Fragas do Eume

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Fraga.

Sinal indicatorio do parque das Fragas do Eume

Regato nas Fragas do Eume

As Fragas do Eume é un parque natural galego creado o 30 de xullo de 1997 e que abrangue 9.126 hectáreas nas beiras do río Eume, concretamente nos concellos de Cabanas, A Capela, Monfero, Pontedeume e As Pontes de García Rodríguez, todos eles da provincia da Coruña. Na actualidade residen no parque 521 persoas dos cinco concellos anteriormente nomeados.

Está tamén declarado como Lugar de Importancia Comunitaria, coincidindo os seus límites cos do parque natural.

O bosque tradicional atlántico conservouse na zona en todo o seu esplendor, sendo consideradas as fragas como un dos mellores bosques atlánticos termófilos do continente europeo. Malia ser a flora a alfaia das Fragas, existindo raras especies de felgos que habitaban a terra hai millóns de anos, tamén destacan algunhas especies animais endémicas e en perigo de extinción, dende pequenos anfibios e réptiles, como a saramaganta, ata especies maiores, como o lobo ou diversas aves de rapina.

Flora

As fragas do río Eume son un destacado representante da fase clímax da vexetación galega. Os bosques de ribeira, dos que o parque é bo exemplo, distínguense polos seus ecosistemas de elevada biodiversidade, particularmente no que respecta á flora. Tradicionalmente foron moi explotados polo home pola riqueza e fertilidade dos solos, e por iso son ecosistemas pouco frecuentes e conservados unicamente en zonas illadas como estas fragas.

Árbores

Bosque de ribeira sobre o río Eume

A árbore con maior presenza no parque natural é o carballo. É o medidor da saúde da fraga: os exemplares máis lonxevos existen nas zonas que sufriron unha menor presión humana (a Fraga do Mosqueiro ou as fragas que arrodean o río do Dez), e está sendo obxecto de repoboación en zonas fráxiles do parque, onde fora apartado recentemente polo bidueiro.

Tamén ten numerosa presenza no parque o castiñeiro, dominante nalgunhas áreas logo de roubarlle terreo ao carballo grazas a medrar máis rapidamente e prover froitos de consumo humano. O bidueiro é a terceira das especies maioritarias, e ocupa dous tipos de espazos: áreas tradicionais de bosque de ribeira, e zonas marxinais onde os carballos foron perdendo distribución, e onde medran rapidamente. Nestes espazos están a ser substituídos por carballos por acción conservacionista.

Río Eume

Nas proximidades dos ríos atopamos o ameneiro, que soporta ben as situacións de asolagamento, xa que suxeitan as marxes das canles impedindo o seu arrastre polas cheas, o salgueiro (con moita menor frecuencia), o freixo e o pradairo. Outras especies arbóreas das fragas son a abeleira, principalmente nas proximidades dos cursos de auga; o cerqueiro, nas zonas altas das fragas de Pena Fesa, Os Cerqueiros (topónimo que reflicte a abundancia desta árbore) e A Marola; o érbedo, o loureiro, e o ulmeiro, frecuente tamén nas proximidades dos ríos, como preto do mosteiro de Caaveiro. Tamén se ten sinalado a presenza do lamigueiro nas fragas, unha especie rara na zona próxima á costa. O teixo, atopa no parque a súa localización máis occidental no país, xa que a intensa actividade humana sobre esta árbore acabouna relegando principalmente ás montañas orientais galegas. Finalmente, existe en abundancia o acivro, fundamentalmente como arbusto pero que chega a acadar exemplares de altura e porte, o estripeiro, o abruñeiro, a pereira brava e a maceira brava, esta última pouco frecuente noutros lugares da provincia da Coruña.

Felgos

Fento fero (Blechnum spicant)

O fento do botón (Woodwardia radicans) é un felgo propio dos bosques do Neolítico e que ten un dos seus derradeiros redutos no parque

No parque están presentes unhas 20 especies distintas de felgos, os cales constitúen unha das principais características destes bosques. Os máis comúns son:

• fento fero (Blechnum spicant),
• fento das pedras (Polypodium interjectum),
• fento femia (Athyrium filix-femina),
• fento real (Osmunda regalis),
• fento común (Pteridium aquilinum),
• Lastraea limbosperma,
• Polystichum setiferum,
• Dryopteris affinis subsp. Affinis,
• Dryopteris dilatata,
• Dryopteris aemula.

Tamén se poden atopar especies de gran valor ben pola súa escaseza ou ben por darse lonxe da súa área normal de distribución, coma:

• fento do botón (Woodwardia radicans),
• fento negro (Asplenium adiantum-nigrum),
• Cystopteris diaphana,
• Dryopteris guanchica,
• fento do cabeliño (Culcita macrocarpa).

Algunhas destas especies están relacionadas cunha antiga vexetación subtropical que poboou as marxes do mar de Tetis na era terciaria. A calor e a humidade permitiron o desenvolvemento dunha exuberante flora, similar á que na actualidade atopamos no arquipélago neocelandés ou na Florida. Porén, hai dous millóns de anos, os procesos de glaciación nos polos e a desertización nos trópicos foron recortando a distribución desa flora que, incapaz de adaptarse ós cambios, quedou reducida a zonas pequenas situadas entre os 25º e 40º de latitude: Illas Canarias, Illas dos Azores e Madeira, e en menor extensión nas serras de Algeciras (provincia de Cádiz) ou o Parque Natural das Fragas do Eume.

Brións e liques

No estrato muscinal está presente case a metade da flora briofítica galega (brións e hepáticas) particularmente importante nas zonas húmidas e sombrizas, con máis de 220 especies diferentes. Entre elas atópanse catro citas únicas para a brioflora española e sete máis considéranse raras dentro da flora ibérica. Destacan a Cololejeunea microscopica e a Lepidozia cupresana.

A flora liquénica garda tamén un notable catálogo de máis de 240 especies, entre as que figuran tres citas novas para a Europa continental e 24 novas para España. Son características dos bosques maduros outras especies menos raras pero moi ligadas a estes ecosistemas: a Lobaria scrobiculata, a Pannaria rubiginosa e a Usnea articulata.

Fauna

Como xa se sinalou, os bosques de ribeira son un ecosistema caracterizado por unha amplísima biodiversidade.

Anfibios

Imaxe do Bufo pequeno (Asio otus) abondoso no parque

A presenza da londra é unha garantía da calidade das augas do parque

A vacaloura ou escornabois é o maior escarabello existente no continente europeo

As fragas, polo seu carácter húmido e sombrizo, son un ambiente idóneo para os anfibios. No Eume viven 13 das 15 especies existentes en Galicia. A Píntega común e a súa subespecie galega son moi frecuente xa que as masas forestais caducifolias son o seu biótopo natural. Tamén están presentes outras especies coma o sapiño comadrón, o sapo común, a ra patilonga (que vive nos regatos afluentes do Eume na conca baixa, coma o Sesín), e a ra vermella, que é posible atopar nos prados da Serra de Sanguiñedo. Nas pozas estacionais atópanse as tres especies de pintafontes, o común, o palmado e mailo pintafontes verde, pero é especialmente valiosa a saramaganta (Chiglossa lusitanica), endemismo do noroeste ibérico que mantén nas Fragas unha das súas máis nutridas poboacións.

• 

  Sapo común Bufo bufo

• 

  Discoglossus galganoi

• 

  Lagarta da serra Iberolacerta monticola

• 

  Saramaganta Chioglossa lusitanica

Aves

Entre as aves da fraga destacan as rapaces que se alimentan de micromamíferos, adaptadas a cazar no interior do bosque: o azor, o lagarteiro, o gabián, o bufo pequeno, a curuxa, o moucho común, a avelaiona, o miñato negro, a tartaraña cincenta e o real e o abelleiro. En espazos máis abertos habita tamén o falcón peregrino, o miñato común e o bufo real. Entre as pequenas insectívoras destacan o piquelo azul, o gabeador común, a avenoiteira, o ferreiriño abelleiro, o ferreiriño bacachís, o peto real, o peto verde, a estreliña riscada, a estreliña do norte, o picafollas e maila arcea. Nas ribeiras dos cursos de auga do parque destaca o merlo rieiro e o picapeixe.

Mamíferos

Entre os mamíferos destacan a londra, a martaraña, a garduña, o gato montés, o armiño e a xeneta. Abondan tamén os corzos, os raposos, os xabarís, os cervos, as donicelas e os teixugos. Tamén existen nas zonas máis elevadas e apartadas dos núcleos de poboamento humanos poboacións de lobo.

Invertebrados

Entre os invertebrados destacan algunhas especies como o caracol de Quimper (Elona quimperiana), terrestre e endémico dos bosques atlánticos, a caramecha de río (Belgrandiella rolanie) a lesma (Geomalacus maculosus). No verán, durante o día, é frecuente observar a bolboreta Apatura iris e pola noite a endromis dos salgueiros (Endromis versicolora). Outros coleópteros destacables son o escaravello Carabus galicianus asociado ós cursos de auga rápidos e limpos, e que é tamén un endemismo do noroeste peninsular, e mais o escaravello dourado (Chrysocarabus lateralis), ben distribuído por todo o territorio das fragas, e a vacaloura ou escornabois (Lucanus cervus), cada vez máis escasa nas fragas galegas. Nos ríos do parque destaca a presenza do mexillón de río (Margaritifera margaritifera).

• 

  Caracol de Quimper Elona quimperiana

• 

  Apatura iris

• 

  Aglia tau

• 

  Mexillón de río Margaritifera margaritifera

Peixes

No río Eume e afluentes están presentes o reo (Salmo trutta trutta) e a troita (Salmo trutta faria), peixes que remontan o río dende a súa desembocadura na vila de Pontedeume, e que teñen nas augas do Eume un dos seus mellores hábitats.

Xeoloxía

Artigo principal: Canón do Eume.

Presenza humana

Ponte invadida pola maleza nas Fragas do Eume

Mosteiro de Caaveiro

Mosteiro de Monfero

Dentro dos límites do parque atópanse numerosas pegadas da actividade humana, como os foios para facer carbón vexetal e grandes troncos cortados a rentes do chan. Tamén hai restos de interese histórico e de arquitectura tradicional, como cruceiros, pontes, ermidas.

Pero como mostras da presenza humana no parque destacan os mosteiros medievais de Monfero e Caaveiro.

O mosteiro de San Xoán de Caaveiro estableceuse no ano 934 nas Fragas do Eume para acoller aos numerosos anacoretas que vivían dispersos na zona. Pronto importantes doazóns de San Rosendo e outros nobres engrandecen o seu patrimonio recibindo este a maior parte das terras cultivables existentes á dereita do río Eume e tamén lle conceden a xurisdición sobre vilas e freguesías eximíndoo da autoridade do arcebispado de Santiago de Compostela. O conxunto foi declarado no ano 1975 Monumento Histórico-Artístico pola súa importancia arquitectónica.

Na actualidade é propiedade da Deputación provincial da Coruña, que iniciou no 2003 a restauración para a posta en valor do conxunto.

Destaca como curiosidade a presenza na zona do oso pardo, actualmente extinguido da xeografía galega, e da aguia real case extinta, na época na que se construíu o mosteiro.

As orixes do mosteiro de Monfero remóntanse ao século X, cando se fundou un cenobio ao pé dunha ermida dedicada a San Marcos. Na actualidade excepto a igrexa o resto de dependencias monacais atópase en estado ruinoso, porén estánse levando a cabo medidas para a súa restauración parcial.

A importancia social destes mosteiros baséase no feito de que durante moitos anos serviron de eixo vertebrador da vida económica, social e relixiosa da comarca.

Desastre ambiental

Camiño da Ventureira, nas Fragas do Eume, en marzo de 2012, pouco despois do incendio.

O 31 de marzo de 2012 comezou un lume no concello da Capela, que destruíu parte do parque e que non foi extinguido ata o día 3 de abril. A superficie queimada estimouse nun total dunhas 750 hectáreas , das que unhas 350 corresponden ó Parque.

Galería de imaxes

Vexa o artigo principal en Galería de imaxes do Parque natural das Fragas do Eume

• 

  Regato no parque

• 

  Anemone de bosque (Anemone nemorosa)

• 

  Abrótega (Asphodelus albus)

• 

  Estraloque (Digitalis purpurea)

• 

  Fento fero (Blechnum spicant)

Véxase tamén

Bibliografía

• Xosé M. Penas Patiño, Carlos Pedreira López, Calros Silvar, Guía das aves de Galicia, Baía Edicións (2004), ISBN 84-96129-69-5
• Ignacio González, Roberto Fernández e Rafael Salvadores, Guía de espacios naturais de Galicia, ISBN 84-8288-002-0

Outros artigos

• Fraga
• Bosque de ribeira

Ligazóns externas

• Parque Natural Fragas do Eume (Xunta de Galicia) [2] e [3]
• Ficha do Parque Natural das Fragas do Eume, Ministerio de Medio Ambiente
• Galería fotográfica de La Voz de Galicia