Toxo arnal

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Para o xénero de plantas chamadas normalmente toxos ver o artigo Toxo (xénero Ulex).

Toxo arnal
Ulex europaeus4.jpg
Clasificación científica
Reino: Plantae
División: Magnoliophyta
Clase: Magnoliopsida
Orde: Fabales
Familia: Fabaceae
Subfamilia: Faboideae
Tribo: Genisteae
Xénero: Ulex
Especie: U. europaeus
Nome binomial
Ulex europaeus
L.

O toxo arnal, tamén chamado simplemente toxo, é un arbusto espiñento da clase das dicotiledóneas (nome científico: Ulex europaeus) e da familia das leguminosas, de flores amarelas moi rechamantes que mide entre 0,5 ata 3 metros segundo a variedade. Os agromos son verdes e as follas son espiñas de entre 1 e 3 cm. Cando a planta é ainda nova, as follas son normais, trifoliadas.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

O termo galego toxo (en portugués tojo), viría dunha verba preindoeuropea toju. En galego tamén recibe os nomes de toxo bravo, toxo albar, árgoma, cachal, toxo branco, toxo macho, toxo arnelo, toxo arnio, toxo cachas, toxo cachudo ou toxo común.

Distribución e hábitat[editar | editar a fonte]

O toxo atópase no occidente europeo, desde Escocia a Portugal e ao leste até Bélxica. É a "flor nacional" da Bretaña francesa e de Galiza. Noutras partes nas que se introduciu, como Nova Zelandia, Australia, o oeste dos Estados Unidos e Chile, é unha praga. En Galicia é o toxo máis grande do xénero, até os 3 m. Medra nos cantís mariños de gran parte do país e do norte de Portugal. Nesta zona atopamos a subespecie endémica latebracteatus.

Características[editar | editar a fonte]

Tense a crenza de que o toxo está todo o ano en flor mais non é certo, é polas diferentes especies de toxos, que florean a distinto tempo (ver artigo Ulex).

Floración[editar | editar a fonte]

O alecrín é a flor do toxo

As flores, chamadas alecríns ou chorimas, miden entre 1 e 2 cm. O froito é unha vaíña de dous centímetros de cor cinza escuro rodeada dos restos marrón claros da flora. Esta vaíña contén dúas ou tres sementes negras que se liberan cando a vaíña estala en momentos de calor.

Arde moi doadamente, pero medra moi pronto após un incendio, polo que son das primeiras plantas en ocupar un terreo que ardeu. As sementes poden xerminar mesmo se se viron algo afectadas polo lume. O seu uso tradicional é como estrume para as cortes, aínda que a finais do século XX coñeceuse unha proposta por parte dunha empresa xaponesa para aproveitar os restos da roza para a súa utilización como biomasa.

O toxo na cultura popular[editar | editar a fonte]

Galicia[editar | editar a fonte]

A flor do toxo, a chorima, considérase a flor nacional de Galicia, tamén está considerada a flor nacional bretoa[1] O toxo servía coma alimento do gando, coma estrume e tamén para roxar o forno. A parte lígnea, moi dura, servía tamén coma combustíbel nas cociñas de leña e nas lareiras. Tamén para facer os caxatos (cos que tamén se xogaba á choca).

Ditos:

  • Ser coma un toxo arnau, ser áspero no trato. (Salvaterra de Miño).
  • Todo é toxo e por rozar, non hai onde escoller. (Viveiro).

Refráns:

  • Na aldeíña da Torre/ non entra un carro con toxo/ por causa dunha meniña/ que ten o peliño roxo. [2]
  • Se che preguntan mañán/ de quen era a parranda,/ era das mozas da Torre/ porque elas levan a palma.
  • Vaite á merda, vaite á merda,/ por riba dun pau de toxo/ que anda dicindo a xente/ que es fillo dun piolloso.
  • A raíz do toxo verde/ é moi mala de arrincare,/ os amoriños primeiros/ son moi malos de olvidare.
  • Para cuñas, pau de toxo/ para fungueiros, carballo/ para conserva-las verzas unha mañá de orballo. (Lugo).
  • Moitas chorimas no toxo, moita boroa polo forno;
  • As soberbias non caen nos toxos;
  • O toxo sempre che é toxo por floreado que estea;
  • Ao entrar o mes de agosto, ponse o inverno tras do toxo[3].

Estranxeiro[editar | editar a fonte]

O toxo é a insignia dos clans escoceses Sinclair e MacLennan. Mentres que a semellante flor da xesta é a insignia dos reis de Inglaterra.

Na novela clásica de Thomas Hardy O Regreso do Nativo, cando Clym está medio cego de tanto ler, tórnase a apañar toxo na terra de Egdon, para consternación da súa dona Eustacia.

A inflamabilidade do toxo, que arde tan axiña, tamén é mencionada nalgunhas fontes, por exemplo Doyle, no seu libro "Sir Nigel" o personaxe Sir John Chandos di: "...Eles estralan coma un toxo en chamas, mais se aturas un chisco a calor, logo pode que se vire máis frío...Se o galés fose coma o lume de toxo, logo, meu deus! Os escoceses son coma a turba, xa que están a arder pero sen rematar nunca."[4]

Winnie-the-Pooh caeu en riba dun toxo cando estaba intentando apañar mel no primeiro capítulo do libro do mesmo nome.[5]

No segundo libro de J.R.R. Tolkien, As Dúas Torres, Frodo Bulseiro e Samwise Gamgee son guiados por Smeagol (Gollum) entre unha matogueira de toxos moi altos e vellos, de camiño ás Minas Morgul ou a 'Torre da Lúa'. [6]

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Toxo arnal

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Artigo sobre Flores Nacionais no Portal das Palabras da RAG.
  2. A Torre, lugar de Arealonga (Vilagarcía).
  3. Artigo sobre Flores Nacionais no Portal das Palabras da RAG.
  4. Doyle, Sir Arthur Conan; Sir Nigel; Pub:Smith, Elder & Co. London, 1906
  5. Milne, A.A. Winnie the Pooh, Chapter 1.
  6. J.R.R. Tolkien, The Two Towers, Chapter VII; Pub: Houghton Mifflin Company Boston / New York 1954...1982

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • BOUZA BREY, F.: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204.