Inia geoffrensis

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Inia geoffrensis
Golfiño do Amazonas
Golfiño rosado
Boto

Rango fósil: oligoceno - actualidade
Amazonas-Flussdelfin Orinoko5.jpg

Comparación co tamaño dun humano
Comparación co tamaño dun humano

Estado de conservación
DD: datos insuficientes [1]
Clasificación científica
Reino: Animalia
Filo: Chordata
Subfilo: Vertebrata
Clase: Mammalia
Orde: Cetacea
Suborde: Odontoceti
Superfamilia: Inioidea
Familia: Iniidae
Xénero: Inia
d'Orbigny, 1834 [2]
Especie: I. geoffrensis
Nome binomial
Inia geoffrensis
(Blainville, 1817) [3] [4] [5]
Distribución de Inia geoffrensis

Distribución de Inia geoffrensis
Subespecies
  • I. g. boliviensis d'Orbigny, 1834
  • I. g. geoffrensis (Blainville, 1817)
  • I. g. humboldtiana Pilleri et Gihr, 1978
Sinonimia
Referencia:[4]
  • Delphinus frontatus G. Cuvier, 1823
  • Delphinus geoffrensis Blainville, 1817

Inia geoffrensis é unha especie de golfiño de auga doce, única do xénero Inia e da familia dos iníidos,[6] propia das cuncas dos ríos Amazonas e Orinoco, polo que na blibliografía internacional se coñece como golfiño do Amazonas, golfiño rosado (este último nome debido á sua coloración) e boto, entre outros.

No mioceno, a Amazonia estivo cuberta de augua de mar intermitentemente. Este golfiño descendería de antepasados que poboaban o océano no mioceno e que entraron no Amazonas e que, despois, evolucionarían para adaptarse á auga doce cando o mar se retirou.

Non existe consenso de cando e como penetraron estes golfiños na conca amazónica; é posíbel que o fixeran hai máis de 15 millóns de anos desde o océano Pacífico, antes da formación dos Andes ou, máis recentemente, desde o océano Atlántico.[7]

Inia geoffrensis é o golfiño de río máis grande; o peso dos machos adultos chega aos 185 kg e poden medir até 2,5 m. Como carácter distintivo, os adultos adquiren unha cor rosada, máis acentuada nos machos. É un dos cetáceos con dimorfismo sexual máis evidente, xa que os machos miden e pesan entre un 16 % e un 55 % más do que as femias.

Como os outros odontocetos posúe un órgano chamado melón que utiliza para a ecolocación. A aleta dorsal ten pouca altura (realmente, máis que unha aleta é unha especie de crista), pero é moi longa, e as aletas pectorais son grandes; esta característica, xunto ao seu mediano tamaño e á falta de fusión das vértebras cervicais, lle confiren unha gran capacidade de manobra para desprazarse polos bosques inundados para capturar as súas presas.

Ten a dieta máis ampla entre os odontocetos. Aliméntase principalmente de peixes, dos que se identificaron 53 especies diferentes, e entre os que se encontran esciénidos, cíclidos e pirañas (caraciformes). Complementa a súa dieta con tartarugas de río e cangrexos.

Habita no curso dos principais afluentes do ríos Amazonas e Orinoco, por debaixo dos 400 me sobre o nivel do mar. Na temporada de chuvias desprázase ás zonas inundadas da selva, onde existe unha oferta maior de alimento.

En 2008 clasificouse na Lista vermella da UICN como especie con datos insuficientes, debido á incertidume con respecto á cifra total da poboación, a tendencia de variación e o impacto das ameazas, clasificación que se mantén a día de hoxe (2013).

A especie non foi obxecto de caza significativa pero, nas últimas décadas, convertéronse en ameazas principais a perda do hábitat, a contaminaciòn ambiental e as capturas accidentais con artes a aparellos de pesca.

Polo seu rechamante tinte rosado é unha das especies de odontoceto mantida en cativerio en varios acuarios do mundo, principalmente en Estados Unidos, Venezuela e Europa. Porén, é unha especie difícil de adestrar e cunha mortandade alta en catividade.

Taxonomía[editar | editar a fonte]

A especie foi descrita en 1817 polo naturalista francés Henri Marie Ducrotay de Blainville en Nouv. Dict. Hist. Nat., Nouv. ed., 9: 151, que a nombrou como como Delphinus geoffrensis na honra do seu colega Étienne Geoffroy Saint-Hilaire. [5]

Posteriormente sería reclasificada dentro do xénero Inia, que fundara Alcide d'Orbigny en 1834, en Nouv. Ann. Mus. Hist. Nat. Paris, 3: 31.[8]

Na máis recente clasificación dos cetáceos (1998) Inia geoffrensis aparece como única especie do xénero, con tres subespecies recoñecidas.[9] A maioría da comunidade científica acepta esta clasificación como especie única, como o fan, entre outros, a UICN,[1] o SIIT, [4] o ou o WoRMS.[3]

Pero en 2012 a Sociedade para a Mastozooloxía Mariña (Society for Marine Mammalogy) considerou as subespecies boliviana (Inia geoffrensis boliviensis) e a amazónica (Inia geoffrensis geoffrensis) como especies independentes, Inia boliviensis e Inia geoffrensis, respectivamente.[10]

Inia
Clasificación maioritariamente aceptada
  • Xénero Inia d'Orbigny, 1834
    • Especie Inia geoffrensis (Blainville, 1817) – golfiño do Amazonas
      • Subespecie I. g. geoffrensis (Blainville, 1817)
      • Subespecie I. g. boliviensis d'Orbigny, 1834
      • Subespecie I. g. humboldtiana Pilleri et Gihr, 1978
Clasificación alternativa [10]
  • Xénero Inia d'Orbigny, 1834
    • Especie Inia boliviensis d'Orbigny, 1834 – golfiño boliviano
    • Especie Inia geoffrensis (Blainville, 1817) – golfiño do Amazonas
      • Subespecie I. g. geoffrensis (Blainville, 1817)
      • Subsepecie I. g. humboldtiana Pilleri et Gihr, 1978

Características[editar | editar a fonte]

Parella de Inia geoffrensis no zoo de Duisburgo en 2006.
Golfiño do Amazonas coa boca aberta, nun acuario.
Na súa dieta están incluídas 43 especies de peixes diferentes, ademais de crustáceos e tartarugas. Diariamente consomen até o 2,5 % do seu peso corporal.

Inia geoffrensis é o golfiño de río máis grande. Os machos adultos alcanzan unha lonxitude e un peso máximos de 2,55 m (promedio 2,32 m) e 185 kg (promedio 154 kg), mentres que as femias, moito menores, chegan a medir e pesar até 2,15 m (promedio 2,00 m) e 150 kg (promedio 100 kg). É un dos cetáceos con dimorfismo sexual máis marcado (os machos miden e pesan entre o 16 % e o 55 % máis que as femias) sendo, neste sentido, único entre os golfiños de río, nos que as femias son polo xeral máis grandes que os machos.[11] [12]

A contextura do corpo é robusta, pero bastante flexíbel. A diferenza dos golfiños oceánicos, as súas vértebras cervicais non están fusionadas, permitiéndolle á cabeza unha ampla gama de movementos. A aleta caudal é ancha e triangular, cos extremos acabados en punta, os bordos posteriorers esgazados e cunha marcada fendedura central separando os lobos. En lugar de aleta dorsal ten unha xiba en forma de quilla, de pouca altura, pero moi alongada, estendéndose desde a metade do corpo até a rexión caudal.[11] As aletas pectorais son grandes, curvadas e en forma de remo; a lonxitude destas aletas lle permiten realizar movementos circulares dándolle unha manobrabilidade excepcional para nadar a través da vexetación na selva inundada (aínda que esta característica fai diminuír a velocidade da natación.[12]

A cor do corpo varía coa idade. Os acabados de nacer e osa xuvenís teñen un tinte gris escuro, que na adolescencia se trasforma en gris claro, e os adultos tórnanse en rosados como consecuencia da abrasión repetida da superficie da pel. Os machos tenden a seren máis rosados que as femias debido aos traumatismos máis frecuentes entre eles pola agresión intraespecífica (entre individuos da mesma especie).[13]

Nalgúns adultos a superficie dorsal é máis escura; crese que a diferenza na cor depende da temperatura, da trasparencia da augua a da situación xeográfica. Rexistrouse un exemplar albino que foi mantido en catividade durante un ano nun acuario de Alemaña.[13]

O cranio destes golfiños é pouco asimétrico comparado cos doutros odontocetos. Ten un bico fino, prominente, lixeiramente curvado cara a abaixo, con sedas sensoriais curtas en ambas as mandíbulas, que están armadas con de 25 a 28 pares de dentes longos e delgados.[11] A dentición é heterodonte, é dicir, que as pezas dentarias difiren en forma e lonxitude; os dentes anteriores son cónicos, ramatados en agudas puntas, e os posteriores son máis planos e presentan rebordos na parte interna da coroa. Os dous tipos de dentes serven para diversas funcións: agarrar a presa e machucala.[14]

O ollos son pequenos (como en todos os golfiños de río), pero parece ter bona visión dentro e fóra da augua. Na fronte ten un melón de pequeno tamaño, cuxa forma pode modificar mediante control muscular cando o usa para a ecolocación.[14] As meixelas son grandes e avultadas, e poden chegar a impedir a visión cara a abaixo, polo que normalmente nada en posición invertida.[11]

Distribución[editar | editar a fonte]

Brazo principal do río Amazonas cerca da Fonte Boa, Brasil. Obsérvanse as múltiplas zonas inundábeis, lagoas e canles menores, hábitat do golfiño rosado ao longo do ano.
Inia geoffrensis boliviensis en Rurrenabaque, departamento del Beni, Bolivia.

Vive nas concas do río Amazonas e o Orinoco, en Venezuela, Colombia, Ecuador, Bolivia, Güiana e Brasil,[11] nunha área que comprende ao redor de sete millóns de quilómetros cadrados. Habita en todo o traxecto do río Amazonas e os seus principais tributarios, incluso en afluentes pequenos e lagos próximos, desde a súa desembocadura cerca de Belém (Pará), até a súa orixe n confluencia dos ríos Marañón e Ucayali en Perú. Os seus límites están establecidos por cadoiros de auga infranqueábeis, como as dos ríos Xingú e Tapajós en Brasil, e as zonas de augas moi pouco profundas. Unha serie de rápidos e cadoiros no río Madeira illaron a poboación que alí vive, recoñecida como a subespecie I. g. boliviensis, ao sur da conca do Amazonas, en Bolivia.[13]

Recoñécense tres poboacións separadas (que se corresponden coas tres subespecies): a da conca do Orinoco, a do Amazonas e a do Madeira. Estas poboacións amosan diferencias físicas menores, e están separadas xeograficamente, pero parece que non so xeneticamente diferentes. Nalgunhas zonas pode aparecer a máis de 3000 km río adentro.[11]

Adoita asociarse a Sotalia fluviatilis, o tucuxí,[15] que é o outro único cetáceo da conca do Amazonas (é un golfiño oceánico que, ademais de vivir mas cortas do noreste de Sudamérica, se interna no Amazonas); ás veces comparte zonas de alimentación coa londra xigante (Pteronura brasiliensis).[11]

É máis común nas unións turbulentas dos ríos principais cos seus afluentes, xusto por debaixo dos rápidos e creca das ribeiras. Na época seca (agosto a novembro) está confinado nos ríos principais e os seus afluentes, pero na época das enchentes (decembro a xuño) adoita entrar nas xunglas e praderías inundadas, nadando con habilidade entre as árbores. Cando a auga descende (a partir de xullo), o seu nivel pode baixar até 10 m, e os golfiños poden quedar varados en charcas.[11]

Bioloxía[editar | editar a fonte]

Lonxevidade[editar | editar a fonte]

O golfiño rosado chamado "Apure", que logrou sobrevivir máis de corenta anos e morreu en catividade no zoo de Duisburgo, Alemaña.

A esperanza de vida do golfiño rosado na natureza descoñécese, pero en cativerio rexistrouse a sobrevivencia de individuos saudábeis por espazo de dez a trinta e un anos. Porén, a lonxevidad promedio en animais cativos é de só 33 meses.[7] Con todo, calcúlase que un individuo chamado Apure conseguiu vivir más de corenta anos, os últimos trinta e un dos cales no zoolóxico de Duisburgo, Alemaña.[16]

Hábitat[editar | editar a fonte]

Dentro das concas fluviais nas que está presente o golfiño rosado, ocupa case todos os hábitats, incluíndo os cursos principais dos ríos, as canles, as desembocaduras dos afluentes, os lagos e lagoas, os rápidos e os cadoiros. Os cambios cíclicos no nivel dos ríos durante as temporadas de chuvias e de seca ao longo do ano determinan que zonas poden ser ocupadas e a dispoñibilidade de alimento nelas. Durante a estación seca, a especie sitúase nos cauces principais dos ríos, debido a que as canles menores teñen moi pouca profundidade e as presas se sitúan ao longo das marxes dos ríos. Durante a temporada de chuvias, os botos poden desprazarse con facilidade aos tributarios máis pequemos, á selva e ás planicies inundadas.[7]

Machos e femias parecen ter preferencias selectivas de hábitat; os machos regresan ás canles principais dos ríos cando aínda os niveis de augua permanecen elevados, mentres que as femias coas súas crías continúan nas zonas inundadas durante máis tempo. A razón pola que o dúo nai-fillo permaneza máis tempo pode obedecer a múltiplas razóns. As auguas máis mansas permiten aos xuvenís descansar, lactar e propician a consecución de alimento nun ambiente calmo, lonxe das correntes fluviais. Tamén diminúe o risco de agresión por parte dos machos cara ás crías e a depredación por parte doutras especies.[17]

Comportamento[editar | editar a fonte]

Inia geoffrensis é unha especie que tende a ser solitaria e non é frecuente vela en grupos. Cando o fan se congregan en asociacións de até catro individuos, excepcionalmente até 15, en zonas onde abunda o alimento, como na confluencia dos ríos, ou tamén poden facelo para descansar e socializar. O máis frecuente é observar parellas nai-fillo, pero os pequenos grupos poden estar formados por machos, femias e xuvenís, ou por machos exclusivamente.[13] Existe unha segregación importante durante a temporada de chuvias, na cal os machos se sitúan nos cauces dos ríos, mentres que as femias e as súas crías aparecen nas zonas inundadas; na temporada seca non existe tal separación.[17]

Os estudos en cativerio mostraron que o golfiño rosado es menos tímido que o arroaz, pero tamén menos sociábel, mostra menor agresividade, fai menos xogos e menos saltos,[13] aínda que ás veces o fai, especialmente os xuvenís, chegando a elevarse até 1 m no aire. Pero o normal é que só saque a punta do bico, o melón e o espiráculo, seguidos por unha parte da crista dorsal. É máis activo a primeiras horas da mañá e á final da tarde.[11]

É moi curioso e é notábel a falta de temor que amosa cara aos obxectos extraños. Porén, é posíbel que en cativerio non demostre o mesmo comportamiento que no seu medio natural. En liberdade exhiben variedade de comportamentos: suxeitan os remos dos pescadores, fréganse contra os botes, arrincan plantas baixo a auga, lanzan paus e xoegan con troncos, arxila, tartarugas, cobras e peixes.[13]

Sopro de Inia geoffrensis.

O golfiño do Amazonas é un nadador lento; a velocidade máis frecuente de desprazamento varía entre 1,5 e 3,2 km/h, pero rexistráronse velocidades máximas de entre 14 e 22 km/h e é capaz de nadar velozmente durante longos períodos.[13] Raramente saca a cola da auga antes de realizar inmersións, que adoitan durar entre 30 e 40 seg.[11] Tamén poden axitar as aletas pectorais, sacar a aleta caudal e a cabeza sobre a auga, esto último para observar o contorno.[18]

O sopro respiratorio pode ser forte e alto, e ás veces chega a alacanzar os 2 m, pero normalmente é lento e case silencioso, coma un suspiro.[11]

Son máis difíciles de adestrar que a maioría dos outros golfiños.[13]

Migracións[editar | editar a fonte]

Na Reserva Nacional Pacaya Samiria, Perú, recorreuse á fotoidentificación para recoñecer os individuos, baseándose nos patróns de pigmentación, cicatrices e anormalidades no bico. Recoñecéronse 72 exemplares, dos cales volveron a observarse 25 entre 1991 e 2000. Os intervalos entre cada avistamento variaron entre un día e 7,6 amos. O rango máximo de movemento foi de 220 km, cun promedio de 60,8 km. A maior distancia percorrida nun día foi de 120 km, cun promedio de 14,5 km.[19] Nun estudo previo levado a cabo no centro do río Amazonas observouse que os golfiños se movían só algunhas decenas de quilómetros entre a temporada de seca e a época de inundacións. Porén, víronse a tres dos 160 animais reseñados a máis de 100 km do sitio onde foran rexistrados.[17]

Reprodución[editar | editar a fonte]

As femias alcanzan a madurez entre os seis ou sete anos, cando miden entre 1,75 a 1,80 m. Os machos, cando alcanzan aproximadamente 2 m de lonxitude. A época de reprodución é estacional e coincide coa temporada seca, cando o nivel da augua é baixo. O período de xestación prolóngase durante once meses e os nacementos ocorren durante a temporada de inundacións. As crías ao nacer pesan de 7 a 8 kg, e a etapa de lactancia dura un ano. As femias preñan cada dous ou tres anos..[13]

Antes de determinarse que a especie tiña un marcado dimorfismo sexual, postulouse que os golfiños do Amazonas eran monógamos. Posteriormente demostrouse que os machos eran máis grandes que as femias e documentouse que mostraban un comportamento sexual moi agresivo no seu medio natural e en catividade. Os machos adoiotan presentar numerosas cicatrices na crista dorsal, nas aletas caudais e pectorais e no espiráculo debido a mordeduras. Isto suxire unha competencia feroz polo acceso ás femias, o que parece indicar un sistema polígamo de apareamento, pero a poliandria e a promiscuidade non poden descartarse.[20]

En animais cativos documentouse un cortexo e xogos previos ao apareamiento. Os machos toman a iniciativa mordendo as aletas da femia que, no caso de non sexa receptiva, pode reaccionar agresivamente. Observouse unha alta frecuencias nas cópulas; nunha parella en catividade contáronse 47 nun período de 3,5 horas, utilizando para iso tres posicións diferentes: contactando o ventre en ángulo recto, xacendo paralelamente cabeza a cabeza ou cabeza a cola.[7]

A época dos nacementos coincide coa temporada de inundaciones, como quedou dito, e é posíbel que isto proporcione unha vantaxe debido a que as femias e as súas crías permanecem nas zonas inundadas máis tempo que os machos. En canto o nivel da auga comeza a decrecer, a densidade de presas nos sectores inundados aumenta debido á perda de espazo, polo que as nais poden ofrecer aos lactantes a enerxía necesaria para cumplir as altas demandas requiridas para o crecemento (duns 20 cm ao ano). A duración da crianza prolóngase de dous a tres anos. Esta duración relativamente prolongada de lactancia e crianza suxiere un forte vínculo nai-fillo.[7]

Alimentación[editar | editar a fonte]

Comendo un peixe.

A dieta de Inia geoffrensis é a máis diversa da observada en calquera outro odontoceto. Componse de polo menos 43 especies diferentes de peixes de 19 familias diferentes. O tamaño das presas oscila entre os 5 e os 80 cm, cun promedio de 20 cm. Os peixes consumidos con maior frecuencia pertencen ás familias dos Sciaenidae (corvinas), Cichlidae e Characidae (pirañas); pero a súa dentadura heterodontr lle permite acceder a presas provistas de cuncha, como tartarugas de río (como Podocnemis sextuberculata) e cangrexos (como Poppiana argentiniana).[21]

A súa dieta é máis diversa durante a estación húmida, cando os peixes se esparexen polas zonas inundadas fóra dos cauces fluviais facéndose máis difíciles de atrapar, tornándose máis selectiva durante a estación seca, cando a densidade de presas é maior.[22]

Usualmente aliméntanse sós e son activos durante o día e a noite; porén, cazan sobre todo nas primeiras horas da mañá e nas primeiras da tarde. Consomen cerca do 5,5 % do seu peso corporal ao día. A miúdo sitúanse para cazar cerca dos cadoiros de augua e na confluencia tumultuosa dos ríos, momento en que se disgregan os cardumes de peixes facendo máis fácil a súa captura. Tamén aproveitan as perturbacións producidas polos botes ma auga para atrapar ás súas presas desorientadas.[21]

O xuvenil golfiño "Orinoko" (esquerda) xogando co seu colega, o famoso "Apure".
Acuario do zoolóxico de Duisburgo, Alemaña.

En ocasións incluso se asocian cos tucuxís (Sotalia fluviatilis) e as londras xigantes (Pteronura brasiliensis) para cazaren en forma coordinada; reúnen e atacan os bancos de peixes ao mesmo tiempo. Aparentemente, existe pouca competencia polo alimento entre estas especies, xa que cada unha delas prefire presas diferentes. Tamén se observou que os golfiños en catividade comparten o alimento.[21]

Comunicación[editar | editar a fonte]

Esta especie, ao igual que os outros delfínidos, utiliza chíos tonais para comunicarse. A emisión destes sons relaciónase co momento en que regresan á superficie, antes de realizar inmersións, suxirindo que teñen que ver coa alimentación. As análises acústicas revelaron que as vocalizacións son distintas en estrutura ás típicas dos integrantes da familia dos delfínidos.[23]

Ameazas[editar | editar a fonte]

Caza e mortes deliberadas

Pode dicirse que polo xeral a especie foi respectada no pasado, aínda que hai rexistros do uso do aceite extraído dela como fonte de luz por parte dos colonizadores portugueses. Os indíxenas mura cazaban botos cerca de Manaus (Brasil). Durante o século XIX os tikuna e cocama capturábanos cerca de Leticia (Colombia) e no baixoo Ucayali, respectivamente, polo menos até a década de 1950. Tamén se utilizaron diversos produtos de exemplares capturados accidentalmente para fabricar medicinas e como amuletos de amor. Nos mercados da Amazonia comercialízanse ollos de boto, pero as análiseis moleculares demostraron que proveñen do golfiño costeiro Sotalia guianensis, ao que lle chaman boto nalgunhas rexións.[21]

Xogando cun gofiño rosado no río Ariaú, Estado do Amazonas, Brasil.

No departamento del Beni (Bolivia), resxistrouse a caza da especie por medio de rifles e redes.[24] En 1996 realizouse unha investigación para cuantificar o número de capturas incidentais e a comercialización de produtos do golfiño rosado, e os resultados mostraron que as capturas foran efectivamente accidentais e só unha pequena cantidade destes cadáveres se utilizaran con propósitos comerciais.[25]

Na Amazonia colombiana algúns pescadores mataron botos (mediante arpóns, disparos e envelenamento) para impedir a interacción cos aparellos de pesca. Na conca do Orinoco e na Amazonia peruana existen algúns informes de mortes, debidas tamén, aparentemente, á interacción cos pescadores.[26]

No río Amazonas os golfiñs rosados aprenderon a sacar proveito dalgunhas actividades pesqueiras. Poden romper as redes de pesca (en especial redes de cerco) causando perdas considerábeis de peixes e danos ás artes de pesca. Tamén se reúnen para alimentarse de peixes atordoados polo uso ilegal de dinamita. En ambas as circunstancias os pescadores poden optar por matar os golfiños.[27]

Captura accidental

A moderna implantación de redes de pesca de nailon incrementous as capturas accidentais na especie.[25] Desde mediados da década de 1990 difundiuse o seu uso para capturar "piracatinga" (Calophysus macropterus), converténdose na maior ameaza para a especie. Outra ameaza derívase da construción de centrais hidroeléctricas nos principais ríos tributarios do Amazonas, que provocaron a diminución da dispoñibilidade de certas especies de peixe. Adicionalmente, as presas dos encoros aillan diferentes poblacións, o que fai diminuir o intercambio xenético e aumentar a posibilidade de extincións locais.[21]

Pesca excesiva

O uso de redes de malla de nailon está extendido en toda a Amazonia e coa presión exercida pola pesca, a competencia entre golfiños e pescadores é máis intensa. Porén no centro do Amazonas esta competencia é aínda mínima. As análises da dieta no boto demostraron que só o 43 % das 53 especies incluídas no seu menú se comercializan, e que os peixes capturados polos golfiños non teñen o tamaño suficiente como para teren interese comercial.[27]

Degradación do hábitat
Imaxe de satélite do noreste da selva amazónica.
Apréciase a crecente intervención humana con zonas de deforestación cultivadas e vías de comunicación. A deforestación, unha das consecuencias da presenza humana na área de distribución do boto, é unha das pricipais causas da perda do seu hábitat.

A poboación humana se está expandindo rapidamente a través da área de distribución da especie, especialmente en Colombia e Brasil. A presenza destes poboadores implica un incremento da deforestación e das actividades agrícolas e gandeiras.[26] A deforestación de planicies inundábeis para actividades agrícolas e a industria madereira, afectan o ciclo hidrolóxico e o ecosistema das ribeiras. Unha das peores consecuencias da deforestación é a diminución do desenvolvemento de poboacións de peixes, o que redunda nun subministro restrinxido de alimento para os golfiños e outros depredadores.[27]

Outra causa potencial de alteración do hábitat é a construción de centrais hidroeléctricas. Estas estruturas supoñen un obstáculo para as migracións da especie e das súas presas, limitando o acceso ao alimento e propiciando o illamento entre as diferentes poboacións. Ademais, as poboacións atrapadas detrás destas barreiras están expostas a un ambiente inadecuado, con baixas concentracións de oxíxeno, diminución do pH e menos alimento.[27] No río Formosa rexistráronse varamentos a consecuencia dos cambios no nivel da auga pola desviación dos cauces para irrigación.[22]

Finalmente, en Colombia, a explotación do petróleo tamén representa unha ameaza potencial para a especie. Isto ocurreu durante as últimas décadas, como resultado dos múltiples derramos de cru a causa de atentados guerrilleros contra oleodutos na Amazonia e na Orinoquia do país. Algúns deles foron moi extensos con resultados non cuantificados.[27]

Contaminación das augas

Na Amazonia e na Orinoquia incrementouse o uso de grandes cantidades de praguicidas en actividades agrícolas. A contaminación con metais pesados no Amazonas provén sobre todo das minas de ouro, que utilizan, de forma incontrolada, o mercurio para separar o metal precioso da rocha circundante.[28]

Os efluentes das plantas de celulosa son tamén unha fonte potencial de contaminación. Porén, a concentración de mercurio (176 ng/ml) achada no leite dunha femia capturada no río Amazonas cerca de Manaus estaba cerca do nivel mínimo de toxicidade de metilmercurio en mulleres adultas non embarazadas. Isto suxire que polo menos nesta parte do río, a contaminación é baixa.[29]

Depredadores

Non existen rexistros de depredadores naturais dos botos, pero o caimán negro (Melanosuchus niger), o tiuburón touro Carcharhinus leucas, a anaconda (Eunectes murinus) e o xaguar (Panthera onca) eventualmente poderían capturar a un boto. Algúns animais posúen cicatrices en forma de media lúa atribuídas a peixes gato das familias dos Cetopsidae e Trichomycteridae.[22] [14]

Patoloxías

Nun estudo publicado en 2006 referíase á causa de morte en catividade de golfiños, entre 1956 e 2006, establecida segundo os informes médicos, necropsias e estudos histopatolóxicos. Entre os animais nacidos no seu medio natural, a mortandade foi máis alta nos dous primeiros meses posteriores á súa captura, sumado 32 do total das mortes. A causa máis frecuente fueron as pneumonías de diferente orixe e lesiones cutáneas, como úlceras e abscesos, no 42 % e o 36% dos casos, respectivamente. En 21 destes animais encontrouse caquexia evidente. Quince animais tiñan evidencias de patoloxía renal, que foi a principal causa da morte en trece deles. Documentouse patoloxía renal en 18 casos, e sepsis ocasionadas por bacterias confirmáronse mediante estudos histolóxicos en 16 mortes.[30] Das lesións cutáneas cultivouse con máis frecuencia Streptococcus e Escherichia coli e, en menor medida, Proteus, Pseudomonas, Klebsiella, Alcaligenes.[30]

En animais cativos en Estados Unidos documentouse unha síndrome cutánea caracterizada pola presenza de abscesos de aspecto nodular e lento crecemento, secundario a infección por Streptococcus iniae e bacterias gramnegativas, con escasa resposta ao tratamento con antibióticos. O tratamento cirúrxico asociado a tratamento intensivo con antibióticos proporciona unha melloría gradual do cadro clínico. Streptococcus iniae pode ser responsábel de enfermidades dermatolóxicas crónicas dos golfiños rosados.[31]

Medidas de protección e estatus actual[editar | editar a fonte]

En 2008 Inia geoffrensis foi catalogada na Lista vermella de especies ameazadas da UICN como en estado "DD" (especie con datos insuficientes), avaliaciòn que se mantén a día de hoxe (2013). Previamente (anos1990) fora catalogada como "vulnerábel, que se cambiou debido á limitada información actual dispoñíbel sobre ameazas, ecoloxía e tendencias da poboación. Nas zonas onde os golfiños se estudaron parece que están ben extendidos e que son relativamente abundantes. Porén estas áreas representan só unha pequeña proporción da distribución total da especie e, moitas veces, son lugares onde están protexidos, polo que as informacións destas áreas pode que non sexan representativas, e non ser válidas a longo prazo.[1]

Debido á crecente contaminación e a destrución paulatina da selva amazónica e á vulnerabilidade da especie tomáronse medidas para a súa protección en todos os países en que habita. Os seus maiores inimigos son a deforestación e as actividades humanas que contribúen a perturbar e alterar o seu medio ambiente.[21]

Unha causa de preocupación estriba na dificultade que representa manter exemplares en cativerio con vida, debido á agresión intraespecífica e á escasa lonxevidade. Por iso se a poboación do boto chegase a diminuír até niveis perigosos na naturaleza, correría un risco aínda más alto de extinguirse pola dificultade de mantelo longo tempo en catividade.[32]

En 2008, a Comisión Baleeira Internacional (CBI) expresou a súa preocupación pola captura de botos para utilizalos como engado para preixes na Amazonia central, un problema emerxente que se estendeu a grande escala recentemente.[1] [33]

A especie está incluída no Apéndice II da Convención sobre o Comercio Internacional de Especies Ameazadas de Fauna e Flora Silvestres (CITES), e no Apéndice II do Convenio sobre a Conservación de Especies Migratorias de Animais Salvaxes.[34]

De acordo coa avaliación feita por parte do Comité científico da CBI en 2000, a poboación do golfiño do Amazonas parece ser grande, sendo escasas as evidencias de decrecemento da poboación en número e área de distribución, se é que hai algunha. Porén, recoñécese a crecente intervención humana sobre o seu hábitat, polo que se cre que no futuro a consecuencia máis probábel sexa a diminución do seu rango e poboación. Por iso emitíronse unha serie de recomendacións para garantizar o seguimento apropiado da especie, entre as que figuran a realización e publicación de estudos sobre a estrutura das poboaciones, a elaboración dun rexistro da distribución da especie, documentación sobre ameazas potenciais como a magnitude das operacións pesqueiras e a situación oleodutos, rexistros máis detallados sobre os riescos, distribución, cantidade de cada unha das subpoboacións, etc.[35]

Relación cos humanos[editar | editar a fonte]

Cativerio[editar | editar a fonte]

Gofiño rosado cativo nun acuario de Singapur.
"Zues" e "Maria", dous golfiños rosados do Acuario de Valencia (Venezuela).

O golfiño rosado, principalmente desde a década de 1950 e até principios da década de 1970, foi cazado e exhibido en catividade en diversos acuarios en todo o mundo. A primeira captura rexistrada con este fin data de 1956, en Leticia (Colombia), onde se tomaron catro exemplares que se exportaron aos Estados Unidos. Desde entón, 140 exemplares se enviaron a este país, 5 a Europa e 2 a Xapón.[36]

A especie ten a reputación de ser moi fráxil ao cativerio; porén, algúns exemplares nacidos en acuarios e individuos subtraídos do seu medio natural lograron sobrevivir durante moitos anos.[36] [37]

Mitoloxía[editar | editar a fonte]

O golfiño rosado fai parte do folclore dos habitantes da Amazonia, coñecéndose algunhas lendas e mitos ao longo de toda a súa área de distribución. Estas lendas xeralmente lle atribúen poderes sobrenaturais. Nalgunhas rexións crese que os espíritos das persoas afogadas quedan atrapados nos botos.[38]

Pero a lenda máis difundida refírese á súa actividade, especialmente sobre a súa personificación humana e as relacións entre golfiños e mulleres. Por exemplo, na Amazonia crese que o golfiño rosado se transforma nas noites de lúa chea nun garrido varón que acode ás festas e bailes para seducir e levarse ás mulleres coa intención de reproducirse.[18]

Por iso moitos e moitas advirten ás mozas de que teñan moito coidado cando se encontren cun hombe lanzal, descoñecido, vestido de branco, xa que pode tratarse dun boto. Este mito utilízase adoito para xustificar embarazos fóra do matrimonio.[7]

Lenda do boto [39]
De acordo com a lenda, um boto cor-de-rosa sai dos rios nas primeiras horas das noites de festa e com um poder especial, transforma-se em um lindo jovem vestido com roupas brancas. Ele usa um chapéu branco para encobrir o rosto e disfarçar o nariz grande. Nas festas, com seu jeito galanteador e falante, o boto dança, bebe, se comporta como um rapaz normal e aproxima-se das jovens solteiras, seduzindo-as. Logo após, consegue convencer as mulheres para um passeio no fundo do rio, local onde costuma engravidá-las. Na manhã seguinte volta a se transformar no boto, pois o seu encantamento só acontece à noite.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Reeves, R. R., Jefferson, T. A., Karczmarski, L., Laidre, K., O’Corry-Crowe, G., Rojas-Bracho, L., Secchi, E. R., Slooten, E., Smith, B. D., Wang, J. Y. & Zhou, K. (2011): Inia geoffrensis na Lista vermella de especies ameazadas da UICN 2013.1.
  2. Inia en WoRMS.
  3. 3,0 3,1 Inia geoffrensis(de Blainville), 1817 en WoRMS.
  4. 4,0 4,1 4,2 Inia geoffrensis Blainville, 1817) no SIIT.
  5. 5,0 5,1 Inia geoffrensis en Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds.) (2005): Mammal Species of the World.
  6. Inia geoffrensis (de Blainville, 1817) en WoRMS
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Bebej, Ryan (2008): Inia geoffrensis ADW — University of Michigan Museum of Zoology. Inia geoffrensis en ADW
  8. Inia en Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds.) (2005): Mammal Species of the World.
  9. Rice, D. W. (1998): Marine mammals of the world: systematics and distribution. Society of Marine Mammalogy Special Publication Number 4, p. 231.
  10. 10,0 10,1 "[1]" Committee on Taxonomy. 2012. List of marine mammal species and subspecies. Society for Marine Mammalogy, www.marinemammalscience.org, consulted on May, 6 2012.
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 Carwardine, M. (1995), pp. 224-.227.
  12. 12,0 12,1 Martin, A. and V. da Silva (2006): "Sexual dimorphism and body scarring in the boto (Amazon River dolphin) Inia geoffrensis". Marine Mammal Science, 22: 25-33.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 da Silva (2002): "Amazon Eiver Dolphin" en William F. Perrin, Bernd Wursig and J. G. M. Thewissen Encyclopedia of Marine Mammals, San Diego: Academic Press, pp. 26-28. ISBN 0-12-373553-X.
  14. 14,0 14,1 14,2 Best, Robin C. and Vera M. F. da Silva (1993): "Inia geoffrensis". Mammalian Species, 426: 1-8.Ver en PDF.
  15. Voz tupí adotada pola comunidade científica para designar esta especie na bibliografía.
  16. "Ältester Flussdelfin der Welt ist tot". 10 de outubro de 2006. p. 28. http://www.abendblatt.de/vermischtes/article423865/Aeltester-Flussdelfin-der-Welt-ist-tot.html. 
  17. 17,0 17,1 17,2 Martin, A. and V. da Silva (2004): "River dolphins and flooded forest: seasonal habitat use and sexual segregation of botos (Inia geoffrensis) in an extreme cetacean environment" Journal of the Zoological Society of London 263: 295-305.
  18. 18,0 18,1 Whale and Dolphin Conservation Society - Latinoamérica. Boto (en castelán)
  19. McGuire, T. L. and Henningsen, T. (2007). Movement Patterns and Site Fidelity of River Dolphins (Inia geoffrensis and Sotalia fluviatilis) in the Peruvian Amazon as Determined by Photo-Identification. 33. pp. 359-367. DOI:10.1578/AM.33.3.2007.359. http://www.aquaticmammalsjournal.org/index.php?option=com_content&view=article&id=272:movement-patterns-and-site-fidelity-of-river-dolphins-inia-geoffrensis-and-sotalia-fluviatilis-in-the-peruvian-amazon-as-determined-by-photo-identification&catid=26:volume-33-issue-3&Itemid=102. 
  20. Best, R. and V. da Silva. (1984): "Preliminary Analysis of Reproductive Parameters of the Boutu, Inia geoffrensis, and the Tucuxi, Sotalia fluviatilis, in the Amazon River System", Report of the International Whaling Commission - Special Issue. 6: 361-369.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 da Silva, 2002, p. 27
  22. 22,0 22,1 22,2 Best, R. and V. da Silva. (1989): "Amazon River Dolphin, Boto, Inia geoffrensis". En S. H. Ridgway, R. J. Harrison (eds.) Handbook of Marine Mammals. Vol. 4. River Dolphins and the Larger Toothed Whales, pp. 1-23. London: Academic Press. ISBN 978-0-12-588506-5.
  23. Jeffrey Podos, Vera M. F. da Silva and Marcos R. Rossi-Santos (2002). Vocalizations of Amazon River Dolphins, Inia geoffrensis: Insights into the Evolutionary Origins of Delphinid Whistles. 108. pp. 601—612. http://www.avvx62.dsl.pipex.com/boto/pdfs/podos.pdf. 
  24. Pilleri, G. and Gihr, M. (1977): "Observations on the Bolivian (I. g. boliviensis d'Orbigny, 1834) and the Amazonian bufeo (Inia geoffrensis de Blainville, 1817), with a description of a new subspecies (Inia geoffrensis humboldtiana). Invest. Cetacea 8: 11-76.
  25. 25,0 25,1 da Silva, V. M. F. and Best, R. C. (decembro 1996). Freshwater dolphin-fisheries interaction in the Central Amazon (Brazil). 14. pp. 165-175.. http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4112495&q=Freshwater+dolphin/fisheries+interaction+in+the+Central+Amazon+(Brazil)&uid=790196930&setcookie=yes. 
  26. 26,0 26,1 IWC Scientific Committee (2008). Annual Report of the International Whaling Commission. http://www.iwcoffice.org/publications/annualreport.htm. 
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 UNEP/CMS, 2010, p. 5
  28. Reyes, J. C. (1991): The conservation of small cetaceans: a review. Report prepared for the Secretariat of the Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals, UNEP/CMS Secretariat, Bonn.
  29. Rosas, F. C. W. and Lehti, K. K. (1996). Nutritional and mercury content of milk of the Amazon River dolphin (Inia geoffrensis). 115A. pp. 117-119. http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T2P-3W2T7SS-4&_user=10&_coverDate=10/31/1996&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1586250031&_rerunOrigin=google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=e685a20fa8269be3db6c44829a9e3d8a&searchtype=a. 
  30. 30,0 30,1 Christopher J. Bonar, Ernesto O. Boede, Manuel García Hartmann, Joanne Lowenstein-Whaley, Esmeralda Mujica-Jorquera, Scott V. Parish, James V. Parish, Michael M. Garner, D. V. M. Dipl and Cynthia K. Stadler (xuño 2007). A retrospective study of pathologic findings in the amazon and orinoco river dolphin (Inia geoffrensis) in captivity. 38. pp. 177-191.. https://www.vetmed.ufl.edu/extension/aquatic/education/documents/McGee-26Aug-RetrospectivePathology_inInia.pdf. 
  31. Bonar, C. J. and Wagner R. A. (2003): "A third report of "golf ball disease" in an Amazon River Dolphin (Inia geoffrensis) asociated with Streptococcus iniae". J. Zoo. Wildl. Med. 34 (3): 296-301. Resume
  32. Caldwell, M., D. Caldwell e R. Brill (1989):"Inia geoffrensis in Captivity in the United States" IUCN, Species Survival Commission, Occasional Paper 3: 35-41
  33. IWC Scientific Committee (2008). Annual Report of the International Whaling Commission. 10. http://www.iwcoffice.org/publications/annualreport.htm. 
  34. UNEP/CMS, 2010, p. 6
  35. IWC Scientific Committee (2000). Report of the Scientific Sub-Committee on Small Cetaceans. 
  36. 36,0 36,1 Boede, E. O., E. Mujica-Jorquera e N. de Boede (1998): "Management of the Amazon River dolphin Inia geoffrensis at Valencia Aquarium in Venezuela". Int. Zoo. Yearb. 36: 214–222. Resume
  37. Ernesto O. Boede (2005): "Importancia de recopilar datos reproductivos en Toninas del Orinoco mantenidas en zoológicos y acuarios",·Natura 127: 32-36.
  38. Best, R. and V. da Silva (1989): Biology, Status and Conservation of Inia geoffrensis in the Amazon and Orinoco River Basins. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). Species Survival Commission, Occasional Paper 3: 22-34.
  39. Lenda do boto en Sohistória.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Inia geoffrensis
Wikispecies-logo.svg
Wikispecies posúe unha páxina sobre: Inia geoffrensis

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Carwardine, M. (1995): Ballenas, delfines y marsopas. Guía visual de todos los cetáceos del mundo. Barcelona: Omega. ISBN 84-282-1037-3.
  • Perrin, William F., Bernd Wursig & J. G. M. Thewissen (eds.) (2002): Encyclopedia of Marine Mammals. 2ª ed. San Diego, California: Academic Press. ISBN 978-0-12-373553-9
  • Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (eds.) (2005): Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference. Third edition. ISBN 0-8018-8221-4.

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]