Xerusalén

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
(Redirixido desde "Xerusalem")
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.

Coordenadas: 31°47′N 35°13′E / 31.783°N 35.217°E / 31.783; 35.217

Xerusalén
יְרוּשָׁלַיִם (Yerushalayim) (en hebreo)
القُدس (al-Quds) (en árabe)
Flag of Jerusalem.svg Emblem of Jerusalem.svg
Jerusalem infobox image.JPG
Comezando por enriba e á esquerda: vista de Xerusalén Givat ha'Arba, Mamilla, a Cidade Vella e a Cúpula da Roca, un zoco na Cidade Vella, Knesset, o Muro das Lamentacións, a Torre de David e sobre as murallas da Cidade Vella.
Situación xeográfica
Xerusalén en Israel
Xerusalén
Xerusalén
País Flag of Israel.svg Israel
Distrito Distrito de Xerusalén
Xeografía
Altitude 630 msnm
Superficie 125´2 km²
Poboación
Poboación 933 113 hab. (2012)
Densidade 6.400 hab/km²
Xentilicio xerosolimitano, hierosolimitano[1]
Información
Código postal
Alcalde Nir Barkat
Páxina web jerusalem.muni.il
Xerusalén: Muro das Lamentacións e a Cúpula da Rocha, folleada a ouro desde 1994
Reconstrución do templo de Salomón

Xerusalén[1] (en árabe: القدس, al-Quds; en hebreo moderno: ירושלים, Yerushaláyim) é unha antiga cidade do Oriente Medio. Situada no medio da liña verde que separa Israel de Cisxordania, Xerusalén é cidade santa para tres relixións: cristianismo, islam e xudaísmo. Tanto israelís como palestinos pretenden pór nela a súa capital, tendo control sobre ela o estado de Israel.

Toponimia[editar | editar a fonte]

O nome da cidade en árabe é Al-Quds (القدس), que significa Sagrado, ou Bayt al-Maqdes (بيت المقدس), que significa literalmente Casa do sagrado, sendo esta segunda maneira moi pouco habitual. O Estado de Israel, que ocupa a cidade, usa como denominación en árabe o nome arcaico en árabe coránico Urshalim (أورشليم), que non ten uso na lingua oral e moi escaso na escrita, ou a forma mixta Urshalim Al-Quds (أورشليم القدس)

En hebreo denomínase Yerushalayim (יְרוּשָׁלַיִם) cuxo orixe é incerto, tendo diferentes interpretacións, por un lado algúns expertos afirman que procede das palabras hebreas yeru (ירו), que significa casa, e shalem ou shalom (שלם'), que significa paz, polo que en conxunto significaría casa da paz. Outra interpretación é que podería facer referencia a Salem, un antigo nome da cidade que aparece no Xénese.

Demografía[editar | editar a fonte]

Ten actualmente unha poboación de 700 000 habitantes. A súa aglomeración urbana terá preto de 1088 mil habitantes. É unha cidade moi heteroxénea onde están representados grupos de unha vasta diversidade relixiosa, nacional e sócio-económica. A chamada "cidade vella" está rodeada de murallas e está dividida en catro partes: a xudaica, a cristá, a armenia e a musulmana.

Evolución da poboación[editar | editar a fonte]

Ano Xudeus Musulmáns Cristiáns Total
1525 1000 3700  ? 4700
1538 1150 6750  ? 7900
1553 1634 11,750  ? 12,384
1562 1200 11,450  ? 12,650
1844 7120 5000 3390 15,510
1876 12,000 7560 5470 25,030
1896 28,110 8560 8750 45,420
1922 34,000 13,400 14,700 62,600
1931 51,200 19,900 19,300 90,500
1944 97,000 30,600 29,400 157,000
1948 100,000 40,000 25,000 165,000
1967 195,700 54,963 12,646 263,307
1980 292,300  ?  ? 407,100
1985 327,700  ?  ? 457,700
1987 340,000 121,000 14,000 475,000
1990 378,200 131,800 14,400 524,400
1995 482,000 164,300 16,300 662,600
1996 421,200  ?  ? 602,100
2000 448,800 208,700  ? 657,500
2004 464,000  ?  ? 692,000
2012 933 113

Historia[editar | editar a fonte]

Xerusalén atópase a só vinte quilómetros de Xericó, que se considera o primeiro asentamento protourbano da historia (c. 8.000 a.C.), e na ruta dende este primixenio enclave ao Mediterráneo (50 km). Non é por conseguinte estrano que os outeiros polos que se estende a cidade fosen dende tempos moi remotos lugar de actividade humana.

A cidade en 1900 dende o Monte dos Olivos

Orixes[editar | editar a fonte]

En concreto xa antes do 3000 a.C., no contorno do manancial Gihon nas abas do monte Ophel (un esporón ao sur da actual explanada das mesquitas [2]), aparecen achados dun primitivo poboamento que, a partir daquela data, indican un reasentamento permanente (olaría, casas rectangulares, sepulcros escavados na rocha). Ese vai ser o lugar da primeira Xerusalén.

Será ao redor do 2000 a.C. cando, despois de que na segunda metade do terceiro milenio non haxa apenas restos de actividade no enclave (posible destrución por conquistadores), reaparece reconstruída unha cidade-estado cananea co nome, segundo textos exipcios, de Rushalimum ou Urusilimu. Ao principio coma unión de varias tribos cada cal co seu líder, e unha centuria máis tarde cun rei.

É xa a cidade que en hebreo na Biblia se denomina Yerushalem (fundada por Shalem, divindade amorrea, ascendencia dos cananeos), onde Abraám tivo un encontro co seu rei Melquisedec.

No monte ao norte da cidade, chamado Moria, Abraám sacrificou un carneiro no canto do seu fillo Isaac. Andando o tempo será un dos lugares tidos por máis sagrados.

A cidade cananea era un centro importante cun recinto ben fortificado que abrigaba tamén o manancial Gihon (onde se erixía unha forte torre defensiva [3]). Fóra de murallas existían dous lugares sagrados: un ao norte, no monte Moria, dedicado a Shalem; e o outro na situación do actual Santo Sepulcro.

Ata o século XIII a.C. parece que houbo un estancamento e progresivo declive, coincidente ca posibel chegada dos Pobos do mar e incendio da cidade. Para cando chegaron as tribos xudías á rexión, volvía a ser unha praza forte en mans dos xebuseos (pobo amorreo tamén). A cidade era pequena pero ben protexida cunha cidadela no norte[4]. Os xudeus asentáronse nas inmediacións sen atacala.

Cidade de David e Templo de Salomón[editar | editar a fonte]

Con todo, cara ao 1000 a.C., o rei David da tribo de Xudá conquísta a cidade e faina capital das doce tribos de Israel, nun principio como lugar neutral de compromiso para o resto.

Unha segunda decisión transcendental para a historia da cidade foi elixila tamén capital relixiosa, trasladando ao monte Moria o Tabernáculo coa Arca da Alianza. A súa idea era construír alí un templo para albergala, pero a tarefa recaerá no seu fillo Salomón. O que si fixo David foi levantar un pazo onde se situaba a cidadela xebusita (o lugar chamado Millo)[5].

Храм I.jpg

O rei Salomón estende a cidade dobrando o seu tamaño. Constrúe un complexo pacego no Ophel, entre a vella cidade amurallada e a nova explanada ao norte, onde inicia a erección do primeiro Templo de Xerusalén (960 a.C.)[6][7][8]. A descrición bíblica, da que non quedan restos, fala da gran suntuosidade dos materiais empregados na construción do conxunto (artesáns e materiais de Tiro, cedros do Líbano), separado do resto da cidade por unha muralla [9].

En 922 a.C., as disensións internas deixan a Xerusalén coma capital só do reino de Xudá. Porén, comeza un período de máis de tres séculos de expansión urbana e crecemento da poboación (refuxiados do reino escindido de Israel ao norte) no que se convirte nunha verdadeira cidade, centro relixioso de primeira orde. O desenvolvemento realízase cara ao oeste salvando o val do Tyropoeon, e baixo o reinado de Ezequías (727 a.C.-698 a.C.) arrodéase dunha forte e ancha muralla [10][11]. A outra grande infraestrutura desta época pretende garantir o abastecemento de auga dende o manancial Gihon, para o cal escávase un canal subterráneo ata a punta sur da cidade, onde se acumula nunha cisterna (a piscina de Shiloé) [12].

Conquista Babilonica[editar | editar a fonte]

No 586 a.C. os babilonios toman e arrasan a cidade queimando o Templo de Salomón. Amnistiados polo rei Ciro II de Persia no 538 a.C., os xudeus voltan e reconstrúen Xerusalén, erixindo un novo Templo (516 a.C.) no mesmo lugar e coas mesmas dimensións [13] pero sen o complexo palacial que o separaba do pobo [14][15]. Convértese nun lugar de peregrinación.

De calquera maneira, a agora capital de provincia persa permanece pequena en comparanza co que foi. Aínda cando Nehemías reconstrúe as vellas murallas do oeste (435 a.C. [16]). Nesta época constrúese tamén una fortaleza (HaBirah) na vulnerable esquina noroeste do monte do Templo.

No período helenístico Xerusalén continúa coma unha pequena cidade. Tras gozar dunha gran autonomía, os intentos helenizadores (un ximnasio xunto a HaBirah, vilas dos ricos en estilo clásico na chamada cidade superior) rematan na revolta dos macabeos en 168 a.C. ao entendelo como unha agresión aos ritos xudeos. Os ocupantes erixen unha nova fortaleza (Acra) no Ophel, onde estaba o pazo de Salomón. Tras anos de guerra, os macabeos conquistan a cidade e fana de novo capital, instaurando a Dinastía Hasmonea. O crecemento subseguinte volta a ser dramático. Os reis hasmoneos refán novamente as murallas e constrúen un pazo preto da ponte que, atravesando o val Tyropoeon, levaba do monte do Templo á parte oeste (cidade superior)[17]. Asemade amplían a explanada do Templo cara ao sur recheando o val e derrubando o Acra, símbolo da ocupación helena.

No 63 a.C., os romanos ao mando de Cneo Pompeio Magno conquistan a cidade.

Herodes e o cénit de Xerusalén[editar | editar a fonte]

Proclamado por Roma rei de Xudea no 37 a.C., Herodes o Grande vai emprender unha actividade construtora que levará a cidade ao seu apoxeo [18]: empeza restaurando e ampliando o Templo[19]; para a inxente cantidade de peregrinos duplica a superficie da explanada (o actual Muro das Lamentacións é un resto do gran muro de contención occidental [20]) e deféndea cunha nova fortaleza no canto da HaBirah, a impoñente Antonia[21]. Pechando o sur do recinto eleva unha gran Basílica Real, sempre no prevalecente estilo helenístico[22].

Para si erixe un pazo no extremo oeste da cidade superior, xunto a primeira muralla[23], protexido por tres magníficas torres [24] (cidadela que andando o tempo chamarase Torre de David). Baixando cara o Tyropoeon, a cidade superior é o barrio de luxosas vilas dos altos dignatarios da corte, e no seu límite leste eríxense o hipódromo e o teatro[25].

Como o gran crecemento da capital tiña superado o antigo recinto polo norte, manda facer unha segunda muralla que cerque os novos barrios [26]. A máis, amplía o sistema de abastecemento de augas para a pequena metrópole con novos embalses, reservorios, cisternas e acuedutos.

Esta vai ser a cidade onde morrerá Xesús de Nazaret, versión revisada co estudo do Evanxeo de Bernabé, excluído no seu momento da Biblia.

Tras Herodes, cara o 44 d.C. unha terceira muralla foi levantada máis ao norte[27]. Despois os conflitos entre xudeus e romanos foron en ascenso ata que unha gran revolta foi finalmente, no ano 70 d.C., esmagada polo futuro emperador Tito Flavio Sabino Vespasiano, Xerusalén arrasada e o Templo destruído.

Aelia Capitolina[editar | editar a fonte]

Nos anos que seguiron, a Lexión X asentouse no que fora a cidade superior. A poboación xudía foi substituída por romanos e helenísticos. Os xudeus convertidos a nova relixión cristiá foron tolerados, e deron orixe a unha pequena comunidade asentada arredor da lexión, e que vivía proporcionándolle diversos servizos.

Mapa Madaba: mosaico do s. VI no que se aprecia o Cardo Maximus (N-S de 22m ancho), porticado, concentrando a actividade comercial.

A resposta a revolta foi severa e exemplar. Así, unha nova cidade, urbe ou polis, consagrada aos novos deuses dunha nova cidade, co nome de Aelia Capitolina, no 130 foi fundada polo emperador Adriano sobre as ruínas de Xerusalén[28]. Sen murallas (engadidas cara o fin do século III ou en época bizantina), e coa disposición clásica do urbanismo romano (catro portas [29], cardo, decumanus, foros). Basicamente configurou a estrutura da cidade vella actual: catro barrios e límites das murallas otomanas.

Na explanada do Templo Adriano erixiu un novo, dedicado a Xúpiter.

Cristiana e bizantina[editar | editar a fonte]

Santo Sepulcro no século IV.

Ao comezo do século IV, coa asunción do cristianismo coma relixión do Imperio e a división do mesmo, coa conseguinte proclamación de Constantinopla a súa nova capital do Imperio Romano de Oriente, Xerusalén vai se converter no foco de peregrinación da emerxente nova fe, Terra Santa. Da man da nai do emperador Constantino I o Grande, Santa Helena, eríxense igrexas conmemorativas nos chamados santos lugares, onde se pensaba que Xesús Cristo pasara as súas derradeiras horas. A máis importante, no centro urbano, a do Santo Sepulcro (326/35 [30]). Levantada no lugar da morte e sepultura de Xesús (Gólgota), derrubando o templo a Venus que levantara o emperador Adriano no lugar, o templo de Xúpiter tamén sufriu a mesma sorte ca chegada do cristianismo. Ao outro lado do val de Kidron, no Monte das Oliveiras, erixiuse outra igrexa importante, a Eleona (325-35). Despois de languidecer coma pequena colonia de provincias, a economía local vai reverdecer co impulso das peregrinacións.

É de destacar que a décima lexión abandonará a cidade a fins do século III, deixando un baleiro urbano propicio para a construción de igrexas, mosteiros e hostalerías monásticas,actual barrio armenio.

Durante o Imperio Bizantino, cara a metade do século V, a emperatriz Eudoxia construíu varias igrexas, unha preto da cisterna de Siloé, o que tivo por consecuencia estender as murallas e por ende a cidade ata o sur, aos vellos límites da primeira muralla. Foi o emperador Xustiniano quen deu corpo a esta extensión ampliando ata alí o Cardo Máximus, dándolle esplendor e construíndo a Nea Igrexa (540), a maior basílica bizantina en Xerusalén[31].

A cidade foi tomada polos persas sasánidas no 614 e conquistado pouco despois polo califa Omar.

Xerusalén musulmá[editar | editar a fonte]

A cidade foi conquistada polo Califato Omeia no ano 638, e de seguido planeouse erixir unha mesquita na explanada valeira do Templo.

planta da Cúpula da Rocha

A rivalidade entre o califato omeia de Damasco (dende o 661) e as cidades santas da península arábiga, A Meca e Medina, levaron ao califa Abd al-Malik a promover a Xerusalén coma centro de peregrinación erixindo a Cúpula da Rocha (685-92) no centro da explanada, atribuíndo ao lugar a pasaxe do Corán onde se relata unha viaxe nocturna de Mahoma e posterior ascensión, dende a suposta rocha do sacrificio de Abraám, aos ceos. A máis, na esquina sudoeste, construíu un complexo pacego e hospital de peregrinos.

O seu fillo e sucesor, o califa Al Walid I, completa o conxunto reconstruíndo a mesquita Al-Aqsa en pedra a comezos do século VIII[32].

Ambas obras de primeira orde, fundacionais da arte islámica, van conformar un conxunto (explanada das mesquitas, Haram Esh Sharif[33]) que ata hoxe identifica o perfil da cidade[34].

No 750, os abásidas fanse co poder e desprazan o centro de gravidade do califato a Bagdad. Xerusalén resulta completamente esquecida excepto para as reconstrucións de Al Aqsa tras varios terremotos (que destrúen os pazos omeias).

Por contra, recibe unha crecente atención dos emerxentes poderes do occidente cristián. Sinaladamente do emperador Carlomagno que manda construír mosteiros, hospedería, mercado e biblioteca.

O campo de batalla no que se converteu a rexión no século XI fixo que Xerusalén cambiara constantemente de mans (tulúnidas, fatimitas, turcos seleúcidas). Repregáronse as murallas do sur ata os límites de Aelia Capitolina e comezou a segregación de barrios por relixións[35].

Época das Cruzadas[editar | editar a fonte]

En 1099 os cruzados toman a cidade, masacran a poboación musulmá e xudía e instauran o Reino de Xerusalén.

A nova capital cristiá organízase segundo as diferentes orixes dos cruzados, dentro das murallas cuxo perímetro subsiste en grandes liñas ata hoxe, cunha reforzada cidadela (Torre de David) a carón da que se dispúña o pazo real[36].

Eríxense novas igrexas (Santa Ana) e reconstrúense outras, significativamente a do Santo Sepulcro en estilo románico. A Cúpula da Rocha cristianízase coma Templo do Señor. As ordes militares asentan os seus cuarteis en diferentes puntos da cidade (os Templarios segundo o seu nome, na explanada do Templo, ocupando Al Aqsa; os Hospitalarios de Malta preto do Santo Sepulcro; os Teutónicos no sur).

Imperio Otomán[editar | editar a fonte]

No 1187 Saladino conquista a cidade (Al-Quds, como xa comezaba a coñecerse no mundo árabe. Un sucesor seu, sultán ayubí de Damasco manda demoler as murallas en 1219, e así vai permanecer Xerusalén por vez primeira na súa historia, desgornecida (só a cidadela foi reparada en 1310) ata que o sultán otomano Suleimán o Magnífico levante as definitivas murallas cara a 1550[37][38].

Non é máis que un sinal da súa definitiva perda de importancia coma centro de poder político en beneficio do Cairo ayubí e mameluco ou o Estambul otomano, a finais do século XVIII contaba con menos de 10.000 habitantes[39].

Harhab mini.JPG

Nesta época a cidade non era tan sequera capital provincial, porén continúa a contrucción de madrasas (escolas coránicas), zawiyas (mosteiros) e ribats (hospederías de peregrinos). Situadas sobor de todo ao redor do Haram (ao norte e oeste, futuro barrio musulmán)[40][41]. Naquel, os sultáns mamelucos (1250-1517) e otomanos si que se ocuparon de embelecer a Cúpula da Rocha e a mesquita Al Aqsa, asemade de fornecer o complexo con novos aditamentos (El Kas, fonte para ablucións).

Foi o tempo no que a poucos, unha pequena comunidade xudía foi tolerada no sueste da cidade, cunha primeira sinagoga (Ramban); comunidade ampliada despois cos refuxiados sefardís da expulsión de España (século XVI). Así foise configurando o barrio xudeu.

Século XIX[editar | editar a fonte]

A partir de 1831 levaronse a cabo algún cambio administrativo que melloraron a situación da cidade: primeiro, estendéronse os dereitos aos non musulmáns (forte inmigración xudía); reorganizouse a administración e concedéuselle o estatuto de municipalidade en 1863; en terceiro lugar, incrementouse a seguridade de camiños e urbana (peregrinacións).

O resultado inmediato foi o incremento de poboación; o establecemento de consulados das potencias occidentais do momento que á súa vez protexían os connacionais das fundacións relixiosas asentadas; as expedicións de estudosos historiadores e arqueólogos; en definitiva, unha mellora radical da economía da cidade.

Un dos efectos da forte inmigración de xudeus da diáspora foi o amoreamento no seu barrio na cidade vella[42], o que provocou por vez primeira a expansión fora de murallas a partir de 1860 [43], especialmente no oeste e noroeste (carreteira de Xafa) [44].

Protectorado británico[editar | editar a fonte]

O período de entreguerras baixo mandato británico foi o do desenvolvemento de Xerusalén coma cidade moderna. Capital de Palestina, experimenta un enorme crecemento ordenado segundo plans urbanísticos (1918 por W.McLean; 1919, P.Geddes). Constrúese o centro actual cos grandes hoteis (King David) e barrios residenciais según a moda dos ocupantes (cidade xardín inglesa) e os novos inmigrantes, arquitectos alemáns que traen o estilo internacional da Bauhaus[45].

Capital dun conflito sen rematar[editar | editar a fonte]

Trala progresiva colonización xudea, a guerra de 1948 e a independencia de Israel, o armisticio deixou unha liña verde entre a parte occidental (israelí) e o leste xunto a cidade vella (árabe)[46]. Porén a raíz da Guerra dos Seis Días de 1967 Israel anexionou unilateralmente os barrios orientais [47].

Dende entón, séguese a producir o desenvolvemento de novas áreas na zona ocupada [48][49], configurando unha metrópole entre dúas beiras, dous mundos enfrontados (Israel e Autoridade Nacional Palestina en Cisxordania dende 1994).

Cidades irmandadas[editar | editar a fonte]

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para xerosolimitano.
  2. http://emp.byui.edu/SATTERFIELDB/Jerusalem/Ophel2.jpg
  3. http://198.62.75.5/www1/ofm/sbf/escurs/Ger/03ScavoKenyonBig.jpg
  4. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/jebusite.gif
  5. http://www.templeinstitute.org/gallery_images/david_conquers_gallery.jpg
  6. http://www.huc.edu/de/arubin/images/solomons_temple.gif
  7. http://www.katapi.org.uk/images/Maps/JerusalemTempleSol6h.gif
  8. http://www.american.edu/ted/hpages/jeruselum/citydav.jpg
  9. http://www.mishkanministries.org/images/wft11.jpg
  10. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/1st_temple.jpg
  11. http://212.179.31.105/images/Uploaded/ariel%20center-model%20of%20Jerusalem.jpg
  12. http://hitch.south.cx/HezekiahsTunnel-Plan.gif][http://hitch.south.cx/ba8.jpg
  13. http://www.yahweh.com/TemplePage/First-Second-Temples.jpg
  14. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/nehemiah.jpg
  15. http://ecx.images-amazon.com/images/I/61G6BPENFBL._SL500_AA240_.jpg
  16. http://www.thecogmi.org/ancientmaps/Jerusalem%20in%20the%20time%20of%20Nehemiah.jpg
  17. http://www.templemount.org/sagiv2/drawing8.jpg
  18. http://www.holylandnetwork.com/temple/images/model_holyland.jpg
  19. http://www.intercontinentalcog.org/images-galleries%203/Temple_at_time_of_Jesus-099.jpg
  20. http://www.intercontinentalcog.org/images-galleries%203/Temple_at_time_of_Jesus-098.jpg
  21. http://www.bible-history.com/jerusalem/antonia_fortress.jpg
  22. http://www.intercontinentalcog.org/images-galleries%203/Temple_Mount-05477.jpg
  23. http://www.bible-history.com/jerusalem/herods_palace.jpg
  24. http://www.bible-history.com/jerusalem/herods_3_towers.jpg
  25. http://www.ebibleteacher.com/images/jerumod.jpg
  26. http://www.templemount.org/graphics4/Fig15-4.gif
  27. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/herodian.jpg
  28. http://www.jesusneverexisted.com/IMAGES/1-Aelia-135.jpg
  29. http://www.jerusalem.muni.il/english/tour/history/132/pic.gif
  30. http://www.christusrex.org/www1/jhs/THS-const.jpg
  31. http://198.62.75.1/www1/ofm/mad/articles/ills/TzafrirJerusBizant.jpg
  32. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/al-quds(-1099).jpg
  33. http://www.planetware.com/i/map/ISR/jerusalem-temple-mount-map.jpg
  34. http://www.atlastours.net/holyland/al_aqsa_mosque.jpg
  35. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/al-quds(-1099)2.jpg
  36. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/hierosolyma.jpg
  37. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/ottoman.jpg
  38. http://jnul.huji.ac.il/dl/maps/jer/images/jer440/jer440_a.jpg
  39. http://jnul.huji.ac.il/dl/maps/jer/images/jer050/Jer050_a.jpg
  40. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/mamluk.jpg
  41. http://jnul.huji.ac.il/dl/maps/jer/images/jer030/Jer030_b.jpg
  42. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/historical/1864Romantic.jpg
  43. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/mp/periodic/1860-1870.jpg
  44. http://jnul.huji.ac.il/dl/maps/jer/images/jer259/Jer259_b.jpg
  45. http://jnul.huji.ac.il/dl/maps/jer/images/jerh046a/Jerh046a_b.jpg
  46. http://www.poica.org/editor/case_studies/Jerusalem%20image001.jpg
  47. http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/jerusalem_1973.jpg
  48. http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/jerusalem_84.jpg
  49. http://www.lib.utexas.edu/maps/world_cities/jerusalem_93.jpg

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Xerusalén

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]