Nematodo do piñeiro

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Nematodo do piñeiro
Pinus nigra morto polo ataque de B. xylophilus.
Pinus nigra morto polo ataque de B. xylophilus.
Clasificación científica
Reino: Animalia
Filo: Nematoda
Clase: Secernentea
Subclase: Tylenchia
Orde: Aphelenchida
Superfamilia: Aphelenchoidoidea
Familia: Parasitaphelenchidae
Subfamilia: Bursaphelenchinae
Xénero: 'Bursaphelenchus'
Especie: ''B. xylophilus''
Nome binomial
''Bursaphelenchus xylophilus''

O Bursaphelenchus xylophilus, tamén chamado o nematodo do piñeiro é un nematodo (verme) que infecta os piñeiros, destrúe as canles de circulación da resina e fai que murchen[1]. Identificado na década de 1920 en Norteamérica, detectouse a súa presenza mortal en 1979 en Missouri (Estados Unidos)[2], e posteriormente espallouse dende Norteamérica ao Extremo Oriente e tamén a Europa. A Galicia chegou a finais de 2010[3]. Está considerado a maior ameaza mundial sobre os piñeirais[4].

Distribución[editar | editar a fonte]

Malia ser nativo de Norteamérica, o nematodo do piñeiro espallouse a Xapón, China, Vietnam, Australia, Escandinavia, Portugal e Galicia, e foi nalgúns destes novos ecosistemas onde causou un maior dano a distintas especies de piñeiro. Aínda que non é especialmente virulento nas coníferas orixinarias de Norteamérica, en Xapón estímase que o nematodo do piñeiro é o responsable da destrución duns 26 millóns de metros cúbicos de madeira[5]. Tense observado, ademais, que a virulencia da enfermidade asociada ao nematodo é especialmente intensa nos países con temperaturas cálidas no verán, superiores a 25ºC, como Australia, Portugal ou determinadas áreas do Xapón, pois estas altas temperaturas levan aparelladas maiores taxas de reprodución do nematodo.

Morfoloxía[editar | editar a fonte]

Os vermes do xénero Bursaphelenchus son todos funxívoros e todos necesitan de vectores (adoito escaravellos e couza) para a súa distribución. A diferenciación entre o Bursaphelenchus xylophilus e outras especies non patóxenas do mesmo xénero é moi complexa debido ás semellanzas morfolóxicas, pero pódese conseguir unha identificación axeitada a través de análises moleculares coma os RFLP[6].

Etoloxía[editar | editar a fonte]

Monochamus galloprovincialis, o principal vector de Bursaphelenchus xylophilus en España.

O nematodo do piñeiro vive en distintas especies de piñeiro, se ben a súa acción é menos destrutiva nas coníferas onde é orixinario. De feito, as árbores máis afectadas en Norteamérica pertencen a especies importadas de Europa e Asia. Tamén se ten identificado a súa presenza noutras especies, como lárices, cedros, piceas e abetos[7].

O ciclo básico da vida do nematodo do piñeiro é o común á maior parte das especies de nematodos, con catro fases xuvenís e unha fase adulta onde combinan os dous sexos (macho e femia). Este ciclo básico desenvólvese dentro da madeira, onde os nematodos se alimentan de fungos e non da propia madeira. O nematodo do piñeiro non pode moverse entre as árbores, e depende para o transporte dun insecto vector. Aínda que se teñen identificado distintas especies vectoras ao longo do planeta[8], as máis delas pertencen ao xénero Monochamus, uns escaravellos con dúas antenas longas e finas que se alimentan de cortiza como adultos, pero que na súa fase larvaria viven no interior da madeira. É nesta fase larvaria cando os escaravellos inxiren os nematodos, que se aloxan finalmente nas traqueas dos insectos adultos. É na fase reprodutiva cando os escaravellos volven transmitir os nematodos a unha nova árbore, ao poñeren as ovas nela[9]. É precisamente na introdución do nematodo cando se produce o dano sobre a árbore, pois o nematodo destrúe as células epiteliais que constitúen o sistema transportador de resina da árbore.

Andazo e tratamento[editar | editar a fonte]

Zona afectada tralo primeiro caso detectado de nematodo do piñeiro en Galicia. En verde mazá, o punto onde apareceu o primeiro caso, entre Salvaterra de Miño e As Neves. En gris, a zona onde foi obrigatorio cortar e queimar a madeira dos piñeiros e en verde claro o perímetro de seguridade e control especial

O nematodo do piñeiro manifesta os seus primeiros síntomas nas árbores en primavera e no verán, cando o piñeiro deixa de exudar resina polas feridas abertas na cortiza. Pouco e pouco as follas van perdendo a cor ata transformárense nun marrón claro que son indicio da morte da árbore. Nun piñeiro murcho por causa dos nemátodos a madeira está seca e sen resina.

Non existe tratamento para o nematodo. Pódese previr o espallamento da enfermidade con embargos á circulación de madeira e coa queima inmediata de toda a madeira infectada. A fumigación con fosfina de aluminio ten dado resultados positivos para o tratamento de serradura e chips de madeira[10].

Dado que o desprazamento dos insectos vectores é reducida (uns 3 km ao longo de toda a súa vida), a maior ameaza para as producións de madeira é o transporte comercial[11]. A introdución de madeira contaminada co nematodo do piñeiro está prohibida na Unión Europea dende o ano 2000[12]. En 1999 foi localizada a enfermidade desencadeada polo nematodo na península de Setúbal, e as autoridades portuguesas instauraron unha devasa fitosanitaria que levou á paralización do movemento de madeira nunha zona costeira dun millón de hectáreas ao sur do río Texo[13]. Os embargos á comercialización de madeira e os cordóns fitosanitarios non foron, con todo, eficientes. En 2008 o nematdodo da madeira estaba espallado por todo Portugal e en 2010 foi detectada a enfermidade por primeira vez en Galicia.

En Galicia[editar | editar a fonte]

Unha serie de estudos realizados a mediados da primeira década do século XXI en España detectou tanto a presenza de distintos nematodos do xénero Bursaphelenchus (pero non da especie xylophagus) como a dunha ampla lista de insectos vectores destes nematodos. En especial, detectouse a presenza de Monochamus galloprovincialis, que era na altura o insecto considerado vector principal da enfermidade en Portugal, ao longo da fronteira lusoespañola: os estudos atopárono na zona meridional de Pontevedra, pero non na comarca de Verín[14].

Porén, a principios do outono de 2010 atopouse un exemplar de piñeiro infectado na Vesadiña (Salvaterra de Miño)[15], no límite co concello das Neves. En novembro confírmase a presenza do nematodo e a mediados dese mes a Xunta de Galicia ordena o corte de todas as especies susceptibles de acoller o parasito nun radio de quilómetro e medio (parte das parroquias de Taboexa, Leirado, Lira e Meder), así como o establecemento dunha zona de especial vixilancia en 20 km ao redor onde tanto a corta como a comercialización de madeira se someten a controis especiais[16].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Bursaphelenchus xylophilus, Universidade de Nebraska
  2. Pinewood Nematode, Bartlett Tree Research Laboratories (pdf)
  3. Llera, L.C., Medio Rural tala y quema 15 pinos para frenar la plaga del gusano en Salvaterra, La Voz de Galicia, 2/12/2010.
  4. Webster, J e Mota M.M. 2008. Pine Wilt Disease: Global Issues, Trade ad Economic Impact, in Mota, M. M.; Vieira, P. R. (eds.) Pine Wilt Disease: A Worldwide Threat to Forest Ecosystems. Springer, 2008, ISBN 9781402084546
  5. Dwinell L.D., Nickle W.R. 2004. An Overview of the Pine Wood Nematode Ban in North America, in Forests Pests, maio de 2004.
  6. Cram M., Hanson J., How to Identify and Manage Pine Wilt Disease and Treat Wood Products Infested by the Pinewood Nematodes. Departamento de Agricultura dos Estados Unidos.
  7. Pinewood Nematode, Bartlett Tree Research Laboratories (pdf).
  8. Dwinell L.D., Nickle W.R. 2004. An Overview of the Pine Wood Nematode Ban in North America, in Forests Pests, maio de 2004.
  9. Pinewood Nematode, Bartlett Tree Research Laboratories (pdf).
  10. Cram M., Hanson J., How to Identify and Manage Pine Wilt Disease and Treat Wood Products Infested by the Pinewood Nematodes. Departamento de Agricultura dos Estados Unidos.
  11. El nematodo de la madera del pino, Consellería de Medio Ambiente, Agua, Urbanismo y Vivienda. Generalitat Valenciana
  12. Rodrigues, J. National Eradication Programme for the Pinewood Nematode, in Mota, M. M.; Vieira, P. R. (eds.) Pine Wilt Disease: A Worldwide Threat to Forest Ecosystems. Springer, 2008, ISBN 9781402084546
  13. Rodrigues, J. National Eradication Programme for the Pinewood Nematode, in Mota, M. M.; Vieira, P. R. (eds.) Pine Wilt Disease: A Worldwide Threat to Forest Ecosystems. Springer, 2008, ISBN 9781402084546
  14. Potential Insect Vectors of Bursaphelenchus spp. (Nematoda: Parasitaphelenchidae) in Spanish Pine Forests, in Mota, M. M.; Vieira, P. R. (eds.) Pine Wilt Disease: A Worldwide Threat to Forest Ecosystems. Springer, 2008, ISBN 9781402084546
  15. Llera, L.C., Medio Rural tala y quema 15 pinos para frenar la plaga del gusano en Salvaterra, La Voz de Galicia, 2/12/2010.
  16. Resolución do 17 de novembro de 2010, da Dirección Xeral de Produción Agropecuaria, pola que se declara no territorio da Comunidade Autónoma de Galicia a presenza do organismo de corentena Bursaphelenchus xylophilus (Steiner et Buhrer) Nickle et al. (nematodo do piñeiro) e se ordena comezar as medidas para a súa erradicación, DOG, 17/11/2010