Nacionalismo español

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Proclamación de la Constitución de Cádiz, por Salvador Viniegra. A constitución de Cádiz —o 19 de marzo de 1812— supón a orixe da creación do Estado liberal español, basado este nos territorios patrimoniais dos Borbóns nese momento.

O españolismo ou nacionalismo español é o movemento político-ideolóxico[1] que defende desde o século XIX a existencia dunha nación española e, consecuentemente, a integridade territorial do actual estado español. Por esta razón, é oposto ós chamados nacionalismos periféricos presentes dentro das fronteiras deste estado.

O nacionalismo español abrangue unha gama moi variada de ideoloxías e concepcións de España que van dende a esquerda até a ultradereita, cunha preeminencia destas últimas. Atópase en tódalas clases sociais, idades e territorios españois.

Tipos de nacionalismo español[editar | editar a fonte]

Nacionalismo excluínte[editar | editar a fonte]

Enténdese por nacionalismo excluínte aquel que nega calquera posibilidade da existencia dunha nación alternativa á propia, neste caso España, dentro do mesmo territorio e a reivindicación de que é imposible. Esta argumentación adóitase amparar sobre todo na historia e o Dereito Internacional.

  • Dende o punto de vista histórico, defenden a perspectiva de que a nación máis antiga posible é España xa que segundo a maioría de historiadores españolistas esta nace co casamento dos Reis Católicos e segundo os máis radicais durante o Reino de Toledo ou a província Hispánica romana. Os nacionalismos periféricos serían pois inventos máis recentes e sen lóxica histórica. A miúdo impera a crenza de que é un sentimento imposto polos poderes fácticos territoriais como pode ser a burguesía ou as comunidades autónomas coa finalidade de obter recursos económicos, máis non é nin pode ser un sentimento real.
  • Dende o punto de vista do dereito internacional a argumentación tan só é que nación é igual a estado independente (nación en sentido positivista). Tamén hai a argumentación retroalimentada de que é así porque así o di a constitución sen pensar na posibilidade de cambiala, pero o feito é que a constitución non entra en se hai ou non outras nacións: non é excluínte.

Por todo isto considérase inaplicable e falto de sentido dentro do territorio español calquera proceso de autodeterminación, podendo incluso apoiar o emprego do exército contra a poboación civil con tal de defender a unidade.

Esta concepción de España a miúdo vai acompañada dun enfoque concreto e selectivo do que é ou non é español, e que debilita ou fortalece a España. A miúdo considérase a cultura castelá ou andaluza como a esencia real de España. Dase o paradoxo de que aínda que consideran o resto de territorio como intrinsecamente español, a súa cultura chega a ser considerada como un elemento desestabilizador de España e contrario á concepción castelá desta. Os períodos históricos non democráticos se caracterizaron por un planteamento radicalizado desta visión españolista. Principalmente a visión españolista excluínte da realidade cultural vai dirixida cara as linguas do territorio administrativo español diferentes do castelán.

Hace años que periódicamente venía a nuestras páginas: cuando, debajo de la inocente defensa de las lenguas vernáculas, asechaban [sic] las torvas intenciones del separatismo.

Entonces había más motivos que ahora para la prevención. Se deseaba desterrar la lengua española de las escuelas. Y era esto lo que había que temer, y no que las lenguas vernáculas desfilasen también por las mesas de estudio de la infancia.
Realmente, no deben aventurarse soluciones muy concretas cuando los problemas varían según sean los factores. En una escuela a cargo de un maestro, sin tacha en el exaltado amor a España, las lenguas vernáculas pueden ser un amigo de la cultura y un educador de los sentimientos, y nunca un enemigo de la patria grande. Para nosotros —por ejemplo— España estuvo siempre por encima de todo. (...)
Pero es que en la escuela de los últimos tiempos se había filtrado el galleguismo político, con una finalidad desintegradora. No queremos creer que en todos los casos se hubiese llegado a obrar por inspiraciones de Moscú. Queremos quedarnos más atrás. De todos modos, donde entrase el propósito de dividir la nación en nacionalidades, ya estaba presente la locura, criminal o necia.

Las circunstancias cambiaron. El Estado interviene, bien avisado, las Escuelas. Los maestros peligrosos fueron substituídos o llamados a cordura. El separatismo fué cortado de raíz. No hay ya porque asustarse como antes. (...)
Jaime Solá, Vida Gallega, 30 de maio de 1937.
Desde hace algunos años hay crecientes razones para preocuparse en nuestro país por la situación institucional de la lengua castellana, la única lengua juntamente oficial y común de todos los ciudadanos españoles.
(...) Todas las lenguas oficiales en el Estado son igualmente españolas y merecedoras de protección institucional como patrimonio compartido, pero sólo una de ellas es común a todos, oficial en todo el territorio nacional y por tanto sólo una de ellas -el castellano- goza del deber constitucional de ser conocida y de la presunción consecuente de que todos la conocen. Es decir, hay una asimetría entre las lenguas españolas oficiales (...)
La lengua castellana es común y oficial a todo el territorio nacional, siendo la única cuya comprensión puede serle supuesta a cualquier efecto a todos los ciudadanos españoles.
Manifiesto por la lengua común, 2008.

Segundo as enquisas do 2005[Cómpre referencia], un 80% dos españois consideran intolerable que calquera outra entidade española se poda definir como nación, si ben non se especifica se isto está motivado por nacionalismo ou por cuestións técnicas, xurídicas, etc.

Reivindicacións históricas[editar | editar a fonte]

Dentro do variado movemento que defende esta concepción de España hai diversas reivindicacións históricas compartidas pola maioría do movemento, destacando:

  • Incorporación de Xibraltar a España: aparte do breve tempo que formou parte de España e que se deu a cambio doutros territorios que non están dispostos a negociar destaca o interese histórico de absorbela incluso perdendo o referendo da poboación local.
  • Dereito á inmersión lingüística en castelán a todo o territorio: é considerado un dereito irrenunciable e vertebrador de España.

Nacionalismo español non excluínte[editar | editar a fonte]

En contraposición ó primeiro é o nacionalismo español que acepta no seu discurso que dentro de España poden convivir outros sentimentos nacionais como o catalán ou o galego, sen que isto teña que significar a total aceptación de procesos de autodeterminación dentro do territorio.

Destaca o feito de non contrapoñer os nacionalismos catalán, galego e vasco ó español e concebilos como a versión territorial do mesmo posto que se aquela cultura que defenden é tamén española, entón é a expresión local da cultura española.

Dende este punto de vista non é considerada unha ameaza para España reforzar ós gobernos autonómicos.

Iberismo[editar | editar a fonte]

Fora do españolismo pódense atopar movementos iberistas, algúns dos cales defenden a reconstrución dun estado que ocupe a Península Ibérica. Este estado recibiría o nome de Iberia. Normalmente queda fora disto Andorra.

Terrorismo e violencia[editar | editar a fonte]

Hai que facer mención á violencia exercida por moitos grupos e persoeiros baixo a excusa da defensa da nación española. Podemos atopar comportamentos violentos xa a comezos do século XX, coma os ataques á revista satírica Cu-Cut, tras os que se aprobou a Lei de Xurisdicións, mediante a que os delitos contra a patria e o exército ían parar á xustiza militar. Este tipo de nacionalismo continuou moi presente durante a ditadura de Miguel Primo de Rivera e na Segunda República española coas accións de grupos españolistas de ultradereita especialmente contra os nacionalistas cataláns. En palabras de José Antonio Primo de Rivera, había que loitar na rúa cos puños e as pistolas.

Podemos atopar tamén unha grande influencia do nacionalismo español no levantamento que da inicio á guerra civil española, e na brutal represión que se practicou despois contra os que foron acusados de crebar a unidade de España, como foi o caso de Alexandre Bóveda e moitos outros.

Coa chegada da democracia xurden grupos que atentan contra o contorno abertzale, como o Batallón Vasco Español ou Guerrilleiros de Cristo Rey. Tamén se practicou o terrorismo de Estado coa creación dos GAL. Hai asemade unha gran cantidade de supostos casos de tortura a persoas vinculadas á esquerda nacionalista vasca. Algunhas das acusacións teñen sido probadas en xuízos, pero a maioría quedan sen demostrar.

O nacionalismo español hoxe[editar | editar a fonte]

Así como os nacionalismos periféricos foron encaixados no panorama da monarquía parlamentaria, houbo que encaixar ó nacionalismo español de xeito que honrara á constitución como factor unificador de tódolos españois.

Para bastantes persoas o himno español e a bandeira vermella e gualda nacionalista seguen a remitir ó pasado franquista, e por iso non se identifican con estes símbolos. A situación en España contrasta con outros países nos cales unha poboación relativamente maior louva os seus himnos e bandeiras. Pero isto ten que ver con que son países de maior tradición democrática, e os seus símbolos no teñen connotacións ditatoriais. Aínda máis, noutros países plurinacionais (Bélxica, Canadá) non hai problema en recoñecerse baixo símbolos comúns nin en disentir desta identidade.

Nese contexto téñense desenvolvido dúas correntes diferenciadas de nacionalismo español que diferen en intensidade. Por unha parte o nacionalismo excluínte ligado ó ideario franquista baseado na citada historia mitificada do pobo español ancestral cuxos valores se mantiveron inalterados ó longo dos séculos. E por outra parte está un novo nacionalismo inspirado no patriotismo constitucional de Jürgen Habermas que trata de respectar as distintas visións de España encaixándoas nun marco plural e non excluínte.

En calquera caso a constitución española de 1978 afirma (artigo 2) que a nación española é indivisible, e invoca a intervención do exército español (artigo 8) como garante do axioma. Por isto, o constitucionalismo está considerado un disfraz do españolismo, tal e como denunciou o diputado vasco Josu Erkoreka durante o pleno de discusión do Novo Estatuto de Autonomía para a Comunidade Autónoma Vasca.

Hoxe en día o resto dos nacionalismos que conviven no estado español defenden que o nacionalismo español debería adecuarse aos novos tempos e defender a unidade de España e non a súa indivisibilidade -quitando o polémico artigo e a mención ó exército do texto constitucional español- do mesmo xeito que eles defenden os seus propios postulados. Esta é unha das pedras angulares da Declaración de Barcelona firmada polos partidos CIU, BNG e PNV.

Os últimos episodios da historia recente que fixeron aflorar ó nacionalismo español na súa vertente máis radical foron a aprobación por parte dos parlamentos vasco e catalán de sendos proxectos de estatuto de autonomía que tentarían superar os actualmente vixentes.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Benedict Anderson (op. cit.) define a toda nación como una comunidad imaginada, en un sentido similar al de Eric Hobsbawm cuando hablaba de tradiciones inventadas (Seton-Watson, H. : Manufactured Mythologies: Review of The Invention of Tradition página 1270 de Times Literary Supplement, Volumen 4207, 18 de noviembre de 1983). Santos Juliá, específicamente para el proceso de construcción nacional en España apunta que Los historiadores están volcados en el estudio de lo que llaman procesos de construcción nacional: no hay cosa que venda hoy más que todo lo relacionado con la memoria y la identidad, ambas colectivas. Santos Juliá Un respiro, El País, 23/03/2008. Gabriel Tortella indica:
    A menudo se habla y se escribe como si el único nacionalismo que hubiera aparecido sobre la faz de la Tierra a principios del siglo XIX fuera el español. En realidad se trata de un fenómeno universal, o casi. (...) El Estado-nación es producto de la gran revolución moderna que se inicia en Holanda e Inglaterra en el siglo XVII y que se generaliza un siglo más tarde con la independencia de Estados Unidos y la Revolución francesa, que, en realidad, es una Revolución Europea. Todo esto ya lo establecieron hace medio siglo Louis Gottschalk y Jacques Godechot, entre otros. Lo interesante del caso español no me parece ser su pugna por ser una nación moderna en el siglo XIX. Eso les ocurre a todas, empezando por Francia, e incluyendo a las anglosajonas, donde también hay una larga y compleja pugna por la modernidad.

    La originalidad española estriba en que, siendo un país atrasado económica e intelectualmente a comienzos del siglo XIX, lucha con una gallardía extraordinaria por preservar su identidad a la vez que se esfuerza por adoptar y adaptar lo mejor del programa revolucionario: el parlamentarismo, la Constitución, la soberanía popular, las libertades básicas.

    El Dos de Mayo y la nación, El País, 21/05/2008.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]