Menstruación

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.

Menstruación, período ou regra é o fenómeno fisiolóxico das mulleres que se presenta nas mulleres sas desde a puberdade ata a menopausa. Consiste na expulsión dos óvulos non fertilizados, en forma de fluxo hemático, similar a perdas de sangue, a fin de cada ciclo menstrual. O óvulo procede da cavidade uterina ou útero e sae pola vaxina. As perdas de sangue son de pequena cantidade pero continuas durante os días que dura a menstruación, de tres a cinco días, aínda que se considera normal un período comprendido entre dous días ata un de sete. [1] Habitualmente os primeiros días o fluxo é máis abundante, mentres que os últimos días é moito menor. A cantidade total de sangue perdido no ciclo menstrual varía en función da persoa, pero a media é duns oitenta mililitros, aproximadamente medio vasiño de viño. A menstruación está regulada polas hormonas femininas.[2]

A menstruación segue un ciclo regular. Normalmente o ciclo da menstruación dura aproximadamente 28 días, aínda que depende de cada muller. O período que se considera normal vai de 21 a 45 días. O ciclo menstrual dunha muller pode ser regular ou non. Regular significa que todos os ciclos constan do mesmo número de días. Coa idade, os ciclos menstruais vanse volvendo máis regulares.

A menarquia é a primeira vez que unha muller ten a regra, feito que se produce na puberdade, entre os 10 e 16 anos. A idade en que se produce a primeira menstruación é moi variable, véndose afectada ata polo habitat xeográfico. Por exemplo as mulleres de zonas de clima temperado chegan antes á maduración sexual. Cara aos 45 a 55 anos (media 51.4 anos aínda que varía en función do lugar de residencia),[3] as mulleres deixan de producir óvulos, e xa que logo de expulsar os residuos asociados, é a menopausa. [4]

Ciclo menstrual[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Ciclo menstrual.

O ciclo sexual feminino (ou ciclo menstrual) é o proceso mediante o cal desenvólvense os gametos femininos (óvulos ou ovocitos) no cal se producen unha serie de cambios dirixidos ao establecemento dun posible embarazo. O inicio do ciclo defínese como o primeiro día da menstruación e o fin do ciclo é o día anterior ao comezo da seguinte menstruación. A duración media do ciclo é de 28 días, aínda que pode ser máis longo ou máis curto.

Fase ovárica ou proliferativa[editar | editar a fonte]

Un ovario a piques de expulsar un óvulo.
Esquema do ciclo ovárico: (2) maduración do folículo ovárico, que en (3) xa está maduro. En (4) expulsa o óvulo mentres que o que queda do folículo, en (5), forma o corpo lúteo, que se vai deteriorando (6)).
Artigo principal: Ovulación.

Esta fase ten como elemento fundamental o folículo. O seu desenvolvemento e maduración na muller presenta tres características básicas:[5]

  • Selectividade: O folículo destinado a ovular, procede dunha ampla gama de folículos en crecemento, que do mesma xeito, procede doutro subconxunto de folículos primordiais que se atopan en repouso e que se formaron durante o proceso embrionario e fetal.
  • Continuidade ; A posta en marcha do desenvolvemento folicular é un proceso continuo, ata que as reservas están exhaustas .
  • Regularidade: O desenvolvemento folicular é un proceso regular e ordenado, cun índice constante de folículos que abandonan a reserva nunha unidade de tempo. Isto significa que o ovario é un sistema regulado e coordinado de maneira que o inicio do crecemento folicular realízase en intervalos de tempo regulares .

Durante a primeira metade do ciclo menstrual, os niveis de estróxenos crecen e fan que o recubrimento do útero, creza e se amplíe. Como resultado da hormona estimulante dos folículos un ovocito (óvulo) empeza a madurar nos ovarios. Ao redor do 14º día dun ciclo típico de 28 días, un aumento na hormona luteinizante fai que o ovo abandone o ovario. Este proceso chámase ovulación. A literatura científica, asegura que a acción das gonadotropinas hipofisarias é fundamental. [6]

Fase uterina ou secretora[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Proceso endometrial.

Durante a segunda metade do ciclo menstrual, o ovocito comeza a desprazarse a través da trompa de Falopio cara ao útero. Aumentan os niveis de proxesterona, o que axuda a preparar o recubrimento do útero para o embarazo. Si un ovocito é fecundado por un espermatozoide e si ademais se adhiere á parede do útero, comeza un embarazo. Si non se produce o embarazo, os niveis de estróxeno e proxesterona decrecen, e o recubrimento dilatado do útero é liberado durante o período menstrual.

En cambio, si a muller non é fecundada por ningún espermatozoide o ovocito disólvese ou é absorbido polo corpo, que se preparará para crear un novo ovocito. A menstruación débese á eliminación do endometrio ou capa mucosa que durante a fase proliferativa do ciclo menstrual recubriose no útero para asegurar a aniñación do ovocito en caso de captación dun espermatoide ou fecundación.

Etapas[editar | editar a fonte]

Baixo a sucesiva acción dos estróxenos e a proxesterona, o endometrio segue un ciclo coas seguintes etapas:

  1. Día 1 o día 4 do ciclo: Etapa menstrual ou de disgregación. Os niveis hormonais femininos (estróxenos e proxesterona) diminúen e o recubrimento dilatado do útero no endometrio se disgrega, é dicir, sepárase do resto do útero e desfaise.
  2. Día 5 a día 13 do ciclo: Etapa proxestacional ou secretora: Aumentan os niveis de proxesterona. O endometrio completamente desfeito sae en forma dun fluído que parece sangue, e que é a regra ou menstruación.
  1. Día 14 a día 28 do ciclo: Etapa estroxénica ou proliferativa. Aumentan os niveis de estróxenos. A capa de mucosa que recubre o útero faise cada vez máis grosa, para acoller mellor o feto en caso de eventual embarazo. Si o óvulo atopa un espermatozoide suficientemente resistente para chegar a captalo, evolucionará a feto, producirase un embarazo e comezará un ciclo diferente: o ciclo embarazo-parto-postparto. O máis habitual é que o óvulo non consiga ningún espermatozoide e entón, ao terminar a fase proliferativa, o útero pasará de novo á primeira etapa, a de disgregación, para limpar e empezar a intentalo todo de novo.[7]

O fluxo vaxinal ao longo do ciclo menstrual[editar | editar a fonte]

Artigo principal: fluxo vaxinal.

O fluxo vaxinal tamén segue o ciclo menstrual. Así, a súa cantidade e aspecto varían ciclicamente en coordinación coa menstruación. Xusto logo da menstruación o fluxo é escaso e, a medida que se vai achegando o período de ovulación faise moi abundante. [8]Neste período, si se tócase cun dedo no interior da vaxina, este é elástico e cristalino, similar á clara de ovo. Na segunda parte do ciclo menstrual o fluxo é menos abundante, máis espeso, escuro e adherente. Logo da ovulación a cantidade de fluxo comeza a diminuír ata o inicio do novo ciclo. [9]

A literatura científica móstranos que fluxos vaxinais anormais e/ou patolóxicos maniféstanse de xeito exacerbado en determinados momentos do ciclo menstrual . Antes da menstruación, cando diminúe o Ph ou grado de acidez do fluxo , é especialmente propenso á proliferación de fungos. Ás veces, pois, o momento do ciclo menstrual no que se atopa a muller, pode ocultar a sintomatoloxía dun fluxo vaxinal patolóxico. [10][11]

Ciclo sexual feminino, ciclo menstrual e ciclo ovárico[editar | editar a fonte]

Un ciclo menstrual iníciase o primeiro día que hai sangrado e termina o primeiro día que empeza a seguinte regra. O ciclo menstrual vai de regra a regra. A maioría dos ciclos menstruais oscilan entre os 28 e os 32 días. A menstruación adoita durar entre 5 e 7 días. Pero tanto a menstruación como a duración do ciclo menstrual presenta unha gran variabilidade en función de cada muller. [12]

A literatura científica mostra que en condicións normais de madurez sexual a vaxina da muller sofre uns cambios baixo a acción hormonal gónadal que se repiten de forma periódica e que nos serve para coñecer as diversas fases do ciclo feminino. A colpocitoloxia é a técnica que nos permite unha fiel representación das oscilacións hormonais fisiolóxicas do ovario e un dos medios máis fáciles para seguir a cronoloxía de devandito ciclo. A intensa actividade do epitelio estratificado da vaxina dá lugar a unha descamación constante, pero variable nos tipos celulares segundo o momento que se estuda, descamación que constitúe a base principal do contido vaxinal fisiolóxico.[13]

Grazas a iso podemos afirmar que os ciclos sexuais femininos son un conxunto de cambios cíclicos dunhas catro semanas de período que se producen no organismo das mulleres e que dependen de dous ciclos que se atopan interrelacionados entre si: o ciclo ovárico e o ciclo uterino. O ciclo uterino tamén é coñecido como ciclo menstrual, e está controlado polo ciclo ovárico a través das hormonas femininas ováricas: o estróxeno 17β-estradiol (secretado polo folículo ovárico e polo corpo lúteo) e a proxesterona (secretada polo corpo lúteo ou corpo amarelo).[14]

Ciclo da fertilidade feminina[editar | editar a fonte]

As mulleres non nacen fértiles, nin o son ata que non teñen unha certa idade. Entón viven uns anos nos que poden ter fillos de xeito normal, si queren. Pasado este tempo, no que puideron tomar a decisión de ter ou non fillos, a fertilidade diminúe ata que desaparece, e tamén as menstruacións, volvendo ao momento de partida.

Puberdade e primeiras menstruacións[editar | editar a fonte]

Cambios físicos na puberdade: O estado I é aínda a infancia, antes da puberdade, que comeza en II, o III é o do estirón, que adoita preceder á menarquia ou primeira regra, e o V é xa a etapa adulta. A partir do III tamén adoita empezar a aparecer o acné.

A puberdade é o conxunto de cambios no corpo e na cabeza dunha nena (pasa dá niñez a adolescencia) a fin de que poida ser capaz de reproducirse, é dicir, de ser nai e criar os seus propios fillos, ademáis de poder ser independente para poder encargarse de criar e educar ás propias criaturas, do propio fogar, etc. este feito ten que ver sobre todo coa cultura pois é posible nalgúns lugares aos dez ou doce anos pero é un feito moi raro, en xeral, no mundo occidental de hoxe en día.

En cambio, o obxectivo da puberdade é que o corpo si que estea completamente preparado e por iso debe ser, desde o punto de vista fisiolóxico, maduro. As nenas chegan á puberdade antes que os nenos, malia ter un aparato reproductor máis sofisticado. Para poder estar embarazadas e que o futuro bebé caiba na barriga, as cadeiras fanse máis anchas, tamén crecen os peitos (isto chamase telarquia), para que poidan producir leite para aleitar os seus fillos, etc. Pero tamén hai cambios no interior do corpo, encamiñados a que, un ventre que antes non podía, empeze a facer, un tras outro e sen parar, óvulos (unha especie de ovo), que se fecundan en contacto co seme (os ovos dos machos). A fecundación ou fertilización está ligada á sexualidade, polo tanto os cambios hormonais ou doutro tipo relacionados coa fecundidade e a sexualidade, ademais dos propios da maternidade (tamén no parto, por exemplo) son os que forman parte da puberdade.[6]

Unha nena a partir dos oito ou nove anos pode empezar a notar que lle crecen pelo nas axilas, nas pernas, no pube, dará unha estirón e as mamilas comezarán a sobresaír, ás veces faranlle dano. Aos poucos comezará a ter peitos. A medida que se fan estes cambios externos, tamén se están desenvolvendo os seus órganos sexuais internos. Si os nenos poden observar como cambia o seu pene, as nenas observan que un día, que pode ser entre os dez ou once anos, quizais antes, fixeron unha mancha da cor do sangue, ou quizais se secou un pouco de cor marrón, nas bragas. Apartir dese momento cando lle vaixe a regra tera que facer uso dun tampón, compresa ou copa menstrual para non mancharse a roupa, e a ter en conta os métodos anticonceptivos a escoller para non ter embarazos indesexados, talvez a partir de ese mesmo momento ou nun futuro.

A primeira menstruación chámase menarquia e adoita aparecer entre os once e os quince anos. As primeiras regras adoitan ser irregulares, non sempre veñen cada mes, hai meses que non se ten, ou pode ser que os períodos de tempo entre elas sexa máis curto ou máis longo do normal, así como os días que dura. Todo isto é normal e vaise normalizando co tempo. Hai que ter presente que os órganos reproductores son suficientemente maduros para producir óvulos, pero aínda non o están completamente. É posible que nas primeiras regras se sintan máis molestias. A cultura popular di que as mozas que teñen antes a regra tamén tardan máis tempo en deixala de ter, é dicir, teñen a menopausa a máis idade.

Menstruacións regulares[editar | editar a fonte]

Entre a puberdade e a menopausa hai unha época na que as mulleres producen cíclicamente óvulos, un despois do outro, para que poidan ser fertilizados e converterse en nenos. Esta etapa da vida dunha muller é rexida por ciclos do seu metabolismo, dos cales a regra é un dos poucos signos externos. Estes ciclos estan regulados polas hormonas femininas, e en ocasións poden incluír certas molestias, como a síndrome premenstrual, ou dores pelvianos (dismenorrea).

O total de fluxo menstrual para cada ciclo é duns 60 ml, cando é inferior a 40 ml dise que é unha hipomenorrea e cando é superior a 80 ml é unha hipermenorrea. Algunhas mulleres poden pasar seis ou máis meses seguidos sen ter menstruación (amenorrea). As causas poden ser totalmente normais desde un punto de vista fisiolóxico, como un embarazo ou a lactancia; poden ser consecuencia de enfermidades, como a anorexia ou xa só polo feito de estar demasiado delgada, ou pode indicar o inicio da menopausa.

Síndrome premenstrual[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Síndrome premenstrual.

O síndrome premenstrual é un conxunto de diferentes molestias que aparecen algúns días antes de cada menstruación no ciclo menstrual e que está relacionada cos cambios hormonais relativos a este ciclo. O tipo de molestias varía dunha muller a outra e tamén, nunha mesma muller, dun período da vida a outro. Coñécense máis dun centenar de síntomas físicos ou emocionais asociados a este síndrome.

Estas molestias adoitan ter a máxima expresión entre a véspera e o inicio da menstruación, e dura como moito un ou dous días. Poden afectar factores externos, como os anticonceptivos hormonais e os elementos psicolóxicos (ansiedade, estrés, tristeza, etc.).

Non se debe confundir a síndrome premenstrual co trastorno disfórico premenstrual, un trastorno depresivo que consiste na presenza de irritabilidade, cambios bruscos de humor, tristeza e sensación de tensión que aparecen aproximadamente unha semana despois de que baixe a regra e que se manteñen durante unha ou dúas semanas.

Tampouco debe confundirse coa dismenorrea, a dor intensa no abdomen e nos riñóns que a muller pode sentir na menstruación ou nos momentos previos da mesma.

Non se debe confundir co trastorno disfórico premenstrual (PMDD), unha forma severa da síndrome premenstrual que debe ser tratada de xeito diferente[15]

Como tratamento paliativo algunhas mulleres necesitan analxésicos ou antiinflamatorios. Parece que unha boa hixiene saudable pode axudar a pasar mellor estas horas ou días , por exemplo unha inxesta baixa en cafeína e excitantes, tratar de non fumar, facer exercicio físico moderado e seguir unha dieta sa alta en aceite de oliva, froitos secos e vexetales de folla verde tales como (espinacas, acelgas, leitugas, etc. que posúen unha elevada concentración de vitamina E, que tamén se pode tomar en forma de suplementos orais. Está comprobada a eficacia de suplementos orais de vitamina E no tratamento da dor dos seos. O consumo de peixes enlatados tales como o atún, as sardiñas, etc., a xema de ovo e o leite, que teñen vitamina D e calcio, permiten a adquisión de nutrientes cuxa concentración reduce a sintomatoloxía. O magnesio presente na carne, marisco, leite, etc. participa na relaxación muscular en xeral e do útero en particular, cuxa contracción produce dor a moitas mulleres durante a síndrome premenstrual. A asociación de vitamina B6 e magnesio demostrou ser eficaz contra a ansiedade, un dos malestares psicolóxicos do síndrome. Unha dieta pobre en sodio (sal) e rica en potasio (vexetal) combate a retención de líquidos.[16]

Dor menstrual[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Dismenorrea.

A dismenorrea é unha dor moi intensa localizada no abdomen, os ovarios, a pelvis e os riñóns; que dura uns días durante a menstruación, ou xusto antes desta ou a miúdo desde un ou dous días antes desta ata un ou dous días como moito despois. Poida que apareza ademais coa síndrome premenstrual, pero non necesariamente. É máis habitual en mulleres novas, en especial nas primeiras regras, e tamén en casos de mulleres con regras moi irregulares. Poida que estea causada por unha enfermidade, neste caso chámase dismenorrea secundaria e dura moito máis tempo, unha semana antes de comezar a regra e ata unha semana despois.

Pode ir acompañada de mareos, náuseas ou vómitos, trastornos estomacales (diarrea ou estrinximento) e menos frecuentemente de dor de cabeza. Tamén pode ser que haxa algún dos seguintes síntomas: tensión mamaria, dor de costas, abdomen, dedos e cara inchados, cambio do apetito (antoxo de doces), acné, palpitacións, cambios no interese sexual, insomnio, rixidez muscular, asma, depresión, tristeza, melancolía, cansazo, tensión ou intranquilidade; ansiedade, irritabilidade e agresividade, dificultade de concentración, etc. Estes adoitan aparecer nos días previos á menstruación e desaparecen coa hemorraxia.

A causa de dismenorrea varía en función de si é primaria ou secundaria:

  • Dismenorrea primaria: As contraccións uterinas anormales son resultado dun desequilibrio químico no corpo.
  • Dismenorrea secundaria: Normalmente por causas xinecológicas como a endometrite, aínda que pode ser niño dunha Enfermidade inflamatoria pélvica ou fibromas uterinos, tumores, ou pólipos na cavidade pélvica. Outras causas poderían ser un aborto, embarazo anormal (ectópico), Mittelschmerz (en alemá "dor da metade do ciclo"), malformacións xenitais (himen imperforado), etc. Non se poden descartar causas gastrointestinais, músculo- esqueléticas ou psicolóxicas.[17]

Últimas menstruacións e menopausa[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Menopausa.

A menopausa ou climaterio defínese como a crise endocrina e vexetativa que se caracteriza por unha serie de fenómenos que afectan a todo o organismo, debidos primordialmente á claudicación ovárica.[18]

A fertilidade da muller comeza a diminuír cara aos trinta anos e chega unha idade na que esta é prácticamente nula ou se detén definitivamente. Por este feito, o propio corpo para a produción de óvulos, xa que os ovarios son incapaces de responder ás gonadotropinas.[4] Posiblemente como finalidade compensadora, dase un reforzo na actividade das glandulas da hipófise, da tiroide e das suprarrenais. Clínicamente pódese considerar o comezo do climaterio no momento da desaparición fisioloxíca da menstruación (menopausa), que adoita acontecer entre os 45 e os 50 anos.,[18] ainda que algúns autores sinalan a media en torno aos cincuenta anos, pero novamente existe unha gran variabilidade tanto individual como cultural.[4] Frecuentemente a desaparición da menstruación vai precedida de trastornos do ciclo (oligomenorrea, polimenorrea, hipermenorrea) aínda que preto dun 30% das mulleres presentan como único fenómeno climatérico a terminación da menstruación. Nesta fase da vida sexual da muller, podemos diferenciar entre dous cadros: o endocrino e o clínico.

  • Cadro endocrino: caracterízase pola atrofia ovárica, hipertiroidismo, hiperfunción suprarrenal con hipertricose, tendencia á fraxilidade do cabelo e a alopecia do ventre, aumento de excreción urinaria e da colesterolemia, a hipòfose actúa cunha hiperfunción gonadotropa, demostrable pola elevada excreción de gonadotropina pola ouriña. [18]
  • Cadro clínico: caracterízase por manifestacións vasomotoras en forma de sofocos e crise sudoral; metabólicas: osteoporosis, adiposidad, predisposición á artrose, principalmente dos xeonllos e lumbosacra; genitales, como é a atrofia gradual dos órganos xerais e sintomatología psicolóxica como depresión, ansiedade, irritabilidad, parestesias, insomnio, cefaleas.[18]

Facer exercicio físico e unha dieta alta en calcio axuda a diminuír estes síntomas.[19]

A menstruación na sociedade[editar | editar a fonte]

Hixiene[editar | editar a fonte]

No mundo occidental moderno as mulleres usan elementos externos para impedir que o fluxo hemático manche e estropee a roupa que levan posta. Estes métodos inclúen o uso de compresas de tea que se poden lavar e reutilizar, as compresas de papel ou plástico de usar e tirar, os tampóns e a copa menstrual por citar algúns como exemplo.[20]

Sincronía menstrual[editar | editar a fonte]

Aínda que non se estudou moito científicamente, e xa que logo a ciencia non sabe moito, moitas mulleres que cohavitaron en comunidades exclusivamente femininas afirman observar que, ao cabo duns meses de vida en común, a maioría delas tendían a ter as súas regras cada vez en días máis próximos unhas mulleres doutras, é dicir que as súas menstruaciones tendían a sincronizarse. Algunhas intúen que pode ter que ver coa empatía e a vida grupal, e hai teorías que relacionan este fenómeno coas feromonas e o seu efecto nas hormonas, co obxectivo de aumentar a supervivencia da especie.[6]

Tabús sobre a menstruación[editar | editar a fonte]

Aínda que logo de ter un coñecemento científico do fenómeno, os homes sempre se preocuparon sobre o estraño e misterioso fenómeno que é a regra das mulleres, o que deu pé, e aínda o fai, a un gran número de tabús moi establecidos.[21]

Antigamente dicíase que a muller nestas situacións era impura, indigna de achegarse á divindade, en consecuencia ás mulleres menstruantes prohibíaselles a entrada a lugares de culto relixioso. Ademais pensaban certas influencias malas, por iso prohibíase que tocasen alimentos e deitábanse cos animales, separadas dos homes da comunidade [21] Algúns ata chegaron á errónea suposición de que a lúa nova era motivo da regra nas mulleres virxes e a lúa menguante nas adultas e casadas.[22] Nalgunhas culturas asocian á vulva cunha ferida e á menstruación coa sangue que chega periódicamente a recordar a existencia dela.[22]

En Cataluña do mesmo xeito que en Galicia, hai xente maior que aínda recorda que se desaconsellaba ligar alioli ou maionesa ás mulleres cando tiñan a regra, porque entón esta cortábase. É curioso que xustamente estas tarefas que se realizan con morteiro (como a brandada), nos Países Cataláns e comunidades veciñas, como Occitania, asócianse á masculinidade, polo parecido que ten o movemento co da masturbación masculina. Dentro do folklore catalán, tamén se consideraba que durante a menstruación, a muller debía evitar os buracos das alcantarillas ou os lugares donde houbese estérco, xa que era máis propensa a sufrir enfermidades.[23]

Na España do nacionalcatolicismo, difícilmente as persoas podían pronunciar con naturalidade palabras como regra ou compresa. Tiñase ideas como que unha muller con menstruación non se podía lavar, ou que non podía facer certas actividades, especialmente sexuais, que as bragas debían ser de cor branca ou que os produtos de hixiene intravaxinais eran obscenos e/ou relacionados coa prostitución, así como os anticonceptivos. [24]

Hoxe en día moitas mulleres, tanto en Oriente como en Occidente, educanas para que teñan vergonza de, por exemplo, que os demais saiban que están nos momentos da menstruación, que usan compresas ou tampóns ou aínda máis "medo de mancharse". [21] Hai homes e mulleres educados con ideas como que unha muller non pode ter relacións sexuais mentres ten a regra. Ata nos anuncios publicitarios de produtos de hixiene feminina o sangue da menstruación non aparece nunca, e adóitase substituír por un líquido azul e transparente, que pretende aparecer como limpo e puro en contraposición ás calidades que parece que a menstruación ten os anunciantes.[25]

Por outra banda, o feito de que unha muller deixe de ter a regra aínda queda no subconsciente, e moitas veces á conciencia colectiva de homes e mulleres de que entón a muller xa é vella e non serve para nada, e menopáusica é aínda hoxe un insulto para denigrar ás mulleres. Como consecuencia, para as mulleres tamén se converte nun acontecemento fisiolóxico difícil de asumir e do que falar.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "Menstruation (Menstrual Cycle)" (en inglés). medicinenet.com. govern EUA. http://www.medicinenet.com/menstruation/page2.htm. Consultado o 15/12/2013.
  2. Oliveira, Lucía (2007). Guía Sexual Para Adolescentes. Bos Aires: Ediciones LEA. ISBN 9789871257560. http://books.google.es/books?id=VV1tRVFcYl0C&dq=militros+sangre+mesntruaci%C3%B3n&hl=ca&source=gbs_navlinks_s.
  3. Becerra-Fernández, Antonio (2003). La edad de la menopausia. Madrid: Ediciones Díaz de Santos. ISBN 9788479785642. http://books.google.es/books?id=Iz6TGvdDwRYC&dq=menopausia+media+edad&hl=ca&source=gbs_navlinks_s.
  4. 4,0 4,1 4,2 Chaby, Lucien (2001). La menopausia. Madrid: Siglo XXI. ISBN 9789682323331.
  5. "Divisiones del ciclo sexual femenino" (en castelán). Fundamento de anatomía y fisiología. Ciclo sexual femenino y su regulación hormonal. http://www.monografias.com/trabajos20/ciclo-sexual-femenino/ciclo-sexual-femenino.shtml#ciclo. Consultado o 19/12/2013.
  6. 6,0 6,1 6,2 Carlson, Neil R. (2006) (en castelán). Fisiología de la conducta. Boston: Pearson/Addison Wesley. ISBN 9788478290727.
  7. E. Reece, Albert; John Hobbins (1 de febreiro de 2010) (en castelán). Clinical Obstetrics. Madrid: Ed. Médica Panamericana. ISBN 9789500614566. http://books.google.es/books?id=RSl1QMxGgA8C&printsec=frontcover&hl=ca&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false.
  8. Katz, VL; Lentz GM, Lobo RA, Gershenson DM (2007) (en inglés). Comprehensive Gynecology. Philadelphia, PA. ISBN 9780323029513. http://books.google.es/books?id=l-5LAQAAIAAJ&q=Comprehensive+Gynecology+Katz&dq=Comprehensive+Gynecology+Katz&hl=ca&sa=X&ei=DUp1T_meDoKx0QWB2J2pDQ&ved=0CDMQ6AEwAA.
  9. Kliegman, RM; Behrman RE, Jenson HB, Stanton BF (2011) (en inglés). Nelson Textbook of Pediatrics. Philadelphia, PA: Saunders Elsevier. ISBN 9781416040040. http://books.google.es/books?id=277SAwAACAAJ&dq=Nelson+Textbook+of+Pediatrics&hl=ca&sa=X&ei=bkp1T_bDD6HN0QWouPGhDQ&ved=0CDgQ6AEwAA.
  10. Rakel, Robert; Behrman RE, Jenson HB, Stanton BF (2011). Textbook of Family Medicine.. Philadelphia, PA: Saunders Elsevier. ISBN 9781416024675. http://books.google.es/books?id=MP9LAQAAIAAJ&q=Textbook+of+Family+Medicine+Rakel&dq=Textbook+of+Family+Medicine+Rakel&hl=ca&sa=X&ei=90p1T_7rMMnN0QXW6-zGDQ&ved=0CDYQ6AEwAA.
  11. "Fluido vaginal y menstruación" (en castelán). Fertilab. Enciclopèdia temàtica de ginecologia. FUNDAFER. http://www.fertilab.net/index.aspx. Consultado o 5 abril 2012.
  12. "Regla? Menstruació?" (en catalán). edu365.cat. Departament d'Ensenyament de la Generalitat de Catalunya. http://www.edu365.cat/primaria/muds/natural/menstruacio/index4.htm. Consultado o 5 abril 2012.
  13. Carceller, C (22) "COMPORTAMENT DE LA BACTERIOLOGIA VAGINAL EN EL CICLE FEMENI" (en catalán) (PDF) http://www.raco.cat/index.php/TreballsSCBiologia/article/viewFile/237896/320156. Consultado o 21/12/2013
  14. "El sistema reproductor femení" (en catalán). La Infermera Virtual. Col·legi Oficial d'Infermeria de Barcelona. http://www.infermeravirtual.com/cat/activitats_de_la_vida_diaria/fitxa/sistema_reproductor_femeni/dimensio_biologica. Consultado o 5 abril 2012.
  15. (en castelán) Vivir con trastorno disforico premenstrual/ Living With Premenstrual Dysphoric Disorder:Guia Para Identificar, Entender Y Aliviar El Pmdd. Bos Aires: Grupal Logistica Y Distribucion. 2004. ISBN 9788495973108.
  16. "Alimentación contra as molestias da menstruación" (en galego). Eroski Consumer. Fundación EROSKI. Novembro de 2007. http://revista.consumer.es/web/ga/20071101/alimentacion/. Consultado o 20/12/2013. "Terapia nutricional"
  17. Botella Llusiá, José; José A. Claveo Núñez (1 de setembro de 1993) (en castelán). Tratado de ginecología:fisiología, obstetricia, perinatología, ginecología, reproducción. Madrid: Ediciones Díaz de Santos. ISBN 9788479780920. http://books.google.es/books?id=CYdfAhqjG1IC&printsec=frontcover&hl=ca&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Atención Médica Integral para la Mujer (atmin). "Signos y Síntomas del Climaterio" (en castelán). http://www.atmim.com/climaterio.htm. Consultado o 23/12/2013.
  19. Pintanel Bassets, Mònica; Lluís Capdevila Ortís e Jordi Niñerola Maymí (2006) (en castelán). Psicologia de la actividad física y salud. Girona: Documenta Universitaria. ISBN 84-934959-1-3.
  20. (en castelán) Fundamentos de enfermería práctica. Barcelona: Elsevier España. 2004. ISBN 9788480868860.
  21. 21,0 21,1 21,2 Cherry, Sheldon H. (1992) (en castelá). Mujer, aprende a cuidar tu salud. Editorial Pax México. ISBN 9789688600665. http://books.google.es/books?id=tznExCHNtrUC&dq=mitos+de+la+menstruaci%C3%B3n&hl=ca&source=gbs_navlinks_s.
  22. 22,0 22,1 La menstruación según la historia, la antropología médica y la medicina popular (I)
  23. Amades, Joan (1980). Folklore de Catalunya: Costums i creences Volum 3 de Folklore de Catalunya. Charlloteville city: University Of Virginia. ISBN 9788429804645.
  24. Amades, Joan (2000). La menstruación: desmontando el último tabú femenino. Barcelona: Joventud. ISBN 9788426131614.
  25. Zaragoza, Joana (2002). Mites i llegendes. Barcelona: Cossetània Edicions. ISBN 9788495684806.


Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Comparato, M. R. Ginecología en esquemas (11-12, 30-38, 99-110).
  • Debuse, M. Curso Crhas de Mosby: Lo esencial en aparato endocrino y reproductor (17-24, 77-88).
  • Gori y Laruss, A. Ginecología de Gori (49-87, 512-522).
  • Guyton-Hall Tratado de fisiología médica (1115-1129).
  • '"El Manual Merck, 10a. ed. (Edición del Centenario) (1938, 1948-1950).
  • Rakel, P. (2005). Conn’s Current Therapy. 57th. ed. Philadelphia, PA: WB Saunders (1291-1293).
  • Stenchever, A. (2001). Comprehensive Gynecology. 4th. ed. St. Louis, MO: Mosby (1109-1119).

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Menstruación Modificar a ligazón no Wikidata

Outros artigos[editar | editar a fonte]