms of Being (4 vols., 1927–1940). Aínda que Santayana non foi un pragmatista no molde de William James, Charles Sanders Peirce, Josiah Royce ou John Dewey, The Life of Reason é posiblemente o primeiro tratamento amplo do pragmatismo escrito.[21]

Como moitos dos pragmatistas clásicos, Santayana estaba comprometido co naturalismo metafísico. Cría que a cognición humana, as prácticas culturais e as institucións sociais evolucionaran para harmonizar coas condicións presentes no seu contorno. O seu valor pode entón avaliarse pola medida en que facilitan a felicidade humana. O título alternativo de The Life of Reason, «as fases do progreso humano», é indicativo desta postura metafísica.[21]

Santayana foi un dos primeiros partidarios do epifenomenalismo,[21] pero tamén admiraba o materialismo clásico de Demócrito e Lucrecio (dos tres autores sobre os que escribiu en Tres poetas filosóficos, Santayana fala con maior favor de Lucrecio). Tivo en alta estima os escritos de Spinoza, chamándoo o seu «mestre e modelo».[22]

Aínda que ateo,[23][24] tiña unha visión bastante benigna da relixión e describíase a si mesmo como un «católico estético». As opinións de Santayana sobre a relixión están descritas nos seus libros Reason in Religion, The Idea of ​​Christ in the Gospels e Interpretations of Poetry and Religion.

Defendía a supremacía racial e as opinións euxenéticas. Cría que se debía disuadir ás razas superiores de "casar con persoas de orixe inferior".[25]

Legado

[editar | editar a fonte]
Xunto con Wendell Phillips e John F. Kennedy, Santayana aparece citado nunha placa militar no Veterans Memorial Park en Rhome, Texas.

Santayana é lembrado en gran parte polos seus aforismos, moitos dos cales se empregaron con tanta frecuencia que se converteron en clichés. A súa filosofía non tivo tan bos resultados. A maioría considérao un excelente estilista en prosa, e John Lachs (que simpatiza con gran parte da filosofía de Santayana) escribe, en On Santayana, que a súa elocuencia pode ser, ironicamente, a causa desta neglixencia.

Santayana influíu nos que o rodeaban, incluído Bertrand Russell, a quen Santayana, el só, afastou da ética de G. E. Moore.[26] Tamén influíu en moitas persoas destacadas como estudantes de Harvard como T. S. Eliot, Robert Frost, Gertrude Stein, Horace Kallen, Walter Lippmann, W. E. B. Du Bois, Conrad Aiken, Van Wyck Brooks, Felix Frankfurter, Max Eastman e Wallace Stevens. Stevens recibiu unha especial influencia da estética de Santayana e converteuse no seu amigo, aínda que Stevens non asistiu a cursos impartidos por Santayana.[27][28][29]

O sociólogo canadense-estadounidense Erving Goffman cita a Santayana como unha influencia central na tese do seu famoso libro The Presentation of Self in Everyday Life (1959). O historiador relixioso Jerome A. Stone atribúe a Santayana a súa contribución ao pensamento inicial no desenvolvemento do naturalismo relixioso.[30] O matemático e filósofo inglés Alfred North Whitehead cita amplamente a Santayana na súa obra magna Process and Reality (1929).[31]

Chuck Jones empregou a descrición de Santayana do fanatismo como «redobrar o esforzo despois de esquecer o obxectivo» para describir os seus debuxos animados protagonizados por Wile E. Coyote e o Correcaminos.[32]

[editar | editar a fonte]

A morte de Santayana menciónase na letra do sinxelo de 1989 do cantautor Billy Joel, We Didn't Start the Fire.[33]

As citas de Santayana sobre o fanatismo e o esquecemento do pasado menciónanse no episodio I Am the Night de Batman: The Animated Series.[34]

Con frecuencia, a cita «Só os mortos viron o final da guerra» atribúese erroneamente a Platón; un exemplo temperán desta atribución errónea atópase no discurso de despedida do xeneral Douglas MacArthur pronunciado ao Corpo de Cadetes en West Point en 1962.[35][36]

Premios

[editar | editar a fonte]
  • Royal Society of Literature Benson Medal, 1925.[37]
  • Columbia University Butler Gold Medal, 1945.[38]
  • Honorary degree from the University of Wisconsin, 1911.[39]

Obras

[editar | editar a fonte]
En inglés
  • 2009. The Essential Santayana. Selected Writings. Editado pola Edición Santayana, compilado e cunha introdución de Martin A. Coleman. Bloomington: Indiana University Press.

THE SANTAYANA EDITION.

  • 1979. The Complete Poems of George Santayana: A Critical Edition. Editado, cunha introdución, por W. G. Holzberger. Bucknell University Press.

Os volumes restantes desta edición están publicados por MIT Press.

  • 1986. Persons and Places, a autobiografía de Santayana, que inclúe Persons and Places, 1944; The Middle Span, 1945; e My Host the World, 1953.
  • 1988 (1896). The Sense of Beauty.
  • 1990 (1900). Interpretations of Poetry and Religion.
  • 1994 (1935). The Last Puritan: a memoir in the form of a novel.
  • The Letters of George Santayana. Contén máis de 3.000 cartas, moitas das cales foron descubertas póstumamente, a máis de 350 destinatarios.
    • 2001. Book One, 1868–1909.
    • 2001. Book Two, 1910–1920.
    • 2002. Book Three, 1921–1927.
    • 2003. Book Four, 1928–1932.
    • 2003. Book Five, 1933–1936.
    • 2004. Book Six, 1937–1940.
    • 2005. Book Seven, 1941–1947.
    • 2006. Book Eight, 1948–1952.
  • The Life of Reason (1905-6) Cinco libros sobre filosofía, sociedade, relixión, arte e ciencia.
    • 2011. Introduction and Reason in Common Sense.
    • 2013. Reason in Society.
    • 2014. Reason in Religion.
    • 2015. Reason in Art.
    • 2016. Reason in Science.
  • 2019 (1910). Three Philosophical Poets: Lucretius, Dante, and Goethe

OTRAS Obras de Santayana:

  • 1899. Lucifer. A theological tragedy. Chicago: R. R. Donnelley and Sons.
  • 1905–1906. The Life of Reason: Or, The Phases of Human Progress, 5 vols. Dispoñible de balde en liña no Proxecto Gutenberg. 1998. 1 vol. resumo do autor e Daniel Cory. Prometheus Books.
  • 1910. Three Philosophical Poets: Lucretius, Dante, and Goethe.
  • 1913. Winds of Doctrine: Studies in Contemporary Opinion.
  • 1915. Egotism in German Philosophy.
  • 1920. Character and Opinion in the United States: With Reminiscences of William James and Josiah Royce and Academic Life in America.
  • 1920. Little Essays, Drawn From the Writings of George Santayana by Logan Pearsall Smith, With the Collaboration of the Author.
  • 1922. Soliloquies in England and Later Soliloquies.
  • 1923. Scepticism and Animal Faith: Introduction to a System of Philosophy.
  • 1927. Platonism and the Spiritual Life.
  • 1927–40. Realms of Being, 4 vols. 1942. 1 vol. abridgement.
  • 1931. The Genteel Tradition at Bay.
  • 1933. Some Turns of Thought in Modern Philosophy: Five Essays.
  • 1936. Obiter Scripta: Lectures, Essays and Reviews. Justus Buchler and Benjamin Schwartz, eds.
  • 1946. The Idea of Christ in the Gospels; or, God in Man: A Critical Essay.
  • 1948. Dialogues in Limbo, With Three New Dialogues.
  • 1951. Dominations and Powers: Reflections on Liberty, Society, and Government.
  • 1956. Essays in Literary Criticism of George Santayana. Irving Singer, ed.
  • 1957. The Idler and His Works, and Other Essays. Daniel Cory, ed.
  • 1967. The Genteel Tradition: Nine Essays by George Santayana. Douglas L. Wilson, ed.
  • 1967. George Santayana's America: Essays on Literature and Culture. James Ballowe, ed.
  • 1967. Animal Faith and Spiritual Life: Previously Unpublished and Uncollected Writings by George Santayana With Critical Essays on His Thought. John Lachs, ed.
  • 1968. Santayana on America: Essays, Notes, and Letters on American Life, Literature, and Philosophy. Richard Colton Lyon, ed.
  • 1968. Selected Critical Writings of George Santayana, 2 vols. Norman Henfrey, ed.
  • 1969. Physical Order and Moral Liberty: Previously Unpublished Essays of George Santayana. John and Shirley Lachs, eds.
  • 1995. The Birth of Reason and Other Essays. Daniel Cory, ed., with an Introduction by Herman J. Saatkamp, Jr. Columbia Uni. Press.
En castelán
  • — (2022). El nacimiento de la razón y otros ensayos. Tradución de Nuria Parés. Prólogo Vicente Cervea Salinas. Oviedo: KrK.
  • — (2022). El intelecto no está de moda. Selección e tradución de Santiago Sanz e Misael Ruiz. Barcelana: Animal sospechoso.
  • — (2021). Ensayos filosóficos. Selección e tradución de Daniel Moreno. Prólogo José Beltrán. Oviedo: KrK.
  • — (2020). El carácter y la opinión en Estados Unidos. Tradución de Fernando García Lida. Introdución de José Beltrán e Daniel Moreno.. Oviedo: KrK.
  • — (2018). La tradición gentil en la filosofía americana. Tradución de Pedro García. Prólogo: José Beltrán e Daniel Moreno.. Oviedo: KrK.
  • — (2016). Sonetos. Tradución de Alberto Zazo Esteban. Prólogo de David Pujante. Madrid: Salto de Página. Isbn 978-84-16148-42-4|
  • — (2015). Pequeños ensayos sobre religión. Editado por José Beltrán e Daniel Moreno. Madrid: Trotta.
  • — (2014). Diálogos en el limbo. Con tres diálogos nuevos (en castelán). Tradución de Carmen García Trevijano e Daniel Moreno. Prólogo de Manuel Garrido Jiménez. Madrid: Tecnos. ISBN 978-84-309-6090-3. 
  • — (2014). El egotismo en la filosofía alemana (en castelán). Editado por Daniel Moreno. Madrid: Biblioteca Nueva. ISBN 978-84-9940-572-8. 
  • — (2011). Escepticismo y fe animal (en castelán). Tradución de Ángel Manuel Faerna. Madrid: Antonio Machado. ISBN 978-84-7774-659-1. 
  • — (2010). Dominaciones y potestades (en castelán). Tradución de José Antonio Fontanilla. Prólogo de Manuel Garrido. Oviedo: KRK. ISBN 978-84-8367-253-2. 
  • — (2009). Soliloquios en Inglaterra y soliloquios posteriores (en castelán). Tradución de Daniel Moreno. Madrid: Trotta. ISBN 978-84-9879-075-7. 
  • — (2009). Ejercicios de autobiografía intelectual (en castelán). Editado por Manuel Ruiz Zamora. Sevilla: Renacimiento. ISBN 978-84-15177-33-3. 
  • — (2008). La razón en el arte y otros escritos de estética (en castelán). Editado por R. Miguel Alfonso. Epílogo de Fernando Savater. Madrid: Verbum. ISBN 978-84-7962-422-4. 
  • — (2006). Platonismo y vida espiritual (en castelán). Tradución e presentación de Daniel Moreno Moreno. Madrid: Trotta. ISBN 978-84-8164-848-5. 
  • — (2006). Los reinos del ser (en castelán). Tradución de Francisco González Aramburo. México: FCE. ISBN 978-84-8367-253-2. 
  • — (2005). La vida de la razón (en castelán). Selección de José Beltrán Llavador. Madrid: Tecnos. ISBN 978-96-8161-905-3. 
  • — (2002). El sentido de la belleza (en castelán). Tradución de Carmen García Trevijano. Madrid: Tecnos. ISBN 978-84-309-3299-3. 
  • — (2002). Personas y lugares. Fragmentos de autobiografía (en castelán). Tradución de Pedro García Martín. Madrid: Trotta. ISBN 978-84-8164-536-1. 
  • — (1958). La vida de la Razón, Editorial Nova. Buenos Aires, Argentina. Tradución directa da primeira edición completa da obra de Aída A. de Kogan. Libro en cinco volumes: inclúe La razón en el sentido común, La razón en la sociedad, La razón en la religión, La razón en el arte e La razón en la ciencia.
  • — (1953) Mi anfitrión el mundo, póstumo. Buenos Aires: Editorial Sudamericana, 1955.
  • — (1946) En la mitad del camino Buenos Aires: Editorial Sudamericana.
  • — (1945) El espacio medio
  • — (1933) Largo rodeo hacia el Nirvana. Madrid: Cruz y Raya.
  • — (1913) Aires de doctrina

Notas

[editar | editar a fonte]
  1. ↑ Pedro García Martín; Valentina Cuadrado Marcos; Teresa Montes Hernández; María Jesús Terrón González; José Ramón Ladrero Gutiérrez (2002). Santayana para jóvenes lectores (PDF) (en castelán). XXI (1/3). Teorema. pp. 223–256. Consultado o 16 de agosto de 2021.
  2. ↑ Santayana, George (1922). Soliloquies in England and Later Soliloquies (en inglés). Only the dead have seen the end of war
  3. ↑ "Beauty as Intrinsic Pleasure by George Santayana" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 2018-04-26. Consultado o 2016-06-15.
  4. ↑ Lovely, Edward W. (2012-09-28). George Santayana's Philosophy of Religion: His Roman Catholic Influences and Phenomenology (en inglés). Lexington Books. pp. 1, 204–206.
  5. ↑ Santayana, George (1905). Reason in Common Sense. The Life of Reason (en inglés) 1. p. 284. Those who cannot remember the past are condemned to repeat it
  6. ↑ Rodríguez, Margarita (9 de setembro de 2024). "O que autor da frase 'Aqueles que não conseguem lembrar o passado estão condenados a repeti-lo' quis realmente dizer". BBC News (en portugués). Consultado o 2026-01-06.
  7. 1 2 "George Santayana" at the Stanford Encyclopedia of Philosophy Arquivado 16 de febreiro de 2018 en Wayback Machine.. Consultado o 25 de abril de 2021.(en inglés)
  8. ↑ Santayana, George, "Apologia Pro Mente Sua", en P. A. Schilpp, The Philosophy of George Santayana (1940), 603.
  9. 1 2 3 4 "George Santayana | Spanish-American Philosopher & Poet | Britannica" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 2019-08-29. Consultado o 2020-01-28.
  10. ↑ Parri, Alice Two Harvard Friends: Charles Loeser and George Santayana Arquivado 25 de setembro de 2014 en Wayback Machine.(en inglés)
  11. ↑ Garrison, Lloyd McKim, An Illustrated History of the Hasty Pudding Club Theatricals, Cambridge, Hasty Pudding Club, 1897.
  12. ↑ Who Belongs To Phi Beta Kappa Arquivado 3 de xaneiro de 2012 en Wayback Machine.(en inglés), Sitio web de Phi Beta Kappa, consultado o 4 de outubro de 2009
  13. ↑ "Santayana, George". Who's Who (en inglés) 59: 1555. 1907.
  14. ↑ George Santayana, Lotze's system of philosophy, Ph.D., 1889
  15. ↑ Lensing, George S. (1986). Wallace Stevens: A Poet's Growth. LSU Press. 313 pp. ISBN 0807112976. pp. 12–13.
  16. ↑ "George SANTAYANA". Cambridge College (en inglés). Consultado o 2026-01-08.
  17. ↑ "George Santayana, 88, Dies in Rome". Harvard Crimson aviso de falecemento do 29 de setembro de 1952. Arquivado 16 de novembro de 2016 en Wayback Machine.. Véxase tamén Harold Kirker (Outono de 1990), "Santayana in Rome", Bulletin of the Santayana Society, pp. 35–37 para a visita de Kirker a Santayana en Roma durante a guerra.
  18. ↑ Saatkamp, Herman; Coleman, Martin (2014-01-01). Zalta, Edward N., ed. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (en inglés). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Arquivado dende o orixinal o 2019-03-18. Consultado o 2017-04-08 – vía Stanford Encyclopedia of Philosophy.
  19. ↑ John McCormick (1987). George Santayana (en inglés). Paragon, NY. p. 119.
  20. ↑ Douglass Shand-Tucci (1995). Boston Bohemia:1881-1900 (en inglés). University of Massachusetts Press. p. 210.
  21. 1 2 3 Flamm, Matthew Caleb. "George Santayana (1863—1952)". Internet Encyclopedia of Philosophy (en inglés) (EUA). ISSN 2161-0002. Consultado o 2026-01-10.
  22. ↑ George Santayana (1948–1952), The Letters of George Santayana, Libro Oito, p. 8:39
  23. ↑ «O meu ateísmo, como o de Spinoza, é a verdadeira piedade cara ao universo e só nega os deuses creados polos homes á súa propia imaxe, para seren servos dos seus intereses humanos». George Santayana, On My Friendly Critics, en Soliloquies in England and Later Soliloquies, 1922 (do Dictionary of American Quotations de Rawson a través de credoreference.com). Consultado o 1 de agosto de 2008.
  24. ↑ «Santayana xoguetónamente chamábase a si mesmo «ateo católico», pero a pesar de que se mergullou deliberadamente na corrente da vida relixiosa católica, nunca tomou os sacramentos. Nin se consideraba literalmente católico nin os católicos o consideraban católico». Kai Nielsen (xullo de 1974), Empiricism, Theoretical Constructs, and God, «The Journal of Religion», Vol. 54, núm. 3, pp. 199–217 (p. 205), publicado por The University of Chicago Press.
  25. ↑ Santayana, George (2015-11-26). "The Life of Reason: Human Understanding" (en inglés).
  26. ↑ Michael K. Potter. Bertrand Russell's Ethics. Londres e Nova York: Continuum, 2006. Pp. xiii, 185. ISBN 0826488102, p.4
  27. ↑ Lensing, George S. (1986). Wallace Stevens: A Poet's Growth. LSU Press. 313 pp. ISBN 0807112976. p.12-23.
  28. ↑ "Stevens, Wallace" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 2013-07-25. Consultado o 2014-01-07.
  29. ↑ Saatkamp, Herman, "George Santayana Arquivado 2013-12-02 en Wayback Machine." The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edición de outono de 2010), Edward N. Zalta (ed.)(en inglés)
  30. ↑ Religious Naturalism Today, pp. 21–37
  31. ↑ Whitehead, A.N. (1929). Process and Reality. An Essay in Cosmology. Gifford Lectures Delivered in the University of Edinburgh During the Session 1927–1928, Macmillan, Nova York, Cambridge University Press, Cambridge UK.
  32. ↑ Véxase o sexto parágrafo, That's Not All, Folks! "Of course you know this means war." Who said it?, por Terry Teachout, The Wall Street Journal, 25 de novembro de 2003, (Arquivado en WebCite).(en inglés)
  33. ↑ We Didn't Start the Fire Arquivado 6 de maio de 2021 en Wayback Machine.. BillyJoel.com. Consultado o 25 de setembro de 2016.(en inglés)
  34. ↑ ""I Am the Night"". DCAU (en inglés). Consultado o 2026-01-11.
  35. ↑ SUZANNE, Bernard F. "Plato FAQ: Did Plato write :"Only the dead have seen the end of war"?". plato-dialogues.org (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 2018-10-18. Consultado o 2018-04-29.
  36. ↑ "Who Really Said That?". The Chronicle of Higher Education (en inglés). 2013-09-16. Arquivado dende o orixinal o 2018-06-25. Consultado o 2018-04-29.
  37. ↑ "The Benson Medal" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 2013-09-18. Consultado o 2014-01-07.
  38. ↑ George Santayana; William G. Holzberger (Editor). (2006). The Letters of George Santayana, Book Seven, 1941–1947. (MIT Press (MA), tapa dura, 9780262195560, 569pp.) (p. 143).
  39. ↑ "University Lectures – Secretary of the Faculty" (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 2013-09-28.

Véxase tamén

[editar | editar a fonte]

Bibliografía

[editar | editar a fonte]
  • Beltrán Llavador, José (2008). Celebrar el mundo. Introducción al pensar nómada de George Santayana. Valencia: PUV. ISBN 978-84-370-7025-4
  • Estébanez Estébanez, Cayetano (2000). La obra literaria de George Santayana. Valladolid: Universidad de Valladolid. ISBN 978-84-8448-047-X
  • Jeffers, Thomas L. (2005). Apprenticeships: The Bildungsroman from Goethe to Santayana. Nova York: Palgrave: 159–84.
  • Lida, Raimundo (1943). Belleza, arte y poesía en la estética de Santayana. Universidad Nacional de Tucumán, Facultad de Filosofía y Letras.
  • McCormick, John (1987). George Santayana: A Biography. Nova York: Alfred A. Knopf.

Ligazóns externas

[editar | editar a fonte]
Obtido de «https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Santayana&oldid=7392837»