Makea Nui Ariki

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Palacio e pavillón de verán dos Makea Nui.

Makea Nui Ariki é unha das tres dinastías de ariki da tribo (Vaka) de Teauotonga en Rarotonga (Illas Cook), xunto coa dos Makea Karika Ariki e a dos Makea Vakatini Ariki. Tradicionalmente foi a que máis influencia política tiña das tres.[1]

Historia[editar | editar a fonte]

Segundo a literatura oral o fundador foi Karika, orixinario de Manu'a (actualmente na Samoa Americana), quen chegou a Rarotonga a mediados do século XIII, contemporáneo de Tangiia Nui, fundador da tribo de Takitumu e co que se aliou, ofrecéndolle como esposa a súa filla, Mokoroa ki Aitu. A mediados do século XVIII, Makea Te Patua Kino confire a tres fillos seus un título de ariki, que son a orixe das tres xefaturas actuais da tribo. Desde 1994 o título está en disputa por varias pólas da familia Makea. A sede da dinastía é o Para o Tane, comunmente denominado Palacio Makea, situado no centro de Avarua, preto do antigo koutu de Taputapuatea.

Arikis[editar | editar a fonte]

De Karika a Makea Te Patua Kino (c.1250-c.1750)[editar | editar a fonte]

O nome dos arikis entre o século XIII e mediados do século XVIII débense á tradición oral. Recolléronse varias xenealoxías, non sempre coincidentes. A de Henry H. Nicholas, que realizou a comezo da década de 1890, foi recollida do ariki Makea Takau e publicouse no Journal of the Polynesian Society co título de Ko te papa ariki teia mei Avaiki mai, mei roto ia papa. A versión de Stephen Savage, baseada en Tamuera Te Rei, difire notablemente da anterior, mentres que a de Edward Robert Tregear, publicada na obra Maori-Polynesian Comparative Dictionary (1891), se aproxima máis á primeira, aínda que non achega datos do informante.

Versión de Makea Takau Versión de Tamuera Te Rei Versión publicada por Edward Tregear
  • 1 Karika
  • 2 Makea-putaki-te-tai
  • 3 Te Ariki-aka-mataku
  • 4 Te Atua-rereao
  • 5 Te Ariki-i-te-au
  • 6 Te Ariki-noo-marie
  • 7 Tama-puretu
  • 8 Makea-peau-rongo
  • 9 Makea-te-konako
  • 10 Makea-te-taiti
  • 11 Makea-te-ra-tu
  • 12 Te Ariki-ape-tini et Rongo-oe
  • 13 Makea-teina
  • 14 Makea-tauira-ariki
  • 15 Makea-tuke-rae
  • 16 Makea-ta-ruia,
  • 17 Makea-te-rangi-tu-ki-vao[2]
  • 18 Rangi-makea
  • 1 Karika-tara-apeape-Moa = Ina-a-Rongo
  • 2 Puta-ki-te-tai = Te Ii-matoa
  • 3 Te Ariki-i-te-au
  • 4 Te Ariki-akamataku = Piri-marae
  • 5 Te Ariki-akamaru = Te Kura-moe-ariki
  • 6 Te Atua-rere-vao (Te Rangi-tu-ki-vao) = Te Vaa-rangi-nui
  • 7 Taritari-ua = Mata-noanoa
  • 8 Tumupu = Ngamau
  • 9 Tinorei = Ngamata
  • 10 Potiki = Te Uira-ma-te-aa
  • 11 Maungungu = TeVaa-nui
  • 12 Taiki = Tapaeru-nui
  • 13 Taru-ia-te-ra = Te Uru-moe-ariki
  • 14 Te-Ta-Itinui = Te Kura-anuanua
  • 15 Te Inaina = Taranga-nuku
  • 16 Te Tauira-ariki = Mata-etu
  • 17 Te Ariki-apeapetini = Te Ra-vero-tiitii
  • 18 Te Ratu-o-Tangaroa-ki-Manuka = Ngapu-ariki
  • 19 Ekeeke
  • 20 Tukerae = Ngamau-o-rongo-ma-tane[3]
  • 21 Tamapuretu-Aramai-te-anuanua = Te Ra-tuanuku-a-Kainuku
  • 22 Te Anuanua (Peaurongo) = Te Upoko-uri-o-Atea-e-Papa
  • 23 Te Konako = Etu-o-te-rangi-poiri
  • 24 Rangi-Makeakea=Te Kura-poru
  • 1 Makea Karika = Ina-nui-i-te-Rangi
  • 2 Makea Putakitetai
  • 3 Makea-i-te-au
  • 4 Makea-noo-marie
  • 5 Makea-puretu
  • 6 Makea-peau-rango
  • 7 Makea-teko-nako
  • 8 Makea-te-taiti
  • 9 Makea-te-na-tu
  • 10 Makea Rongo-oe
  • 11 Makea-teina
  • 12 Makea-tumu-pu
  • 13 Makea-tinorei
  • 14 Makea-tari-ua
  • 15 Makea Potiki
  • 16 Makea-mangungu
  • 17 Makea-taii
  • 18 Makea-tukerae
  • 19 Makea-te-rangi-tu-ki-vao
  • 20 Rangi Makea

De Makea te Patua Kino en diante[editar | editar a fonte]

Pretendentes ao título (1994-2010)[editar | editar a fonte]

Logo da morte de Makea Nui Tapumanoanoa Teremoana Ariki, apareceron numerosos pretendentes ao título pero ningún accedeu legalmente a el a pesar de numerosas tentativas de reconciliación e procesos xudiciais.

  • Inanui Love Nia, filla de Makea Nui Takau Margaret Ariki e Edward Te Whiti Rongomai Love, morta en outubro de 1996. O Tribunal Supremo das Illas Cook negoulle ao acceso ao título por non consultar ao Potikitaua, o voceiro (va'a tuatua) da xefatura, a pesar de que el mesmo se autotitulara con ese título[6]
  • Mere Maraea MacQuarrie, a filla menor de Makea Nui Teremoana Ariki, foi investida co título e participa nas xuntanzas da Cámara dos Ariki sen xurar o posto.
  • Nooroa Matua, da liña Sadaraka, afirmou ser investido no Palacio Makea o 14 de agosto de 1998 logo de ser elixido pola súa tribo[7]. Morreu en abril de 2009
  • Yolande Browne, afirma descender de Putua Ariki, fillo de Rangi Makeakea. [8]. O seu pai, William Parau Browne, reivindicara o título en 1939 diante o Tribunal Supremo logo da morte de Makea Nui Tinirau.
  • Matapo Oti Oti, orixinario de Mauke mais vivindo en Tahití desde a década de 1970[9].
  • Upokotoko'a, que descende do ariki Makea Abela.
  • Stanley (Tutavake) Adam Hunt (Taka'ia Ta'unga) recibiu o 16 de maio de 2009 unha investidura no marae de Oroenga sen recoñecemento polo goberno[10]

Galería[editar | editar a fonte]


Notas[editar | editar a fonte]

  1. Ronald Gordon Crocombe. Land Tenure in the Cook Islands, p. 21
  2. É o fillo máis novo de Rangi-Makea na versión de Tamuera te Rei
  3. Tukarae é o fillo de Tumupu (irmán de Ekeeke)
  4. Report of the Australasian Association of the Advancement of Science, volume 2, 1890.p 628.[1]
  5. Maretu, "Cannibals and Converts", p.97. Marjorie Crocombe afirma nunha nota, "Makea Te Vaerua was a classificatory mother of Makea Takau"
  6. "Changes to succession to Makea Nui tribal title?" Cook Islands Herald, 15 de abril de 2009)
  7. Matua v Manarangi (1998) CKHC 1; APPLICATION 306.1998 (14 August 1998)
  8. "Makea contender wanting to rewrite history?" (Cook Islands Time n°272 du 13 octobre 2008)
  9. Tahiti clamant seeks title (Cook Islands News du 20 janvier 2009)
  10. "Another makes claim for Makea Nui title" (Cook Islands News du 16 mai 2009)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]