Lingua iraniana
| Persa (فارسی / Fārsī) | ||
|---|---|---|
| Pronuncia: | /fɒrˈsi/ | |
| Falado en: | Irán, Afganistán e diáspora | |
| Rexións: | Asia occidental meridional | |
| Total de falantes: | Uns 60.000.000 | |
| Familia: | Indoeuropea Indoiranias Iranias Iranias occidentais occidentais setentrionais Persa |
|
| Escrita: | Escrita perso-arábiga. A diáspora promove a escrita latina | |
| Estatuto oficial | ||
| Lingua oficial de: | Si | |
| Regulado por: | Academia da Lingua e Literatura Persa | |
| Códigos de lingua | ||
| ISO 639-1: | fa | |
| ISO 639-2: | per (B), fas (T) | |
| ISO 639-3: | fas | |
| SIL: | prs | |
| [[Ficheiro:]]. | ||
A lingua iraniana[1]ou persa[2] (فارسی, fārsī) pertence ás linguas indoiranias da familia das linguas indoeuropeas, e é falada no Irán, Bahrein, Iraq, Acerbaixán e India. Só ten status de lingua oficial en Irán. As linguas oficias en Afganistán son o darí e o pastún, segundo garante a nova Constitución de Afganistán, e no Taxiquistán a única lingua recoñecida é o taxico (aínda que extraoficialmente empecen a deixar usar as outras linguas).
Orixínase do persa antigo, utilizado no período aqueménida, e do persa medio, falado no período sasánida, e do cal derivan as actuais linguas literarias modernas persa moderno, darí e o taxico.
É falada por máis de 60 millóns de persoas no Irán. En canto ao persa iraniano é coñecido como fārsī (sempre persa, en galego), a variedade do persa medio falada en Afganistán é denominado darí. Actualmente, o persa e o darí son escritos nunha variante do alfabeto árabe. E a variedade do persa medio falada Taxiquistán, é o taxico, e é escrito en alfabeto cirílico.
Non se debe confundir parsí con farsí, nin chamar parsí ao persa (farsí), xa que o termo parsí (persa en galego) úsase para designar a unha lingua irania diferente falada nos arredores da provincia de Fars; o farsí (persa) é unha lingua irania occidental setentrional, mentres que o parsí (persa) é unha lingua irania occidental meridional central.
A pesar de utilizar unha forma do alfabeto árabe, o persa é unha lingua completamente diferente do árabe, con gramática e fonoloxía completamente diversas. O persa é unha lingua do tipo "suxeito-obxecto-verbo". O persa é unha lingua indoeuropea e o árabe é unha lingua camito-semita.
Índice |
Ortografía[editar]
Aínda que utiliza o mesmo alfabeto árabe que a lingua árabe, o persa engade 4 letras, e cambia a forma doutras 2. A lingua persa é completamente distinta á árabe, cunha produción fonolóxica e unha gramática particulares. As 4 letras adicionais no persa son:
| Sonido | Forma | Nome en Unicode |
| /p/ | پ | Peh |
| /ʧ/ (ch) | چ | Tcheh |
| /ʒ/ (zh) | ژ | Jeh |
| /ɡ/ | گ | Gaf |
As letras con forma diferente son:
| sonido | letra árabe orixinal | letra persa modificada | nome |
| /k/ | ك | ک | Kaf |
| /j/ y /i:/, ou raramente /a:/ | ي o ى | ی | Ye |
As marcas diacríticas que se utilizan no alfabeto árabe ou harakat, úsanse tamén para o persa, aínda que algunhas delas teñen distinta pronunciación. Por exemplo, en árabe Damma pronúnciase como /u/, mentres que en persa se pronuncia coma /o/.
O alfabeto persa tamién añade a noción de pseudo-espazo ao alfabeto árabe, chamado Zero Width Non-Joiner (ZWNJ) co estándar Unicode. Actúa coma un espazo que desconecta dúas letras adxacentes que, doutra banda, estarían xuntas, pero non ten unha extensión visual.
Outra característica remarcable é que moitas palabras persas con raíz de procedencia árabe se escriben de distinta forma que a palabra árabe da que proceden. Alef con Hamza debaixo (إ) sempre cambia a Alef (ا), Te Marbuta (ة) normalmente, pero non sempre, cambia a Te (ت) ou He (ه), e as palabras que utilizan varias hamzas escríbense con outro tipo de hamza (coma مسؤول que se convierte en مسئول).
Outras linguas coma o paxtó ou o urdú asimilaron esas nocións e, en ocasións, extendéronas con novas letras ou signos de puntuación.
Fonoloxía[editar]
O contraste funcional entre vogais parece radicar entre as longas {/i:/, /u:/, /ɑ:/} e as curtas {/e/, /o/, /æ/}. Polo tanto, parece posible representar as vogais coma segue {/i:/, /u:/, /a:/} y {/i/, /u/, /a/}. Tamén nótese que /tʃ/ e /dʒ/ son africadas, non oclusivas. O siguinte cadro é unha adaptación de Structural Sketch of Persian. Pode que el lector necesite caracteres do A.F.I. para ver caracteres fonéticos.
|
anteriores
|
posteriores
|
|
| pechadas |
i:
|
u:
|
| medias |
e
|
o
|
| abertas |
æ
|
ɑ:
|
Consoantes[editar]
|
labial
|
alveolares |
palatais
|
velares |
glotais |
|
| xordas oclusivas |
p
|
t
|
tʃ
|
k
|
ʔ
|
| sonoras oclusivas |
b
|
d
|
dʒ
|
g
|
|
| xordas fricativas |
f
|
s
|
ʃ
|
x
|
h
|
| sonoras fricativas |
v
|
z
|
ʒ
|
ɣ
|
|
| nasais |
m
|
n
|
|||
| líquidas |
l, r
|
||||
| semivogais |
j
|
| Fonema | son (en IPA) | letra | Romanización | Exemplo(s) |
|---|---|---|---|---|
| /p/ | [p] | پ | p | پارسی |
| /b/ | [b] | ب | b | بانو |
| /t/ | [t] | ت , ط | t | توران |
| /d/ | [d] | د | d | دنيا |
| /k/ | [k] | ک | k | كشور |
| /g/ | [g] | گ | g | گروه |
| /ʔ/ | [ʔ] | ء , ع | ' , Ø | معنا، جزء |
| /tʃ/ | [tʃ] | چ | ch, č, c | چوب |
| /dʒ/ | [dʒ] | ج | j, ǰ | جوان |
| /f/ | [f] | ف | f | فارسی |
| /v/ | [v] | و | v | ويژه |
| /s/ | [s] | س , ص, ث | s | سايه |
| /z/ | [z] | ز , ذ , ض , ظ | z | آزاد |
| /ʃ/ | [ʃ] | ش | sh, š | شاه |
| /ʒ/ | [ʒ] | ژ | zh, ž | پژوهش |
| /x/ | [x] | خ | kh, x | خانواده |
| /ɣ/ | [ɣ] | غ , ق | gh, q, ġ | باغ |
| /ɣ/ | [ɢ] | غ , ق | q, gh | قلم |
| /h/ | [h] | ه , ح | h | حال |
| /m/ | [m] | م | m | نام |
| /n/ | [n] | ن | n | نان |
| /l/ | [l] | ل | l | لب |
| /ɾ/ | [ɾ] | ر | r | ايران |
| /ɾ/ | [r] | ر | r | رستوران |
| /j/ | [j] | ی | y | يا |
Gramática[editar]
Exemplos[editar]
| Tradución | Palabra | Pronunciación estándar |
|---|---|---|
| terra | خاک | khâk |
| ceo | آسمان | âseman |
| arroz | برنج | berenj |
| auga | آب | âb |
| fogo | آتش | âtash |
| home | مرد | mard |
| muller | زن | zan |
| xantar, comer | خوردن | khordan |
| beber | نوشیدن | noushidan |
| grande | بزرگ | bozorg |
| pequeno | كوچک | kuchak |
| noite | شب | shab |
| día | روز | ruz |
| ti | تو | to |
| meu | ام | -am |
