Fundamentalismo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Persoa cun cartel cunha máxima fundamentalista cristián.

Denomínanse fundamentalismo as distintas correntes relixiosas que promoven a interpretación literal dun texto fundamental ou sacro tal que o Corán ou a Biblia, é dicir, os seus contidos son tomados como dogmas de fe, perante os cales ningunha outra autoridade pode ser invocada, e polo tanto prevalecen sobre as leis das sociedades democráticas. Xeralmente fálase do fundamentalismo relixioso, pero o fundamentalismo político non é menos común. Algúns exemplos de libros comúns entre fundamentalistas políticos son A miña loita, de Adolf Hitler, e o Libro Vermello de Mao. O fundamentalismo político non necesariamente relaciónase de xeito directo ou indirecta coas relixións tradicionais, senón que promoven unha cosmovisión radical e ata antiteísta.

O termo tamén se identifica coas correntes antimodernistas de distintas relixións. Ás veces confundense co milenarismo e co mesianismo ou asociase con fanatismo ou extremismo, aínda que este último termo adóitase reservar para actitudes específicamente políticas. O termo integrismo, que é o tradicional en galego para referirse a este fenómeno, está semánticamente moi próximo, aínda que nunha interpretación estrita o fundamentalismo designa un fenómeno moderno (unha forma de rexeitamento ás consecuencias secularizadoras da modernidad, pero xurdido desde a modernidade tecnolóxica), mentres que o integrismo promove unha resposta tradicionalista.

Orixe do termo[editar | editar a fonte]

O fundamentalismo é un concepto moderno que xorde como reacción cando a sociedade moderna empeza a guiarse por leis humanas e deixa de lado as divinas, afectando aos hábitos e ao estilo de vida. O termo naceu a principios do século XX nos EE.UU. e rápidamente pasou a definir ideoloxías cristiás protestantes que, enarbolando a infalibilidade da Biblia, pretendían un regreso ás posturas fundacionais do cristianismo, baseándose en moitos casos en nocións reaccionarias.

De aí estendeuse a denominación a outros moitos movementos recentes de case todas as relixións do mundo que predican en contra da corrente principal dos seus respectivos credos, aseverando que esta se desviou dos seus fundamentos, ou que se resisten a aceptar ideas progresistas que foron admitidas por unha gran parte da comunidade.

No ámbito hispanofalante, o seu uso é máis recente aínda que no anglosaxón: a edición do DRAE de 1992 aínda non o recollía. Tampouco unha enciclopedia de referencia como a Larousse o incorpora ata a súa revisión de 1984, e únicamente aplicado ao fundamentalismo islámico. No corpus da RAE, un banco de datos que recolle textos de todas as épocas, non aparece ata 1950, nun tratado xurídico, e a maioría de ocorrencias son da última década. A diferenza do ámbito anglosaxón, a súa introdución e popularización vén asociado exclusivamente ao rexurdir do integrismo musulmán. A edición (1995) do RAE xa recolle fundamentalismo, aplicado a lectura literal do Corán.

As bases do fundamentalismo[editar | editar a fonte]

En moitos casos, o concepto do fundamentalismo vén irremediablemente atado á interpretación dunha Sagrada Escritura (Biblia, Corán, Tora...), sobre a que, no entanto, sostense que é infalible, atemporal e universalmente válida. Así, en oposición ao proceso de relativización das "verdades absolutas" contidas nos Libros Sagrados que se viña dando ata agora, atopamos unha rotunda afirmación do valor de cada versículo dos mesmos e unha apoloxía da súa aplicación literal, nalgúns casos máis aló do que xamais se fixo. Por suposto isto supón a asunción de dous supostos: que Deus outorgou aos seus Profetas unha visión unívoca da súa vontade e que esta está recolleita e é dispoñible de xeito directo aos seguidores da doutrina fundamentalista.

Oposición á ciencia[editar | editar a fonte]

Esta doutrina contrasta na maioría dos casos coa moderna visión científica da realidade, que cuestiona gran parte das interpretacións antigas das Escrituras. A ciencia, desde a Ilustración, ha ir desposuíndo ás relixións de autoridade en moitos campos; o que unido ao esgotamento do positivismo científico durante o século XX, levaría a sectores do ámbito relixioso a unha especie de "contraataque" con forzas renovadas polo desencanto ante as supostas promesas incumplidas dunha ciencia que sacaría á raza humana das miserias milenarias nas que se viu envolta.

Oposición a Occidente[editar | editar a fonte]

Estamos ante un movemento de carácter case universal, pero, por suposto, non unitario, nin de obxectivos claramente identificables, de feito a miúdo son excluíntes entre si. Moitos grupos definidos como fundamentalistas non usan esa definición ou, pola contra, rexeitan que esta se utilice para xente distinta deles mesmos.

En xeral, podemos dicir que se trata dunha reacción ao papel pasivo do relixioso avalado pola concepción do mundo da Europa contemporánea que exportó e impuxo en moitos lugares do mundo uns valores que moitos perciben como unha atentado ás súas raíces e identidade. Por iso, en moitas ocasións percíbese o fundamentalismo como unha doutrina anti-occidental e asóciase exclusivamente aos movementos islamistas que se opoñen aos sistemas autoritarios seculares establecidos no mundo islámico trala descolonización.

Con todo, na Historia déronse outras correntes de pensamento que cabería cualificar de fundamentalistas no seu momento, entre as que cabo citar a Reforma protestante ou os almohades e almorábides que invadiron Al-Andalus. E, así mesmo, existen movementos fundamentalistas no seo de países occidentais e baseados na cultura que se considera occidental. O único que se pode admitir é que o fundamentalismo vai contra uns principios que o mundo occidental fixo seus e que a súa tradición relixiosa (cristianismo) asumiu, sobre todo un aspecto especialmente importante: a separación entre relixión e Estado e a aceptación de que as leis humanas predominen sobre as divinas. Esa diferenza fai que o fundamentalismo sexa nuns réximes (particularmente os islamistas) un instrumento totalitario ou ben noutros (particularmente nos democráticos) se limite a ser a ideoloxía dun ou varios grupos de presión. A ese respecto poderiamos falar, por exemplo, dunha oposición entre o fundamentalismo e a secularización das sociedades; pero non en particular contra Occidente, aínda que as sociedades occidentais identifíquense claramente con ese proceso.

Doutra banda, é necesario recordar que no fundamentalismo non é unha forma de conservadorismo senón máis ben de tradicionalismo (con todas as reformas que iso precise), de volta aos supostos valores dun pasado idealizado. En ningún caso existe unha tendencia a manter o presente ou inmediatamente anterior, pois precisamente os fundamentalistas quéixanse da corrupción moral crónica da súa contorna e a necesidade dunha «purificación». As cabezas pensantes dos grupos fundamentalistas fan referencia a un pasado exemplar que, en realidade, non está recollido en ningunha fonte senón que é unha idealización dos momentos cume da cultura que lles é propia. Nas seccións de cada relixión verase ao que se refire cada un.

Fundamentalismo en política[editar | editar a fonte]

Toda iniciativa fundamentalista está abocada a inmiscirse na política do Estado no que se desenvolve polo seu mesma natureza moralista e reformista. Xa que o Estado posúe o monopolio da educación ou, polo menos, o seu control en prácticamente todo o mundo, os fundamentalistas vense constantemente enfrontados a el cando as súas doutrinas son ignoradas ou, como ocorre habitualmente, do todo criticadas no ensino. É obvio que calquera movemento destas características buscará a maior difusión das súas ideas entre o gran público e de aí a necesidade de controlar os vehículos do saber. Os fundamentalistas adoitan basearse en escolas de pensamento preexistentes e modificalas á súa medida ou ben crear as súas propias.

Os partidos e asociacións de ideas fundamentalistas están activos en EEUU, Israel e case todos os países do mundo árabe, mentres que brillan pola súa ausencia en Europa e África. A aceptación varía desde a súa prohibición en Alxeria aos exemplos de fundamentalismo triunfante: o Wahhabismo que é a doutrina oficial de Arabia Saudita e o réxime dos Aiatolás xiíes en Irán. Só vendo as traxectorias de ambos países atopamos a primeira proba de que o fundamentalismo non é incompatible cunha política prol-occidental e, polo tanto, que a orientación política do mesmo está altamente condicionada polos factores nos que xorde.

Fundamentalismo relixioso[editar | editar a fonte]

O científico e escéptico Richard Dawkins apunta directamente ao fundamentalismo relixioso como unha fonte de violencia e de irracionalidade. Pouco logo dos atentados do 11 de setembro de 2001, cando lle preguntaron en que podería cambiar o mundo, Dawkins respondeu:

Moitos de nós viamos á relixión como unha tontería inofensiva. Poida que as crenzas carezan de toda evidencia pero, pensabamos, si a xente necesitaba un consolo no que apoiarse, onde está o dano? O 11 de setembro cambiouno todo. A fe revelada non é unha tontería inofensiva, pode ser unha tontería letalmente perigosa. Perigosa porque lle dá á xente unha confianza firme na súa propia rectitude. Perigosa porque lles dá a falsa coraxe de matarse a si mesmos, o que automáticamente elimina as barreiras normais para matar a outros. Perigosa porque lles inculca enemistade a outras persoas etiquetadas únicamente por unha diferenza en tradicións herdadas. E perigosa porque todos adquirimos un estraño respecto que protexe con exclusividade á relixión da crítica normal. ¡Deixemos xa de ser tan condenadamente respetuosos![1]

Ademais, ata cando os fundamentalistas forman unha maioría numérica, a súa posición inalterable é a de vítimas da corrente principal[Cómpre referencia]. Deste xeito, sempre se aseguran unha distancia exculpatoria cos problemas que os seus ensinos e métodos non abordan ou son incapaces de resolver. O fundamentalismo vese a si mesmo como a clave para acabar cos problemas da sociedade moderna, pero evita afrontar moitos deles porque nin sequera os recoñece como tales, p.ex.: as enfermidades e outros desastres son castigo de Deus e un Goberno fundamentalista ou, mellor devandito, con elementos fundamentalistas (Irán, Arabia Saudí) sempre poderá argumentar que unha catástrofe que afecta ao pobo sucede porque este non segue ao pé da letra as prescripcións divinas.

Fundamentalismo cristián[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Fundamentalismo cristián.

O término fundamentalista no contexto cristián refírese a un movemento dentro do cristianismo que afirma a súa adhesión aos fundamentos de devandita fe. En varias denominacións cristiás hai fundamentalistas, non sendo unha denominación en si senón máis ben un movemento que atravesa o cristianismo no seu conxunto. Dependendo da denominación particular ten caracterísitcas especiais pero en xeral, considérase a á conservadora da Igrexa cristiá.

Certas manifestacións do fanatismo cristián da Idade Media, onde o teocentrismo era dominante, pódense considerar como fundamentalistas. Críase que os únicos elixidos que alcanzarían a salvación eran os cristiáns e por iso perseguían aos infieis ou os intentaban converter. As cruzadas, a inquisición e, en xeral, o celo da Igrexa para borrar calquera herexía pódense interpretar como mostra de fundamentalismo.

A partir do século XIX, xorde un novo tipo de fundamentalismo a comunidades cristiás que creen na Biblia como libro revelado, que contén verdades históricas expresadas de xeito literal (por exemplo, creen na creación tal como está narrada no Xénese e polo tanto opóñense á teoría da evolución das especies de Darwin). Esta corrente é máis forte entre o protestantismo americano. O catolicismo asimila á oposición ao Concilio Vaticano Segundo, visto como demasiado liberal, e adóitaselle chamar integrismo. Os mormóns e grupos afíns tamén se poden considerar cristiáns radicais ou fundamentalistas, aínda que eles rexeitan esta denominación.

Durante o século XX é cando se produce o crecemento máis significativo dos fundamentalismos cristiáns, especialmente en Europa e Estados Unidos. Teñen en común a aplicación de lecturas literais da Biblia en todos os aspectos, desde a política á vida cotiá familiar, a determinación na evanxelización e a difusión da mensaxe cristiá por todas partes ata a conversión dos non crentes nesta relixión.[2] Considérase que o fundamentalismo cristián é unha reacción contra a teoloxía máis progresista e tamén contra o humanismo laico[3] os que consideran a causa da "crise moral da sociedade", representada esta por a decadencia da familia tradicional, a individualización da moral e a perda de relación entre a persoa e Deus.[2]

Estes movementos caracterízanse polo feito de que en xeral nunca recorreron á violencia tanto en Europa occidental como en Estados Unidos probablemente debido á relación específica que existe nestes territorios entre o contexto cultural e a democracia, xa que é no marco do cristianismo onde se construíu o proceso que conduciría ao sistema democrático moderno, a través da Reforma primeiro e da Ilustración máis tarde, aínda que este impulso haxa ter que loitar históricamente, xustamente, contra a hexemonía das institucións eclesiásticas sobre a sociedade civil. Probablemente estes movementos teñen asumido que si queren que os cidadáns de Europa ou América de hoxe os escoiten deben falar nunha linguaxe adecuada ao contexto democrático.[3]

Os movementos máis activos caracterízanse pola súa loita específicamente en cuestións como; a aborto, o homosexualidade, o feminismo, o humanismo, a pornografía e a fractura da familia tradicional.[2] Movementos máis virulentos, por exemplo a Maioría Moral de Jerry Falwell en Estados Unidos, traballan para a modificación da lexislación e na influencia no goberno a partir da formación de élites académicas conservadoras . Por outra banda no contexto Europeo, Comuñón e Liberación, por exemplo, combate a "cultura dominante" do Estado laico italiano, acusándoo de tentar contra a liberdade de expresión dos valores cristiáns no marco da escola pública

Fundamentalismo mormón[editar | editar a fonte]

O fundamentalismo mormón é un movemento conservador que cre ou practica o que os seus seguidores consideran aspectos fundamentais do mormonismo. Isto representa unha ruptura da liña practicada pola Igrexa de Xesús Cristo dos Santos dos Últimos Días e un retorno a doutrinas e costumes que os fundamentalistas creen que foi un erro de abandonar, tales como a poligamia, a "Lei da Consagración", a teoría "de Adán-Deus", a expiación con sangue, o sacerdocio patriarcal, elementos da investidura mormona. Os fundamentalistas mormóns formaron numerosas seitas moitas das cales establecéronse en comunidades illadas en áreas do oeste de EUA.


Notas[editar | editar a fonte]

  1. The Guardian, 2001-10-11 "Has the world changed?." The Guardian.
  2. 2,0 2,1 2,2 Giddens, Anthony (maio 2006) (en castelán). Sociologia. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 978-84-206-4845-3.
  3. 3,0 3,1 Kepel, Guilles (maio 1995) (en castelán). La revancha de Dios. Madrid: Grupo Anaya sa. ISBN 84-7979-001-6.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]