Johann Sebastian Bach

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach.jpg
Retrato de Bach por Elias Gottlob Haussmann (1695-1766)

Museo da Cidade de Leipzig

Nome completo Johann Sebastian Bach
Data de nacemento 31 de marzo de 1685
Lugar de nacemento Eisenach
Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Sacro Imperio Romano Xermánico
Data de falecemento 28 de xullo de 1750
Lugar de falecemento Leipzig
Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Sacro Imperio Romano Xermánico
Instrumento(s) Clavicémbalo Órgano
Composicións máis destacadas 72 obras publicadas en vida e 49 obras póstumas.
Parella/s
  • Maria Barbara Bach

(de 1707 a 1720)

  • Anna Magdalena Wicke (de 1721 a 1750)
Sinatura Johann Sebastian Bach signature.svg

Johann Sebastian Bach, nado en Eisenach (actualmente en Turinxia, Alemaña; daquela pertencente ao Sacro Imperio Romano Xermánico) o 31 de marzo de 1685 e finado en Leipzig o 28 de xullo de 1750, foi un músico e compositor do período barroco da música erudita (mal chamada "música clásica"). Considérase un dos compositores máis grandes e influentes da historia da música. Moitas das súas obras reflicten unha gran profundidade intelectual, expresión emocional e, sobre todo, altísimo dominio técnico.

De 1717 a 1723 Bach foi mestre de capela na corte do príncipe Leopold de Anhalt-Köthen. En 1720 faleceu a súa esposa, e un ano máis tarde volveu casar, esta vez coa cantante Anna Magdalena Wilcke. A partir de 1723 e ata a súa morte, Bach foi cantor na igrexa de Santo Tomás en Leipzig. Chegou a ser invitado á corte de Federico II o Grande en Sans Souci. Finou en 1750, despois dunha intervención fracasada no ollo. Bach foi quedándose cego ata perder totalmente a vista. Actualmente crese que a súa cegueira foi orixinada por una diabetes sen tratar.

Bach encabezou unha gran familia numerosa. Tivo 7 fillos do seu primeiro matrimonio e 13 do segundo. Tres dos seus fillos que tivo coa súa segunda esposa convertéronse en compositores respectados por dereito propio. Entre eles cóntanse Wilhelm Friedemann Bach (1710-1784), Carl Philipp Emanuel Bach (1714-1788, de quen Mozart tiña unha moi boa opinión) e Johann Christian Bach (1735-1782). Porén, a confianza que Bach puxo nun dos seus fillos maiores tivo tristes consecuencias despois do seu falecemento. O fillo perdeu para sempre varias Paixóns compostas polo seu pai (que quizais agora serían tan apreciadas como a Paixón segundo San Mateu e a Paixón segundo San Xoán). Se non fose polo coidado que tivo Carl Philipp Emanuel en conservar os manuscritos do seu pai, podería verse privado dunha boa parte das obras mestras de Bach.

Na época da súa vellez, cando a xente se refería a Bach facíano pensando no seu famoso fillo Carl Philipp. Nas xeracións que seguiron a Bach, soamente os compositores e músicos coñecían a súa obra. Así, por exemplo, Haydn, Mozart e Beethoven tiveron un grande aprecio pola obra de Bach.

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Primeiros anos en Eisenach[editar | editar a fonte]

Johann Sebastian Bach naceu en Eisenach, o 31 de marzo[1] de 1685, o mesmo ano no que naceron Georg Friedrich Händel e Domenico Scarlatti. Naceu no seo dunha familia de músicos, sendo de feito todos os seus tíos músicos profesionais entre cuxos postos se inclúen organistas de igrexa, músicos de cámara e compositores. Foi o oitavo fillo de Johann Ambrosius Bach (o fillo maior da familia contaba daquela con 14 anos de idade)[2]) e foi bautizado na Igrexa de San Xurxo dous días despois, tendo como padriños ao músico Sebastian Nagel e ao gardabosques Johann Georg Koch. Os Bach eran unha familia luterana integrada por músicos e compositores dende ía varias xeracións, entre eles Veit Bach (o fundador da dinastía Bach), Heinrich, Johann Michael, o proprio pai de Johann Sebastian e moitos outros. A súa nai pertencía a unha familia de peleteiros e agricultores, tamén con algúns músicos, todos profundamente relixiosos, seguidores dunha doutrina anabaptista de inclinación mística.[3]

Casa de Bach en Eisenach.
Catálogo de alumnos matriculados na escola de Ohrdruf, 1700. Bach é o cuarto da segunda lista. Stadtarchiv Ohrdruf.

Existen poucos datos sobre os seus primeiros anos, mais coñécese que o seu talento musical foi recoñecido dende unha idade moi temperá, o que levou a seu pai a instruílo en instrumentos de corda, así como en órgano e teclado seguramente polo seu curmán Johann Christoph.[4] Aos oito anos idade ingresou na Lateinschule (escola latina) de Eisenach, a mesma escola onde Lutero estudara dous séculos antes. Alí o núcleo da aprendizaxe era a doutrina luterana, acompañada de gramática, historia e aritmética. Os niveis superiores incluían latín, grego, hebreo, lóxica, filosofía e retórica.[5] Grazas á educación musical que recibiu na casa, puido pasar a formar parte do coro da escola e da congregación de San Xurxo, salientando pola súa bela voz de tiple.[4]

Sen embargo, as condicións de vida naquela época en Turinxia eran precarias, ao ser vítima de constantes guerras e epidemias, polo que con 9 anos de idade, Maria Elisabetha Lämmerhirt, a nai de Bach, morreu. Un ano máis tarde morreu seu pai Johann Ambrosius Bach, logo de ter perdido xa dous irmáns.[5]. A súa orfandde levouno a ir vivir e estudar co seu irmán maior, Johann Christoph Bach, 16 anos maior ca el, por entón organista da próxima Ohrdruf, aprendendo del a tocar o órgano e a composición.

Ohrdruf[editar | editar a fonte]

Chegado a Ohrdruf, cun irmán ao que case non coñecía, que marchara da casa pouco antes de que el nacera e que estaba casado e tiña xa un fillo, a adaptación á súa nova vida non semella, segundo Geiringer, ter sido doada. Sen embargo semella que Christoph foi hospitalario e atento con el. O xove Bach non tardou en atopar un traballo como cantante no coro local que lle permitiu contribuír aos gastos domésticos, e ingresou na escola para proseguir cos seus estudos xerais, sendo un moi bo alumno e superando a compañeiros máis vellos. Ao mesmo tempo, perfeccionábase na música co seu irmán, que fora discípulo de Johann Pachelbel, e iniciábase na composición, adicando unha das súas primeiras pezas para teclado ao seu irmán e mentor.[6]

En Ohrdruf, Bach copiaba, estudaba e interpretaba música; aprendendo teoría musical e composición, ademais de tocar o órgano, e aparentemente recibiu valiosas ensinanzas de seu irmán, que lle aprendeu a interpretación do clavicordio e lle deu a coñecer as obras dos grandes compositores do Sur de Alemaña da época como Johann Pachelbel e Johann Jakob Froberger, de franceses como Jean-Baptiste Lully, Louis Marchand e Marin Marais, así como do clavecinista italiano Girolamo Frescobaldi. Seguramente presenciou e asistiu no mantemento do órgano, o que suporía o precedente da súa futura actividade profesional na construción e restauración de órganos.

Cando Elias Herda foi admitido como novo Kantor da escola de Ohrdruf, divulgou entre os seus alumnos a animación musical que existía daquela en Lüneburg. Bach entusiasmouse coas cousas que lles contaba e solicitou un permiso para ir estudar alí. Coas boas referencias das que dispuña, recibiu unha bolsa de estudos e a principios de 1700, aínda con catorce anos, e acompañado polo seu colega Georg Erdmann, deixou Ohrdruf e se dirixiu a Lüneburg, afortunadamente pouco antes de que unha nova epidemia asolara a cidade. En abril xa formaba parte do grupo de cantantes da coro da Igrexa de San Miguel de Lüneburg, mais a súa renda era escasa, polo que tiña que complementala cantando nas rúas, en funerais e casamentos, como era habitual, ademais de ter vivenda e asistencia garantidos pola súa pensión.[7]

Lüneburg[editar | editar a fonte]

A vida musical en Lüneburg era moito máis dinámica que en Ohrdruf. A Igrexa de San Miguel era un importante centro musical, ofrecendo un variado repertorio a través dun grupo de músicos cualificados, ademais de ter unha enorme biblioteca de partituras compilada dende a súa fundación en 1555 por Michael Praetorius. Pouco despois da súa chegada, a súa voz xuvenil mudou. Ao contrario que noutros lugares, onde iso significaba a exclusión do coro, a práctica local era aproveitar entón aos membros como baixos ou tenores. Bach tiña a vantaxe de ser competente en violín e viola, probablemente tocando tamén na orquestra. O programa musical para os estudantes era extenso e pesado, e sumábase ás obrigas do currículo extramusical da Michaelisschule (Escola de S. Miguel). Bach residía e se alimentaba no convento da igrexa, onde se instalara a Ritterakademie (Academia dos Cavaleiros), destinada aos fillos da nobreza e un centro da cultura francesa, e o contacto con ese universo foille muito instrutivo, coñecendo a lingua, o teatro e a música de Francia. Foi entón cando coñeceu ao profesor de danza da Ritterakademie, Thomas de la Selle, que fora alumno de Lully, e foi con el con quen visitou Celle, cuxa corte se esmeraba en imitar á de Versalles e todo o que se referise a Francia. Outros contactos importantes que fixo en Lüneburg foron o construtor de órganos Johann Balthasar Held, así como Georg Böhm, organista da Igrexa de San Xoán.[8]

É posible que Böhm lle dera cartas de presentación ao famoso organista Johann Adam Reincken, que traballaba en Hamburgo. Bach realizou a viaxe de 50 km a pé para escoitar ao grand músico, e con toda probabilidade seu primo Johann Ernst Bach, que vivía na cidade, presentoulle a outros músicos destacados. Non se sabe se Bach estudou con Böhm ou con Reincken, mais de feito converteuse en amigo íntimo do último ata que este faleceu cerca de vinte anos depois, e o visitou sempre que viaxou Hamburgo. Do período en Lüneburg quedan poucas obras, entre elas algunhas variacións corais no estilo de Böhm.[9]

Weimar[editar | editar a fonte]

Rexistro de pagamentos a Bach no tempo que permaneceu en Weimar, 1703. Staatsarchiv Weimar.

A principios de 1702 Bach rematou os seus estudos na Michaelisschule e se cualificou para ingresar na universidade, mais a perspectiva dunha vida académica non parece que lle atraera. En 1703 solicitou un posto como organista da Jacobikirche (Igrexa de Santiago) en Sangerhausen, preto de Halle. Foi elixido por unanimidade polo consello municipal, afirmando que Bach xa era recoñecido como un talento excepcional. Infelizmente, o duque de Saxe-Weissenfels anulou o nomeamento en favor de Johann Kobelius, un músico máis maduro, prometéndoselle a Bach, non obstante, o favorecemento nalgunha outra ocasión. Uns meses despois Bach trasladouse a Weimar, onde coexistían dúas cortes ducais, unha do duque reinante, e outra do seu irmán. En marzo de 1703 Bach foi nomeado violinista e lacaio da corte do segundo duque, Johann Ernst, para quen xa traballara o avó de Bach. Bach realmente non atopou en Weimar o ambiente musical que desexaba, e posiblemente aceptou o cargo como un emprego temporal. Os seus parientes comezaron a axudarlle a atopar un traballo, o que se concretou cando a Neue Kirche (Igrexa Nova) de Arnstadt o convidou a probar seu novo órgano, recentemente construído.[10]

Arnstadt[editar | editar a fonte]

A proba do novo órgano abraiou aos cidadáns de Arnstadt, que renunciaron á presentación doutros organistas, como era costume, e ofrecéronlle o posto de organista titular cunha renda anual de 50 floríns, máis 34 floríns para o aloxamento e a manutención, unha suma considerable para un músico da época, sendo investido nas súas funcións o 14 de agosto de 1703. Na cidade non contaba con moitas obrigas: tocaba dúas horas os domingos, os luns e os xoves. Como a igrexa non contratara un Kantor, Bach tamén dirixía o coro. A posición parecía ideal para un músico novo que precisaba de tempo libre para profundar na composición. A cidade ademais diso era agradable, belamente axardinada, e na que vivían varios dos seus parentes, entre eles Maria Barbara Bach, prima súa en segundo grao, e con quen casaría anos máis tarde.[11]

En outubro de 1705 obtivo unha licenza dun mes para poder ir a Lübeck e escoitar ao famoso Dietrich Buxtehude, o mais destacado organista do norte de Alemaña, e os concertos vespertinos que el dirixía na época entre a festa da Trindade e a do Advento, e fixo a pé o traxecto de máis de 350 km. A súa visita debeu ser proveitosa, xa que non volveu ata xaneiro de 1706, e de inmediato se revelou a influencia do mestre no seu xeito de acompañar os himnos, con pasaxes virtuosísticas e unha gran elaboración contrapontística, o que non deixou de despertar protestas entre a congregación que, perplexa, estaba acostumada aos acompañamentos simples. Este non foi o único dos problemas aos que se enfrontou Bach. Foi censurado polo consistorio pola súa longa ausencia e por aquelas "escandalosas" liberdades e improvisacións ao órgano que confundían aos fieis. Tendo que acatar as ordes, pouco despois foi censurado por facer os acompañamentos demasiado curtos. Ademais diso, o coro de nenos que tiña de dirixir era todo menos competente e dócil, rexistrándose varios episodios de enfrontamentos e altercados violentos, incluído unha loita con espada, a pesar das repetidas reclamacións e solicitudes de Bach por medidas para mellorar a situación. Logo volveuse claro para el que non podería permanecer en Arnstadt muito máis tempo. Aparentemente o derradeiro punto de discordia foi a reprimenda que recibiu por ter acompañado ao órgano a unha doncela cantante - presumiblemente Maria Barbara - nunha ocasión na que a igrexa estaba valeira.[12][13]

As súas obra deste período demostran que aprendera todo o que os seus antecesores alemáns podíanlle ter ensinado e chegou a unha primeira síntese dos estilos do norte e do sur de Alemaña. Entre as poucas obras que se lle poden atribuír nesta etapa están o Capricho sobre a partita do seu amado irmán BWV 992, o preludio coral Wie schön leuchtet der Morgenstern BWV 739, e unha primeira versión, fragmentaria, do Preludio e Fuga en Sol menor BWV 535a.[12]

Mühlhausen[editar | editar a fonte]

Páxina autógrafa da Tocata e Fuga en Re menor BWV 565.

En xuño de 1707 obtivo un posto na Blasiuskirche de Mühlhausen. Bach mudouse á cidade bávara, onde escribiu as súas primeiras cantatas, casando alí o 17 de outubro con Maria Barbara. As cousas semella que foron máis doadas durante un tempo. Comezou a compoñer varias cantatas sacras (todas elas compostas cun molde conservador), sen exhibir influencias do operismo italiano que posteriormente aparecería na súa obra. Desta época datan algunhas das súas composicións para órgano máis célebres, como a Tocata e Fuga en Re menor BWV 565, escrita no estilo rapsódico do norte, o Preludio e Fuga en Re maior BWV 532, e a Passacaglia en Do menor BWV 582, un exemplo precoz do instinto de Bach para a organización a gran escala. A cantata Gott ist mein König BWV 71, do 4 de febreiro de 1708, foi impresa a expensas do concello e foi a primeira das composicións de Bach en ser publicada.[12]

Mentres en Mühlhausen Bach copiou moita música para ampliar a biblioteca do coro, tentou incentivar a música das aldeas veciñas, e convenceu ao seu empregador para que reformara o órgano. A súa estadía alí tamén foi breve, xa que finalmente dimitiría o 25 de xuñode 1708. Segundo el mesmo, o seu plan de proporcionar á igrexa de boa música foi perxudicado polas pobres condicións de Mühlhausen, e a causa do seu baixo salario.[12] Outro factor que influenciou a súa decisión puido ser a controversia teolóxica que se formou entre os pietistas e os luteranos ortodoxos, que acabou afectando á música de Bach.[14] Pouco despois volveuse trasladar a Weimar, mais continuou a manter boas relacións con Mühlhausen, para quen supervisou a reconstrución do órgano e compuxo unha cantata o 4 de febreiro de 1709, que foi impresa, mas perdeuse.[12]

Nóvamente en Weimar[editar | editar a fonte]

En Weimar, Bach recibiu un excelente salario de 229 floríns, e desempeñou as funcións de organista e violinista da corte do novo duque reinante, Wilhelm Ernst, cuxos intereses musicais eran semellantes aos seus. O seu retorno á cidade na que vivira a súa primeira experiencia laboral foi ben distinto desta vez, xa que se viu incentivado polo seu xefe, que era un férreo luterano ortodoxo que valoraba moito a música sacra, durante os primeiros anos Bach concentrouse na obra para órgano, mais convencendo ao seu xefe para reformar o instrumento. Ocasionalmente visitaba outras cidades e exibía o seu talento como intérprete e improvisador virtuoso, o que contribuiu a que nesa época comezaran a rexistrarse narracións moi eloxiosas sobre as súas capacidades inusuais, así como chegou a ser coñecido como un experto na construción de órganos, frecuentemente consultado por varias cidades e igrexas e convidado a provar instrumentos.[15]

En febreiro de 1713 participou nunha celebración en Weissenfels que incluúu unha interpretación da súa primeira cantata secular, Was mir behagt BWV 208, tamén chamada Cantata da Caza.[12] A finais do ano abriuselle a posibilidade de suceder a Friedrich Wilhelm Zachow como organista da Liebfrauenkirche, en Halle, e supervisar a construción dun xigantesco novo órgano, mais o duque aumentou o seu salário e abandonou a ideia. O 2 de marzo de 1714 asumiu o cargo adicional de Konzertmeister (Mestre de Concertos), tendo que compoñer e presentar unha nova cantata cada mes, cun salario de 268 floríns. Esto permitiulle traballar cos instrumentistas, o coro e os solistas vocais do duque, todos profesionais e aptos para executar obras difíciles, e mostrar os fundamentos da súa habilidade como director.[16]

O duque Wilhelm Ernst; abaixo, imaxe de Weimar, c. 1713.
Palacio de Köthen, grabado de 1650.

Organista aplaudido, apoiado polo seu xefe e ben pagado, a súa vida estaba nunha fase auspiciosa, animada pola chegada dos seus primeiros fillos: Catharina Dorothea (1708–1774), Wilhelm Friedemann (1710–84) e Carl Philipp Emanuel (1714–88). Os dous últimos chegarían a converterse en compositores importantes, especialmente Carl Philipp. Tamén ensináballes aos sobriños do duque e desenvolveu unha estreita amizade con outro excelente músico da cidade, o seu parente lonxano Johann Gottfried Walther, organista, compositor e lexicógrafo musical. Outras relacións amigables que entabulou foron co vicedirector do Gymnasium de Weimar, Johann Matthias Gesner, e co famoso compositor Georg Philipp Telemann, que residía en Frankfurt. Do mesmo xeito, algúns alumnos talentosos estimulaban a súa vocación como profesor, estando entre eles un dos sobriños do duque, Johann Ernst, mais Johann Tobias Krebs, Johann Martin Schubart e Johann Caspar Vogler, ademais dos seus propios fillos.[17]

Desgraciadamente, o desenvolvemento de Bach non se pode rastrear con detalle durante os anos 1708-14, período no que o seu estilo sufriu un profundo cambio. Existen poucas obras que se poden datar con seguridade. Unha serie de cantatas escrita en 1714-16, sen embargo, revela que sufriu a decisiva influencia da ópera italiana e das innovacións introducidas na música concertante levada a cabo por compositores italianos como Vivaldi, abrindo a súa obra a estruturas moito maiores e afectando á súa escrita vocal. Prováblemente, pola súa anterior proximidade co duque Johann Ernst, que fora á sáu vez un avezado músico e admirador da música italiana, Bach tería estudado as obras de Antonio Vivaldi e Arcángelo Corelli, entre outros compositores italianos, asimilando deste xeito o seu dinamismo e a súa emotividade harmónica, transcribindo as súas obras e aplicando ditas calidades ás súas propias composicións, que á súa vez eran interpretadas pola orquestra do duque Wilhelm Ernst. Este período foi moi frutífero, salientando entre as obras compostas en Weimar: a meirande parte das pezas do Orgelbüchlein (Pequeno Libro de Órgano), case todos os chamados 18 "Grandes" preludios corais, os trios máis antigos para órgano e a maioria dos prelúdios e fugas para órgano, se ben é O cravo ben temperado o maior exemplo de entre todas as súas composicións deste periodo.[12] No ambiente familiar comezou a escribir a obra Orgelbüchlein para o seu fillo maior Wilhelm Friedemann, unha obra didáctica que deixou inconclusa.

En 1717, tralo finamento do mestre de capela (en alemán Kapellmeister) da corte, Bach solicitou o posto vacante, mais o duque decidiu outorgarllo ao fillo do falecido mestre de capela. Este feito decepcionouno profundamente e o impulsou a presentar a súa dimisión, o que disgustou ao duque Wilhelm Ernst, que ordenou o seu arresto por algunhas semanas no castelo antes de aceptala.

Köthen[editar | editar a fonte]

O 1 de decembro de 1716, Johann Samuel Drese, diretor musical de Weimar morreu, e foi sucedido polo seu fillo, que era incompetente para o cargo, cando de acordo co costume o nomeado debía ser Bach. Presumiblmente resentido, Bach aceptou entón o nomeamento como director musical do príncipe Leopoldo de Anhalt-Köthen, que foi confirmada en agosto de 1717, cun salário substancialmente máis elevado que en Weimar. O duque Wilhelm, no entanto, non aceptou a súa renuncia, en parte, quizais, a causa da amizade de Bach cos seus dous sobriños, cos que o duque estaba nas peores condicións. Depois de varias solicitudes de exención, que irritaron ao seu patrón, Bach acabou preso. Como Wilhelm aparentemente non estaba interesado nun rozamento aberto coa corte de Köthen, acabou cedendo e liberou ao músico menos dun mes depois, mais cunha notificación de "exoneración indecorosa". Poucos días depois Bach mudouse a Köthen.[12][18]

Alí, ao contrario do seu emprego anterior, estaba ocupado principalmente coa música de cámara e orquestral, xa que o príncipe era calvinista e, como consecuencia, non había música instrumental nas igrexas da cidade, e as cantatas que escribiu durante este período foron executadas na corte. Köthen tampouco posuía ningún órgano.[19] Aínda que algunhas das obras foran compostas anteriormente e agora revisadas, foi en Köthen onde as súas sonatas para violín e clavicémbalo e para viola da gamba e clavicémbalo, e as de violín e violonchelo solos consolidaron as súas formas máis ou menos definitivas. Os famosos Concertos de Brandenburgo tamén pertencen a este período, e o compositor aínda encontrou tempo para compilar obras pedagóxicas para teclado: o Clavierbüchlein (Pequeno Libro de Teclado) de Wilhelm Friedrich, algunhas das Suites Francesas, as Invencións (1720), e o primeiro libro (1722) de Das wohltemperierte Klavier, contendo 24 preludios e fugas en todas as tonalidades. Esta notable colección explora sistematicamente as potencialidades da recén creada afinación temperada.[12]

Maria Barbara morreu inesperadamente e foi enterrada o 7 de xullo de 1720, mentres que Bach estaba fora, acompañando ao príncipe nunha tempada medicinal na estación de termas de Carlsbad. En novembro, quizais ainda perturbado pola súbita desaparición da súa esposa, Bach visitou Hamburgo e solicitou un posto na Jacobikirche (Igrexa de Santiago).[19] A súa solicitude non prosperou, mais tocou na Katharinenkirke en presenza de Reincken. Depois de oír a Bach improvisar variacións sobre unha melodia coral, o vello organista díxolle: "Eu pensei que esta arte estaba morta, mais vexo que aínda vive en vós".[12]

Exceto pola morte da súa primeira esposa, os seus primeiros anos en Köthen foron moi felices. Bach mantiña unha óptima relación co príncipe, que era xenuinamente musical, e en 1720 dixo que esperaba terminar seus dias ali. O 3 de decembro de 1721 Bach casou novamente, con Anna Magdalena Wilcken,[12] unha cantante profesional á cal lle dobraba a idade e que tamén estaba empregada na corte,[19] filla dun trompetista de Weissenfels, e coa que tería 13 fillos. O seu paraíso á súa fin cando o príncipe casou, poucos días despois (o 11 de decembro de 1721). A princesa, segundo o propio Bach, non tiña ningún interese na música e atraeu a maior parte da atención do seu home, facendo que Bach comezase a sentirse esquezido. El tamén tiña que pensar na educación dos seus fillos máis maiores, e despois de que o Kantorado de Leipzig, unha cidade universitaria, quedara vacante coa morte de Johann Kuhnau o 5 de xuño de 1722, Bach fixo unha solicitude para ser adminito, mais acabou sendo rexeitado e o cargo ofrecido a Telemann, que declinou, e entón a Graupner. Como este non estaba seguro de que puidera aceptar, Bach realizou aínda así a súa audición presentando a cantata n º 22, Jesu nahm zu sich die Zwölfe o 7 de febreiro de 1723. Graupner por fin abandonou o emprego, e Bach foi entón aceptado. Aínda que a princesa de Köthen tiña falecido o 4 de abril, Bach xa estaba tan comprometido con Leipzig que solicitou a súa dimisión, obténdoa o 13 de abril. Un mes despois tomaría o seu posto en Leipzig.[12]

Leipzig[editar | editar a fonte]

A igrexa de S. Tomás de Leipzig.

A partir do 31 de maio de 1723 e ata a súa morte, Bach foi o Kantor da igrexa luterana de Santo Tomás de Leipzig, xunto coa función de director musical da cidade (Cantor zu St. Thomae et Director Musices Lipsiensis). A justificación para a mudanza para Leipzig xerou moita especulación, xa que a algúns estudiosos pareceulles que tivera sido un paso errado. Non só Anna Magdalena tivo que renunciar á súa carreira de cantante, perdendo o seu bo salario, así como o salario de Bach caeu a un cuarto do que gañaba en Köthen, aínda que el non tivese que pagar aloxamento nin alimentación. Bach, con todo, podería gañar cartos extra escribindo e tocando música para ocasións especiais como vodas e funerais.[20][21] A súa posición social tamén caeu, pois o status dun Kantor era considerado inferior ao dun compositor da corte, que el ocupara ía pouco tempo. Mais neste caso específico, o cargo de Kantor de Santo Tomás, unha institución veneranda e un baluarte do Protestantismo, en Leipzig, daquela a máis famosa cidade universitaria alemá, era altamente cobizado.[21]

Leipzig non estaba disposta de inicio a considerar a Bach como unha opción axeitada, xa que as súas funcións non incluían a execución do órgano, o motivo da fama de Bach na época, e que non non tiña unha educación universitaria, e buscou a outros músicos para a vacante.[22] Finalmente, sen éxito, tivo que resignarse e deulle o cargo. A súa primeira aparición oficial foi o 30 de maio de 1723, coa cantata Die Elenden sollen essen BWV 75.[12] Desde ese día deseñouse o ambiente ao que Bach se tería de enfrontar na cidade, estando no centro dunha disputa entre as autoridades civís e eclesiásticas por ter sido saudado polo pastor de Santo Tomás cun discurso de benvida, o que era considerado prerrogativa da municipalidade.[23]

Entre as primeiras obras escritas durante ese ano inclúense varias cantatas e a primeira versión do Magnificat. Na primeira metade de 1724 escribiu a Paixón segundo San Xoán, posteriormente revisada. O número total de cantatas producidas durante este ano eclesiástico foi de cerca de 62, das cales cerca de 39 foron obras totalment novas. Durante os seus primeiros anos en Leipzig Bach concentrouse na música sacra e realizou un gran número de cantatas de igrexa, na época unha parte integral do culto luterano, ás veces, como os estudos revelaron, a razón dunha nova obra por semana. Dende 1726, porén, volcou sua atención cara a outros proxectos, mais aínda escribiu a Paixón segundo San Mateo (1729), unha obra que inaugurou o interese por obras vocais a unha escala maior que a cantata, a Paixón segundo San Marcos (1731, perdida), o Oratorio de Nadal (1734), e o Oratorio da Ascensión.[12]

A responsabilidade de Bach en Leipzig foi principalmente a educación en canto dos alumnos da Thomasschule (Escola de S. Tomás), e algúns dos mellores recebían tamén formación instrumental. Mais como eses nenos debían cantar nas distintas igrexas de Leipzig, Bach converteuse tamén no responsable da música de catro igrexas: San Nicolao, Santo Tomás, San Mateo, e San Pedro, e debía rexer persoalmente en Santo Tomás e San Nicolao. Cada unha delas exixía música dun tipo diferente. Na prática iso implicaba unha gran carga de traballo todos os días da semana. Estes recitais, nun calendario de actividades tan extenso, eran frecuentemente mal ensaiadas e mal presentadas nas súas interpretacións. Os músicos cos que podía contar en Leipzig tamén eran unha decepción para o compositor. A gran maioría tiña escasa preparación e pouco talento, e así que os alumnos se facían máis aptos, finalizaban os seus estudos e deixaban o coro, sendo necesario formar de novo aos recén chegados. A súa estadía na cidade, se ben ten testemuñado a maduración do compositor e a aparición dunha gran cantidade de obras notables, estivo caracterizada polas privacións e as loitas contra a carencia de recursos humáns e materiais paraa a boa práctica da música, contra a estrutura disfuncional da escola, contra compañeiros profesores e os administradores incomprensivos que o cubrían de constantes reclamacións, insultos e calumnias. Co seu temperamento explosivo, Bach devolvía as agresións, facendo tempestuoso o ambiente de traballo.[20][24][25]

Edificio da Thomasschule en Leipzig, onde viviu Bach.

Ao contrario das facilidades administrativas que encontrara en Köthen, onde debía responder só ante o príncipe, en Leipzig Bach tiña duas ducias de superiores, incluíndo o reitor (a autoridade docente), o consello municipal (a autoridade civil) e o consistorio (a autoridade eclesiástica), que poucas veces estaban en harmonía, o que se complicaba coa pouca inclinación de Bach aos modos diplomáticos.[21] Outra fonte de tribulacións era o feito de que Bach vivira no edificio superpoboado da escola, xunto con alumnos e outros profesores. O seu apartamento, aínda que tivese unha entrada independente, estaba ao lado das aulas, o que lle roubaba privacidade, ademais de que o barullo dos alumnos se prolongaba ata xa entrada a noite. Tamén por obriga do seu contrato debía desempeñar funcións extramusicais, tales como dar clases de latin ou pagar a un profesor para sustituilo, e de catro en catro semanas, durante unha semana enteira, actuaba como inspetor disciplinar das 4h ou 5h da mañá ata as 8h da noite, nunha escola desorganizada chea de alumnos irresponsables e turbulentos.[26]

Todo iso foi en parte atenuado cando en 1730 asumiu o cargo un novo reitor, Johann Matthias Gesner, que admiraba a Bach e lle propiciou mellores condicións para a prática musical.[27] Mais Gesner permaneceu no posto a penas ata 1734, sendo sucedido por Johann August Ernesti, un xove con ideas avanzadas en educación, mais inimigo declarado da música. En jullo de 1736 as friccións comezaron de novo en forma dunha disputa sobre o dereito de Bach para nomear monitores entre os alumnos máis vellos, chegando á dimensión de escándalo público. Felizmente para Bach, foi nomeado en novembro dese mesmo ano compositor da corte de Friedrich August II, Elector de Saxonia convertido ao Catolicismo e recentemente elevado á posición de Rei da Polonia, circunstancia que orixinou o nacemento dunha das súas obras máis importantes, a monumental Misa en Si menor. Co prestixio do novo cargo, foi capaz de inducir amigos na corte para que procedesem a unha investigación oficial, e a súa disputa con Ernesti foi resolvida ao seu favor en 1738.[12]

Mentres tanto, en 1729 asumiu a dirección musical do Collegium Musicum fundado por Telemann, unha sociedade musical que ofrecía concertos semanais, e que era unha das entidades máis activas de Leipzig no seu xénero e un punto de encontro e de debates artísticos para moitos viaxeiros ilustres. Bach permaneceu á cabeza do Collegium ata 1737, e depois reasumiu o cargo en 1739 ata 1741. A sociedade ofereceulle completa liberdade de acción e condicións para explorar o campo da música instrumental e vocal secular. Para as interpretacións do Collegium, Bach produciu moitas obras mestras, como a Cantata do Café, a cantata festiva Schleicht, spielende Wellen, und murmelt gelinde, as suits orquestrais, os concertos para violín, ademais de resucitar varias obras compostas para Köthen e executar innumerables obras de outros mestres.[24]

Nesta época a súa familia, integrada por varios fillos músicos, xa podía organizar conceros domésticos propios, do que Bach sentía un gran orgullo. Con todo, o seu fillo Johann Gottfried Bernhard desencamiñouse, dando serios motivos de preocupación a seu pai, que o viu falecer precozmente en 1739.[25] Outro problema foi unha crítica ao seu estilo publicada por Johann Adolf Scheibe en 1737, que parece ter sido sentida polo compositor como un serio golpe. Iso desencadeou nunha polémica pública que se prolongou durante dous anos. Mais dunha vez nestes tempos difíciles Bach recibiu axuda, pasando a hospedar a partir de 1737 ao seu parente Johann Elias Bach, que ensinou música e relixión aos seus filhos menores, e foi un devoto secretario particular do compositor.[24]

Anos finais[editar | editar a fonte]

Depois dunha década de traballo duro e interminables disputas, Bach parecía canso e pouco a pouco se retirou da vida pública, descoidando algunhas das súas obrigas. En 1740 a escola viuse na necesidade de ter que contratar a un novo profesor de teoría musical. Bach pasou a se adicar entá máis á música instrumental, revisando obras antigas ou escribindo novas, destacando a compilación de corais para órgano Clavier-Übung III (Exercicios de Teclado) e o segundo volume de O Cravo Ben Temperado, ben como á preparación de obras para a súa publicación. Mentres que o seu estilo se encadraba nas fórmulas consagradas do Barroco, a nova xeración xa transitaba cara á órbita do Rococó e non lle gustaba a produción do Kantor de Santo Tomás, que lles parecía anticuada e excesivamente complexa.[24][28]

Tumba de Bach na Igrexa de S. Tomás en Leipzig.

En maio de 1747 Bach visitou ao seu fillo Emanuel, empregado na corte de Potsdam, e tocou diante de Frederico II da Prusia, que era compositor de algún mérito e imediatamente quedou impresionado coas habilidades de Bach, levándoo a provar todos os pianofortes do palacio. En xullo improvisou sobre un tema proposto polo rei, obra que tomou forma definitiva na Musikalisches Opfer. Nesa época viu nacer ao seu primeiro neto, Johann August, e se afiliou á distinguida Correspondirende Societät der Musicalischen Wissenschaften (Sociedade de Ciencias Musicais), fundada polo seu antigo alumno Lorenz Christoph Mizler, presentando como peza de prova as variacións canónicas sobre o coral Vom Himmel hoch da komm' ich her. Aínda era asiduamente solicitado para opinar sobre órganos noutras cidades e pasaba moito tempo na corte de Dresde, onde era apreciado.[12]

Por outra banda, a casa de Bach estaba cada vez máis vacía. Sufriu o infortunio de enterrar a varios dos seus fillos cando aínda eran pequenos, e os que sobrevivían medraban e deixaban o lar. A súa visión diminuía sensiblemente; en 1749 xa case non vía, e despois quedou cego.[29] Tentou operarse sen éxito duas veces co médico charlatán itinerante John Taylor, que tamén tivo a Händel entre seus fracassos. Da última doenza de Bach pouco se sabe, exceto que durou varios meses e lle impediu terminar Die Kunst der Fuge. Os seus empregadores non esperaron á súa morte para procurarlle un sucesor. Faleceu o 28 de xullo de 1750, en Leipzig e foi enterrado dous ou tres días depois no cemiterio da Igrexa de S. Xoán. O seu fillo Carl Philipp e seu antigo alumno Johann Friedrich Agricola escribiron xuntos un obituario, importante como fonte de informacións de primeira man, aínda que incompleto e algo inexato. Anna Magdalena quedou en mala situación. Por algún motivo, seus fillastros non fixeron nada para axudala, ao contrario, lanzáronse sobre a súa herencia, e os seus proprios fillos eran moi novos para tomaren calquera atitude. Cando ela faleceu, dez anos depois, tivo un funeral de indixente.[12]

Legado[editar | editar a fonte]

Despois da súa morte, a reputación de Bach como compositor diminuiu inicialmente: a súa obra foir considerada anticuada comparada co emerxente style galant, un movemento que pode ser visto como o precursor do clasicismo de finais do século XVIII.[30] Inicialmente foi lembrado máis como intérprete e profesor.

Durante finais do século XVIII e principios do XIX, Bach foi recoñecido por varios compositores prominentes pola súa obra para teclado. Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Frédéric Chopin, Robert Schumann, e Felix Mendelssohn estaban entre os seus admiradores; todos eles comezaron a escribir nun estilo máis contrapuntístico despois de coñeceren a música de Bach.[31] Beethoven o describiu como "Urvater der Harmonie", o "o pai orixinal da harmonía".[32]

Estatua de Bach en Leipzig.

A reputación de Bach entre o gran público mellorou en parte grazas á biografía sobre o compositor de Johann Nikolaus Forkel en 1802.[33] Felix Mendelssohn contribuíu significativamente a revivir a reputación de Bach coa súa interpretación en Berlín da Matthäus-Passion en 1829.[34] En 1850, fundouse a Bach-Gesellschaft (Sociedade Bach) para promocionar as súas obras; en 1899 a sociedade publicouunha edición críticadas obras do compositor con algo de apoio editorial.

Durante o século XX, o proceso de recoñecemento do valor musical e pedagóxico de algunhas das súas obras continuou, quizais de xeito máis notable na promoción das súas suites para violonchelo por parte de Pau Casals, o primeiro gran intérprete en gravar estas suites.[35] Outro desenvolvemento foi grazas ao crecemento das interpretacións "auténticas" ou "historicistas", un movemento que pretende presentar a música como o compositor a concebiu. Algúns exemplos deste movemento inclúen a interpretación das obras para teclado con clavicémbalos en lugar de pianos modernos, ou empregar coros pequenos ou voces soas en lugar das grandes agrupacións corais favorecidas polos intérpretes do século XIX e principios do XX.[36]

O calendario litúrxico da Igrexa Episcopal lembra cada ano a Bach cun santoral o 28 de xullo, xunto con Georg Friedrich Händel e Henry Purcell; o calendario santoral da Igrexa Luterana, no mesmo día lembra a Bach e Händel xunto con Heinrich Schütz. Noutros círculos, a música de Bach encóntrase sinalada xunto coa literatura de William Shakespeare e a ciencia de Isaac Newton.[37]

En Alemaña, durante o século XX, moitas rúas foron nomeadas no seu honor e erixíronse numerosas estatuas adicadas ao compositor. Un gran cráter no cadrante Bach de Mercurio leva o nome de Bach en honor ao compositor, así como os asteroides principais do cinto de asteroides 1814 Bach e 1482 Sebastiana.[38][39] A música de Bach aparece tres veces—máis que a de ningún outro compositor—na Voyager Golden Record, unha gravación que contén unha selección de imaxes, sons comúns, idiomas, e música da Terra, enviada ao espacio exterior coas dúas sondas a Voyager.[40]

Familia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Familia Bach.

Bach tivo coa súa primeira esposa sete fillos, mais tan só catro sobreviviron, e destes, dous fixeron carreira musical destacada: Wilhelm Friedemann (1710–1784) e Carl Philipp Emanuel (1714–1788). Da súa segunda esposa naceron trece fillos máis, dos cales Gottfried Heinrich (1724–1763), Johann Christoph Friedrich (1732–1795) e Johann Christian (1735 - 1782) foron tamén músicos de talento. Tres fillas chegaron a idade adulta: Elisabeth Juliane Friederica (1726-1781) que se casou co alumno de Bach Johann Christoph Altnikol, Johanna Carolina (1737-1781) e Regina Susanna (1742-1809).[41]

Personalidade e iconografía[editar | editar a fonte]

Busto de Bach, por Carl Seffner (1895).

O estudo da personalidade e a vida de Bach é frustrante, xa que hai escasadocumentación. Coñécense a penas unhas poucas cartas autógrafas, e ningunha delas pode ser considerada verdadeiramente autobiográfica. Isto non impediu que se publicase un extenso e fantasioso folclore sobre o compositor nas biografías que comezaron a aparecer a partir do século XIXI. Polo que parece o compositor nunca abandonou de todo trazos psicolóxicos definidos na súa infancia nunha pequena aldea alemá, mais tampouco parece ter cultivado conscientemente unha personalidade orixinal, aínda que esta fose sen dúbida forte, como se percibe nos relatos das súas friccións explosivas coas autoridades de Leipzig. Tamén está clara a súa sinceira inclinación á relixiosidade e a súa tendencia a opinións inquebrantables, mais probablemente era unha persoa sociable e en xeral ben humorada.[42] O que máis se destaca na súa personalidade, con todo, é a completa dedicación á música. No obituario escrito polo seu fillo isto queda debidamente sinalado, louvando o seu celo invariáble, así como a súa tendencia a seguir un camiño independente.[43]

Durante moito tempo a localización exacta da súa tumba foi descoñecida, mais existía unha tradición oral que a localizaba preto da porta sur da Igrexa de S. Xoán. En torno a 1880 as investigacións nos arquivos da igrexa revelaron un documento que dicía que o músico fora enterrado nunha caixa de carballo, o que limitou a búsqueda atan só seis tumbas. Finalmente, en 1894 foi exumado un corpo, e a investigación anatómica dirixida polo profesor Wilhelm His confirmou a identidade de Bach. Despois da exumación, os seus restos mortais foron reenterrados na Igrexa de S. Xoán, daquela reconstruída e ampliada. Cando a igrexa fora destruída na Segunda Guerra Mundial, foran trasladados a unha tumba na Igrexa de S. Tomán, onde aínda permanecen. Mentres, entre os investigadores recentes non hai ningunha certeza absoluta de que a identificación dos restos mortais exumados teña sido correcta.[44][45]

Suposto retrato de Bach, pastel atribuído a Gottlieb Friedrich ou Johann Philipp Bach.
Retrato recentemente descuberto por Towe e proposto como autentico.

A partir da pesquisa de His, Carl Seffner criou em 1895 um busto,[46] que mostra grande semelhança com o único retrato indubitavelmente autêntico que chegou aos nossos dias, aquele pintado por Elias Gottlob Haussmann, que existe em duas versões, uma que data de 1746 (Museum für Geschichte der Stadt Leipzig; propriedade da Thomasschule) e outro de 1748 (William H. Scheide Library, Princeton). O primeiro, assinado E.G. Haussmann pinxit 1746, foi apresentado à Thomasschule em 1809 pelo então Kantor, August Eberhard Müller. Não se sabe onde Müller conseguiu a pintura, mas é muito provável que ela tivesse permanecido na posse de um dos descendentes diretos de Bach. Supõe-se amiúde que este retrato seja aquele que os membros da sociedade de Mizler eram obrigados a doar para a sociedade em sua admissão, mas isso é apenas suposição. Com o passar do tempo a pintura foi severamente danificada e repintada várias vezes. Restaurada em 1912-1913, voltou mais ou menos à sua condição original, mas permanece inferior à excelente réplica de 1748, que ilustra a abertura deste artigo. Esta, por sua vez, tem uma origem segura, pois pertencera a seu filho Carl Philipp e dele passou para a família Jenke, antes de ser exibido em público por Hans Raupach em 1950. O retrato Haussmann foi repetidamente copiado em várias técnicas ao longo dos anos.[24]

A autenticidade de um retrato anônimo a pastel, provavelmente pintado depois de 1750, de autoria atribuída a Gottlieb Friedrich ou Johann Philipp Bach, e conservado pelo ramo Meiningen da família, não é totalmente garantida, assim como a de um retrato de um grupo de músicos, executado em c. 1733 por Johann Balthasar Denner (Internationale Bachakademie, Stuttgart), que mostra o que se supõe sejam Johann Sebastian e três de seus filhos. Uma cópia em melhores condições deste quadro de grupo está em uma coleção particular no Reino Unido.[24]

Sobre todos os outros retratos que sobrevivem pairam dúvidas ainda mais sérias, incluindo um óleo de Johann Jacob Ihle (Bachhaus, Eisenach) datando de 1720 e pretendendo mostrar Bach como mestre de capela em Köthen, identificado como uma "imagem de Bach" apenas em 1897; o de Johann Ernst Rentsch (Städtisches Museum, Erfurt), alegadamente representando Bach aos 30 anos, que veio à luz somente em 1907 e não tem nenhuma documentação credível, e o chamado "retrato na velhice" descoberto por Fritz Volbach em Mogúncia em 1903 (coleção privada em Fort Worth), que é pouco semelhante aos outros retratos. De acordo com Gerberl, retratos provavelmente autênticos mas que não sobreviveram foram os de propriedade da Condessa de Weissenfels e de Johann Nikolaus Forkel. Um outro pastel possuído por Carl Philipp também foi perdido.[24] Outro retrato, que alegadamente pertenceu a seu antigo aluno Johann Christian Kittel, foi redescoberto em 2000 por Teri Noel Towe, que o apresentou ao púbico como autêntico.[47] Em 2008 a antropóloga Caroline Wilkinson reconstruiu digitalmente o rosto do compositor, a pedido da Casa Museu de Bach em Eisenach, usando medidas de seu crânio e outras técnicas legistas.[48]

Obra[editar | editar a fonte]

Entre as características sobresaíntes de Bach atópase o seu dominio de complexos e enxeñosos contrapuntos. Levou á súa culminación o xénero da fuga na súa obra O clave ben temperado que consiste en 48 preludios e fugas, un preludio e unha fuga para cada tonalidade maior e menor. Outro traballo importante é A arte da fuga que quedou incompleto á súa morte. Composto coa idea de que fose un conxunto de exemplos das técnicas de contrapunto, A arte da fuga consta de 14 fugas con diferentes formas, pero todas co mesmo tema básico.

Tamén revisten grande interese os seus concertos, que Bach compuxo baseándose na forma dos concertos de Antonio Vivaldi (1678-1741), compositor e violinista italiano contemporáneo seu. Así, por exemplo, os Concertos de Brandeburgo caracterízanse por estar dedicado cada un a un grupo diferente de instrumentos solistas. Bach escribiu moita da súa música para a igrexa luterana. En particular as súas cantatas foron compostas para as misas dominicais, e as súas paixóns para as cerimonias de Venres Santo.

Ademais das xa citadas, outras obras célebres de Bach son as Variacións Goldberg, as Suites para orquestra, as Suites para violoncello, os Concertos para violín e a Misa en si menor. A reestrea da Paixón segundo San Mateu o 11 de marzo de 1829 por Mendelssohn deu un gran pulo á divulgación da música de Johann Sebastian Bach.

O rexistro das obras de Bach foi elaborado por Wolfgang Schmieder. Coñécese polas iniciais "BWV", que significan Bach Werke Verzeichnis (Catálogo de obras de Bach). Bach tivo numerosos alumnos e estudantes ó longo da súa vida. Entre eles cóntase a Johann Friedrich Agrícola.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. O 21 de marzo segundo o calendario xuliano en vigor naquel momento no territorio da actual Alemaña.
  2. Bach to School. "Lesson Plans" (en inglés). The Bach Choir of Bethlehem. http://www.bach.org/school_lessons.html. Consultado o 8-03-2012.
  3. Geiringer, p. 21-24
  4. 4,0 4,1 Geiringer, p. 24
  5. 5,0 5,1 Smith
  6. Geiringer, p. 24-27
  7. Geiringer, p. 25-27
  8. Geiringer, p. 27-30
  9. Smith
  10. Geiringer, p. 32-34
  11. Geiringer, p. 32-35
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 Emery & Marshall
  13. Geiringer, p. 34-39
  14. Geiringer, p. 42-43
  15. Geiringer, p. 46-50
  16. Geiringer, p. 46-51
  17. Geiringer, p. 51-53
  18. Geiringer, p. 55-57
  19. 19,0 19,1 19,2 Smith
  20. 20,0 20,1 Smith
  21. 21,0 21,1 21,2 Geiringer, p. 67-69
  22. Geiringer, p. 69-71
  23. Geiringer, p. 71-72
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 24,6 Grove
  25. 25,0 25,1 Geiringer, p. 96-102
  26. Geiringer, p. 72-73
  27. Geiringer, p. 87-91
  28. Geiringer, p. 103
  29. Geiringer, p. 103-105
  30. "[Bach was] mocked as passé even in his own lifetime." ("[Bach foi] burlado como pasado de moda mesmo na súa propia vida.") en Morris (2005), p. 2
  31. Schenk, Winston & Winston (1959), p. 452
  32. Kerst (1904), p. 101
  33. Geck, Martin. "Johann Sebastian Bach: Life and Work". Houghton Mifflin Harcourt. http://www.worldcat.org/wcpa/servlet/DCARead?standardNo=0151006482&standardNoType=1&excerpt=true. Consultado o 22 February 2012.
  34. Kupferberg (1985), p. 126
  35. "Robert Johnson and Pablo Casals' Game Changers Turn 70". NPR Music. National Public Radio. http://www.npr.org/2011/11/23/142700464/robert-johnson-and-pablo-casals-game-changers-turn-75. Consultado o 22 February 2012.
  36. "Musicology – Principal Methodologies for Musicological Research – Musical, Historical, Press, and History – JRank Articles". Jrank Science Encyclopedia. jrank.org. http://science.jrank.org/pages/10338/Musicology-Principal-Methodologies-Musicological-Research.html. Consultado o 22 February 2012.
  37. "Biography of Johann Sebastian Bach". PianoParadise.com. http://www.pianoparadise.com/bach.html. Consultado o 22 February 2012.
  38. Bach, USGS Gazetteer of Planetary Nomenclature
  39. 1814 Bach, 1482 Sebastiana, JPL Small-Body Database
  40. "Golden Record Music List". NASA. http://voyager.jpl.nasa.gov/spacecraft/music.html. Consultado o 26 July 2012.
  41. Wolff et al., p. 98-111
  42. Butt (2003), p. i-xii
  43. Hill, p. 162-163
  44. Yearsley, p. 211
  45. Williams (2004), p. 193
  46. Williams (2004), p. 194
  47. Towe
  48. Agência EFE

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Johann Sebastian Bach
Wikiquote
A Galicitas posúe citas sobre: Johann Sebastian Bach

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]