Costumismo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Exemplo dun dos escritores máis destacables do Costumismo galego, Antonio Noriega Varela.

O costumismo e o termo co que se alude a un tipo de creación literaria desenvolta na España do século XIX, sobre todo entre 1830 e 1850, e máis especificamente ó chamado o “artigo de costumes”, texto breve que tiña por obxecto o retrato filosófico, festivo ou satírico dos costumes populares do seu tempo, nunha peculiar fusión entre o ensaio e o conto caracterizada por unha mínima acción, pola escasa presencia do diálogo e polo seu descritivismo. Así mesmo, o costumismo esténdese a todas as artes, podendo falar de pintura, relatos ou novelas costumistas, sendo o folclore a miúdo unha forma de costumismo.

O costumismo ten unha consideración transversal ao longo da historia da arte, malia que a tendencia é a falar de costumismo especialmente relacionado cos autores a partir do século XIX. Entre estes autores están Larra ou Mesonero, que foron os que consolidaron o xénero nas revistas do seu tempo. Este tipo de artigos irán evoluíndo dende a pintura de ambientes e espazos (escenas) á de tipos representativos do grupo social ó que pertencen.

Historia do costumismo[editar | editar a fonte]

A partir da publicación en 1843/44 de Los españoles pintados por sí mismos (inmediatamente posterior á de Les Français peints par eux mêmes e Heads of the People, or Portraits of the English), obra na que se pretendía ofrecer unha descrición dos tipos e costumes máis característicos da nación e das súas diferentes rexións, este tipo de literatura vencéllase á reacción contra o irrealismo romántico e ó afán por preservar o típico nacional que xulgaban corría o risco de desaparición. Sen embargo a crítica aprecia no costumismo madrileño un desinterese e menosprezo polo de fóra, o que provocaría como reacción un costumismo de corte rexional que trataría de describir as propias tradicións (especialmente prolíficos serían o andaluz, o cántabro, e o leonés) e que medra no clima de toma de conciencia das identidades diferenciais que se producen por volta da metade do século.

Trala participación do compostelán Antonio Neira de Mosquera en Los españoles pintados por sí mismos cun texto sobre “El gaiteiro gallego” sería a madrileña sociedade Galicia Literaria a que se empeñaría en desenvolver un dos proxectos semellante ós anteditos, titulado Los gallegos pintados por sí mismos. Sería Victorino Novo, un dos membros da sociedade que máis activamente apoiara a idea, quen dalgún xeito a retomaría, preparando unha colección de artigos que constituísen unha descrición de tipos da terra. Aparentemente publicada entre 1883 e 1887 en El correo gallego de Ferrol co título Álbum de Galicia. Tipos, costumbres y leyendas, inclúe varios dos cadros escritos polos seus autores para formar en parte do proxecto fundacional de Galicia Literaria, entre eles, os de Lamas Carvajal ou Xesús Muruais.

Da influencia foránea no espallamento dunha estética costumista en Galicia fala o papel protagónico que Antonio Trueba recoñecido pola crítica como un importante escritor costumista (ademais de prologuista das Escenas montañosas de Pereda), xogou na literatura galega, xa que o seu Libro de cantares (1842), que consolidou no ámbito peninsular a temática folclórica e as formas líricas populares, sería a inspiración directa de Rosalía de Castro nos Cantares gallegos, tal e como a escritora confesa no seu prólogo a esta obra.

A literatura costumista foi unha importante escola de aprendizaxe para os inciadores da novela realista do século XIX, coa que ás veces se confunde. En Galicia o modelo estético costumista asumiría tamén a función de defensa dos valores tradicionais ante o avance alienante da modernidade. Así mentres que Lamas Carvajal en Gallegada permanecía fiel ó modelo costumista coa vontade de conservar os costumes galegos máis enxebres, Pérez Placer intentaría renovar ese modelo con apuntamentos naturalistas e impresionistas pero sería Álvarez de Nóvoa quen definitivamente o superase coa nova sensibilidade dos contos de Pé das Burgas. Na novela decimonónica hai influencia costumista e importante no folletín, en obras como ¡A Besta! ou nos contos de Labarta Posse, iniciándose unha liña de continuidade que chegará ata ós nosos días, centrada no ruralismo, por medio de autores como Lesta Meis ou García Barros na narrativa ou Varela Buxán no teatro.

Dándolle ó termo “costumismo” un valor máis xeral, aplicábel a aquelas obras nas que na acción é mínima e cobra protagonismo a descrición de tipos e escenas, é posíbel detectar a súa pegada en autores como Pintos Villar, Añón, José Benito Amado Boullosa, Luís González López, Juán Bautista Armada y Losada ou Losada Astray, e mesmo nas novelas históricas de López Ferreiro.

Costumismo galego[editar | editar a fonte]

No século XIX, Rosalía de Castro, Curros Enríquez e Eduardo Pondal iniciaron unha recuperación da literatura galega que foi coñecida como o Rexurdimento. Estes Precursores comezaron facendo unha literatura de carácter popular e costumista, na que se revalorizaba Galiza, as costumes da súa xente e o folclore, o paisaxe, o idioma; criticábase a aldraxe, a Castela, a situación precaria do idioma galego e das súas xentes.  A raíz de esta recuperación de uso e revitalización da lingua galega, así como tamén un inicio de creación da identidade do pobo, no século XX apareceu un elenco de autores que tomaron a estas tres figuras, os Precursores como referentes para a continuación da literatura galega.

Irmandades da Fala[editar | editar a fonte]

As Irmandades da Fala foi unha organización activa desde o ano 1916 até o ano 1931. Este grupo focalizou a súa literatura nunha de carácter rexionalista. Esta literatura rexionalista dedicaba a súa atención a temas como a crise, cunha perspectiva costumista, ruralista e de humorismo burlesco. Do mesmo xeito, detectaban déficits na lingua galega e no seu uso; centraron a súa atención no cultivo da poesía cun fondo celtista propiciado grazas ao ruralismo que lles serviu como método de denuncia.

No tocante aos repertorios herdados, a súa influencia poética radica no costumismo ruralista de Rosalía, na poesía civil de Curros e no historicismo profético de Pondal. No ámbito teatral os seus repertorios focalízanse nun teatro social, histórico, lírico (como a zarzuela) e nun costumismo humorista.

Ramón Cabanillas[editar | editar a fonte]

"Ya hemos encontrado al gran poeta que nos llevaron el día que enterraron a Curros" Basilio Álvarez (1913)

Ramón Cabanillas (1976 - 1959) foi un dos máximos expoñentes nas Irmandades da Fala. Ao longo da súa vida, desenvolveu unha ampla traxectoria poética con diversas influencias, sendo as máis destacábeis o saudosismo (influencia de Teixeira de Pascoaes), o celtismo (cuxa influencia reside no poeta irlandés Yeats), e a tradición dos Precursores do séxulo XIX como Rosalía, Curros e Pondal, ademais da poesía popular (con influencia do folclore).

Entre 1910 e 1915 residiu na Havana, Cuba, onde desenvolveu unha literatura de carácter agrarista caracterizada por una mestura de modernismo e anticaciquismo.

Das súas obras con carácter costumista, destaca Vento Mareiro (1915). Neste libro de poemas detéctase unha forte influencia pola poesía tradicionalista, sobre todo de Rosalía e Curros, xunto cunha influencia Modernista de Rubén Darío. A raíz deste poemario, foi considerado como o “poeta da raza”

Noriega Varela[editar | editar a fonte]

Antonio Noriega Varela (1869 - 1947) foi un autor que cultivou unha literatura de carácter modernista mesturada co saudosismo, tendo como resultado un impresionismo franciscano e un forte simbolismo da natureza.

Disparidade no Costumismo galego[editar | editar a fonte]

Durante a primeira metade do século XX, a influencia das Vangardas europeas provocou que unha nova xeración de autores (coñecida como “os Novos”). Este novo grupo de autores tiñan unha concepción moi diferente da literatura galega á que tiñan os autores precedentes, que deron lugar a diversas tensións.

Os "Vellos"[editar | editar a fonte]

Denominados negativamente como “pasadistas”. Conformaban este grupo escritores como Vicente Risco e Antonio Villar Ponte. A súa literatura reunía unhas características vinculadas á anterior forma de facer literatura:

O Rexionalismo galego[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]