Taxiquistán - Тоҷикистон
| Ҷумҳурии Тоҷикистон Jumhuríi Tojikistón /dʒumhɪɪ todʒɪkɪsˈton/ República do Taxiquistán |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Taxiquistán (Тоҷикистон) é un país de Asia Central. Tén fronteiras con Afganistán, a China, o Quirguicistán (ou Quirguicia) e o Uzbequistán (ou Uzbequia). É o único país da ex Unión Soviética que fala unha lingua non turca, senón taxico, que é unha lingua irania, que xunto co persa moderno e o darí, derivan do persa medio.
Índice |
Historia [editar]
Política [editar]
O parlamento está constituído por dúas cámaras:
- a Cámara baixa, chamada Majilisi Namoyandagon.
- a Cámara alta, chamada Majlisi Oli.
División Administrativa [editar]
O Taxikistán está dividido en tres provincias (вилоят viloiat /vilo'jat/, plural вилоятҳо viloiatgho /vilo'jatxo/) e máis unha provincia autónoma (вилояти мухтор viloiati mughtor /vilo'jati mux'tor/) :
- Provincia de Sogdiana Вилояти Суғд, número 1 no mapa, capital Ghuxand Хушанд (Xushand).
- Duxanbé Душанбе e Distrito Subordinado da República Ноҳияҳои тобеи Жумҳурӣ (Nohiyahoi tobei Jumhurii), número 2 no mapa, capital Duxanbé.
- Provincia de Ghatlón Вилояти Хатлон (Xatlon), no mapa número 3, capital Curgonteppá Қурғонтеппа (Qurghonteppa).
- Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso Вилояти Мухтори Куҳистони Бадахшон (Viloyáti Muxtori Kuhistoni Badaxshón), no mapa número 4, capital Ghorug Хоруғ (Xorugh).
Nota : a cada provincia séguelle o nome do seu centro administrativo entre parénteses.
A rexión que contén a capital Duxanbé é independente a nivel administrativo, non ten estatuto de provincia pero si un sistema similar.
Cada provincia está dividida en distritos (ноҳия nohiia /,no'hija/, en plural ноҳияҳо nohiiaho /,no'hijaho/)e á súa vez subdivididos en жамоат xamoatos (que equivalen ás nosas "parroquias"), e logo en vilas.
Xeografía [editar]
Economía [editar]
- Artigo principal: Economía de Taxiquistán.
O Taxiquistán é o país máis pobre da ex-Unión Soviética (URSS) e así mesmo un dos máis pobres do mundo. As fontes de ingresos, ligadas á exportación do algodón e do aluminio, son precarias e fan a economía vulnerable aos mercados exteriores.
No 2000, a axuda internacional era esencial para soster os programas de rehabilitación, onde se comeza a reintegrar aos antigos combatentes da guerra civil dentro da sociedade. A axuda internacional ten igualmente sido necesaria para limitar a queda da produción de alimentos, consecuencia dun segundo ano de seca. Mais en agosto do 2001, a Cruz Vermella anunciou o comezo da fame no Taxiquistán, e apelou á axuda internacional.
Demografía [editar]
O principal grupo étnico do Taxiquistán é o taxico, con minorías tales coma os uzbecos e quirguices, e unha pequena minoría en retroceso de rusos. Dado que non todo o mundo en Taxiquistán é taxico, aos cidadáns non taxicos se lles chama taxiquistanos. A xentilicio de calquera persoa do Taxiquistán é taxiquistano, mentras que o grupo étnico maioritario taxico chámanse a si mesmos taxico (tajikí).
Os actuais taxicos son un pobo iranio, concretamente descenden dos antigos pobos iranios orientais de Asia Central, tales coma os sogdianos e os bactrios, cunha mestura de iranios occidentais (Persas) así coma pobos non iranios.[2]
Historicamente, o Taxiquistán e Uzbequia (Xanato de Buxara) foron patria dos xudeus buxorís, que remontan a súa ascendencia ás Tribos Perdidas de Israel abandonan o cativerio dos babilonios no século VII d.C., pero non quedan apenas moitos xudeo-buxorís no Taxiquistán.
Estrutura poboacional [editar]
-
- Informacións de CIA factbook excepto cando indicado.
Pobiación: 6.863.752 (est. xullo 2003 est.)
Estructura etaria:
0-14 anos: 39.8% (male 1,376,244; female 1,353,108)
15-64 anos: 55.5% (male 1,896,509; female 1,915,334)
65 anos o máis: 4.7% (male 140,993; female 181,564) (2003 est.)
Taxa de crecemento da poboación: 1.895% (2007 est.)
Birth rate: 27.33 births/1,000 population (2007 est.)
Death rate: 7.05 deaths/1,000 population (2007 est.)
Net migration rate: -1.33 migrant(s)/1,000 population (2007 est.)
Sex ratio:
at birth: 1.05 male(s)/female
under 15 years: 1.02 male(s)/female
15-64 years: 0.99 male(s)/female
65 years and over: 0.78 male(s)/female
total population: 0.99 male(s)/female (2003 est.)
Infant mortality rate:
total: 113.43 deaths/1,000 live births
female: 99.63 deaths/1,000 live births (2003 est.)
male: 126.58 deaths/1,000 live births
Life expectancy at birth:
total population: 64.37 years
male: 61.39 years
female: 67.5 years (2003 est.)
Total fertility rate: 4.17 children born/woman (2003 est.)
Grupos étnicos [editar]
Os taxicos representan un 79.9%, os usbecos un 15.3%, os rusos un 1.1% (en grande retroceso debido a emigración o retorno a nai patria), os quirguices un 1.1% (tamén en retroceso, moitos prefiren asentarse en Quirguicia) outros (incluíndo os xudeus de Buxara e os alemáns do Volga) un 2.6% (segundo a censo de poboación do ano 2000).
Cadro étnico segundo os censos de poboación dende 1926 ata 2000 (en miles) [3]
Nota: Dentro da categoría de taxicos tamén se inclúen aproximadamente 135.000 Pamires (dos que un 65% son xugnís, un 13% rushanís, un 12% vaghís, un 5% bartanguís, un 3% iazgulomís, un 1.5% hufís, e un 0.8% ixcaximís) e uns 5.000 iagnobís. Os taxicos excluíndo os pobos do Pamir e os iagnobís conforman un 77.6% da poboación de acordo co censo de 2000.
| Ano | 1926 | 1937 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| Poboación total | 827,2 | 1383,5 | 1484,4 | 1980,5 | 2899,6 | 3806,2 | 5092,6 | 6127,5 |
| Taxicos | 619,0 | 840,6 | 884,0 | 1051,2 | 1629,9 | 2237,0 | 3172,4 | 4898,4 |
| Usbecos e outros pobos túrquicos | 176,4 | 332,3 | 359,6 | 455,0 | 665,7 | 873,2 | 1197,8 | 1012,5 |
| Dos cales: Lakai | 51,0 | |||||||
| ::Kongrat | 15,1 | |||||||
| ::Katagan | 4,9 | |||||||
| ::Barlos | 3,7 | |||||||
| ::Yuz | 1,1 | |||||||
| Rusos | 5,6 | 114,9 | 134,9 | 262,6 | 344,1 | 395,1 | 388,5 | 68,2 |
| Quirguiz | 11,4 | 26,4 | 28,0 | 25,7 | 35,5 | 48,4 | 63,8 | 65,5 |
| Turcomanos | 4,1 | 3,2 | 4,0 | 7,1 | 11,0 | 14,0 | 20,5 | 20,3 |
| Tártaros | 1,0 | 16,6 | 18,3 | 56,9 | 70,8 | 79,5 | 79,4 | 19,0 |
| Dos cales: Tártaros de Crimea | 7,2 | 0,1 | ||||||
| Árabes | 3,3 | 2,3 | 2,3 | 0,3 | 14,5 | |||
| Afganos | 0,7 | 1,0 | 0,55 | 2,1 | 4,7 | |||
| Romanís | 0,19 | 1,2 | 1,6 | 1,8 | 4,3 | |||
| Ucraínos | 1,1 | 12,5 | 17,4 | 26,9 | 31,7 | 35,8 | 41,4 | 3,8 |
| Coreanos | 0,04 | 2,4 | 8,5 | 11,2 | 13,4 | 1,7 | ||
| Alemáns | 0,06 | 2,0 | 32,6 | 37,7 | 38,9 | 32,7 | 1,1 | |
| Armenios | 0,17 | 1,3 | 2,9 | 3,8 | 4,9 | 5,7 | 1,0 | |
| Irianos (Osetos) | 0,15 | 1,7 | 4,5 | 5,8 | 7,7 | 7,9 | 1,0 | |
| Cazacos | 1,6 | 12,4 | 12,7 | 12,6 | 8,3 | 9,6 | 11,4 | 0,9 |
| Baxquirios | 0,17 | 1,4 | 3,9 | 4,8 | 6,1 | 6,8 | 0,9 | |
| Azerbaixano | 1,6 | 2,2 | 3,6 | 0,8 | ||||
| turcos | 0,004 | 0,1 | 0,8 | 0,7 | ||||
| Bielorrusos | 0,06 | 1,0 | 2,8 | 4,0 | 5,1 | 7,2 | 0,5 | |
| Moldavos | 0,003 | 0,04 | 0,4 | 0,6 | 0,9 | 0,3 | ||
| Mordvíns | 0,18 | 4,8 | 6,7 | 7,0 | 6,5 | 5,5 | 0,3 | |
| Xudeus | 0,2 | 5,2 | 12,4 | 14,6 | 14,7 | 14,8 | 0,2 | |
| Dos que: Xudeus de Buxara | 0,08 | 0,8 | 6,2 | 4,9 | 0,02 | |||
| Chuvaxos | 0,02 | 0,5 | 1,7 | 2,5 | 0,2 | |||
| Xeorxianos | 0,03 | 0,4 | 0,7 | 0,8 | 1,0 | 0,2 | ||
| Laks | 0,05 | 0,9 | 1,4 | 0,14 | ||||
| Polacos | 0,07 | 0,6 | 0,7 | 0,07 | ||||
| Búlgaros | 0,04 | 1,1 | 0,07 | |||||
| Outros | 1,3 | 2,3 | 7,2 | 6,3 | ||||
| Nationalidade non especificada | 0,4 | 0,1 | 0,05 | 0,01 |
Relixións [editar]
Son Musulmáns nun 90% - 97% (a maioría Islam suní e seguida polo Islam xí), os cristianos son un 2.5% (a maioría cristiano ortodoxos), o resto un 0.5% (incluíndo zoroastrismo, Bahá'í, Budismo, Hare Krishna, Xudaísmo, etc) [4][5][6]
Linguas [editar]
O taxico é a lingua oficial,[7] o ruso é usado en negocios e polo goberno, pero coma nas outras ex-repúbicas soviéticas está en retroceso, mostrando máis interese pola lingua inglesa, o xugní é falado na zona preto de Ghorug (Xorugh, en xugní Xaragh) na Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso. Tamén se falan o sariculí, o vaghí, o bartanguí, o ruxaní e o iazgulomí.
Educación [editar]
A educación é obrigatoria ata a escola secundaria pero a súa finalización é menos do 90 %.
definición: idade 15 e máis saben ler e escribir
poboación total: 99.4%
homes: 99.6%
mulleres: 99.1% (2003 est.)
Transporte [editar]
A maioría dos sistemas de transportes foron construídos durante a era soviética e dende esa era o sistema foise deteriorando por mor dos insuficientes investimentos e mantementos das infrastructuras. Nin o sistema soviético nin a infrastructura posteriormente construida se dirixíu á división topográfica entre as rexións do norte e do sur do país. A comezos do ano 2005 unha serie de proxectos sobre transportes principais procourou corrixir este problema. O primeiro dos proxectos, o Túnel de Anzob, rematóuse en 2006, que une a estrada de Duxanbé co norte do Taxiquistán, resolvendo o problema que existía anteriormente de incomunicación que existía cada inverno. O transporte aéreo é considerado non fiable.[8]
Ferrocarril [editar]
O sistema ferroviario conta soamente con 480 quilómetros de traxectos todos de vía ancha. O sistema de ferrocarrís conecta os principais centros urbáns do oeste do Taxiquistán con as vilas principais nas veciñas [[|Uzbequistán|Uzbequia]] e Turcomenia. No ano 2000 unha nova liña conectou as cidades do sur de Curgonteppa (Qurghonteppa) e Kulob. O tránsito de pasaxeiros polo Taxiquistán véuse dificultado polos fracasos periódicos dos Ferrocarrís taxicos de pagar tarifas de tránsito e por cuestións de seguridade.[9]
Estradas e autoestradas [editar]
O Taxiquistán conta cunha estimación de 30.000 quilómetros de estradas, das a grande maioría foron construidas antes de 1991. Unha artería princupal percorre de norte a sur através das montañas entre a cidade de Ghuxand (Xushand), no noroeste, e Duxanbé. Unha segunda artería vai ao este dende Duxanbé a Ghorog (Xorogh) na Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso e logo ao noreste através das montañas á cidade de Ox (Oş) en Quirguicia. Debido a que a ruta Ghuxand–Duxanbé estaba pechada en inverno, construíuse o túnel de Anzob para evitar o paso de montaña e abrir así unha ruta que conecte Taxquent (Taşkent) (Uzbequistán) e puntos do norte co Afganistán e o Pakistán ao sur, vía o Taxiquistán.
A China invertíu aproximadamente 720 millóns de dólares en melloras de infrastructuras no Taxquistán, incluíndo a reconstrución, ensanche e a mellora da estrada entre Dushanbé e Ghuxand que dende agosto de 2007 está a usar equipamento chinés para os traballos de reconstrución.[10]
A mediados do 2005 comezou a construción dunha ponte sobre o río Panxe (Panj) ata Afganistán a cal foi finaciada polos Estados Unidos de America abríndose a ponte en agosto de 2007[11], e pídense proxectos para a construción de varias pontes que unan o Taxiquistán co sur.[12]
Gasodutos e oleodutos [editar]
O Taxiquistán conta cun gasoduto de 549 quilómetros que leva gas natural dende Uzbequia (ou Uzbequistán) ata Duxanbé e leva gas entre lugares de Uzbequistán polo noroeste do Taxiquistán. O Taxiquistán tamén conta cun oleoduto duns 38 quilómetros.[13]
Portos e canles [editar]
O Taxiquistán non ten acceso ao mar e non conta canles interiores navegables.[14]
Aeroportos [editar]
No ano 2007 o Taxiquistán contaba con 26 aeroportos, dos que 18 tiñan pavimentado as pistas de aterraxe e 2 con pistas de aterraxe de máis de 3.000 metros.[15], O aeroporto máis grande é o de Duxanbé que ten só uns poucos vóos con destinos internacionais. Uns poucos vóos unen Duxanbé con Taxquent (Taşkent) que é o aeroporto máis cercano que ofrece conexións coa maioría de destinos europeos. Os seguintes aeroportos máis grandes son o de Ghuxand (Xujand) e o de Kulob. A compañía estatal Tajik Air que conta cun rexistro de seguridade cuestionable, ofrece vóos a outros países de Asia Central coa excepción de Uzbequistán, e vóos semanais á Alemaña e a Rusia.[16]
- Transporte aéreo : cf. Tajikistan Airlines.
Cultura [editar]
Datos estísticos [editar]
Poboación : 6 719 567 habitantes (Xullo 2002). 0-14 anos : 40,4% ; 15-64 anos : 54,9 % ; + 65 anos : 4,7 %
Superficie : 143 000km²
Densidade : 47 hab./km²
Fronteiras terrestres : 3 651 km (Afganistán 1 206 km, China 414 km, Quirguicistán 870 km, Usbekistán 1 161 km)
Litoral : 0 km
Extremidades de altitude : 300 m > 7 495 m
Esperencia de vida dos homes : 61,24 anos (en 2002)
Esperencia de vida das mulleres : 67,46 anos (en 2002)
Taxa de crecimento da pop. : 2,12 % (en 2002)
Taxa de natalidade : 32,99 ‰ (en 2002)
Taxa de mortalidade : 8,51 ‰ (en 2002)
Taxa de mortalidade infantil : 114,77 ‰ (en 2002)
Taxa de fecundidade : 4,23 nenos/muller (en 2002)
Taxa de migración : -3,27 ‰ (no 2002)
Independencia : 9 de setembro do 1991
Liñas de telefono : 242,100 (en 2003)
Telefonas portables : 47,600 (en 2003)
Aparatos de radio : 1,291 millón (en 1991)
Aparatos de televisión : 820 000 (en 1997)
Usuarios de Internet : 5 000 (en 2002)
Número de proveedores de Internet : 4 (en 2002)
Rutas: 29 900 km : 21 400 km pavimentadas - 8 500 km terra (en 1990)
Vias ferreas : 482 km (2001)
Vias navigables : 0 km
Número de aeroportos : 53 (en 2001)
Notas [editar]
- ↑ The World Factbook. Consultado o 7 de novembro de 2011
- ↑ Library of Congress Country Studies - Tajikistan - Historical & Ethnic Background - 1996
- ↑ Results of the 2000 population census in Tajikistan.
- ↑ CIA Factbook - Tajikistan
- ↑ Religious Freedom - Tajikistan
- ↑ International Religious Freedom Report 2007 - Tajikistan
- ↑ Constitución da República do Taxiquistán, 6 de novembro de 1994, Artigo 2.
- ↑ Tajikistan country profile. Biblioteca do Congreso Federal Research Division (Xaneiro de 2007). Este artigo incorpora textos desta fonte que é de dominio público.
- ↑ >Tajikistan country profile. Library of Congress, Federal Research Division (Xaneiro 2007). Este artigo incorpora textos desta fonte que é de dominio público.
- ↑ [1] TAJIKISTAN: A CHINESE ROAD TO THE FUTURE? ; EURASIANET. (último acceso 20-08-2008)
- ↑ CIA World Factbook. Tajikistan
- ↑ >Tajikistan country profile. Library of Congress, Federal Research Division (xaneiro 2007). Este artigo incorpora textos desta fonte que é de dominio público.
- ↑ Tajikistan country profile. Library of Congress, Federal Research Division (Xaneiro 2007). Este artigo incorpora textos desta fonte que é de dominio público.
- ↑ Tajikistan country profile. Library of Congress, Federal Research Division (xaneiro de 2007). Este artigo incorpora textos desta fonte que é de dominio público.
- ↑ CIA World Factbook. Tajikistan
- ↑ Tajikistan country profile. Library of Congress, Federal Research Division (xaneiro 2007). Este artigo incorpora textos desta fonte que é de dominio público.
|
||||||||
