Acantodios

Os acantodios (Acanthodii, do grego ἅκανθα ákantha, "espiña" e εἰδής eidés, "co aspecto de"), tamén coñecidos como quenllas espiñentas, son unha clase extinta de peixes, cuxas especies teñen características comúns tanto dos peixes óseos coma dos cartilaxinosos.

Os primeiros acantodios apareceron entre finais do Ordovícico e comezo do Silúrico (fai 430 millóns de anos), pero só se volveron abundantes xa no Devónico. Unhas poucas liñas sobreviviron durante o Carbonífero e só unha no Pérmico.

Características

Fósil de Diplacanthus.

Os acantodios foron peixes pequenos, caracterizados por ter ó comezo de cada aleta unha gran espiña ósea -menos na caudal- a pesar de ter esqueleto cartilaxinoso, por iso antigamente eran mal chamados "quenllas de pel espiñada". Esta particularidade tan características das espiñas que soportan as súas aletas compártena cos teleósteos, pero a diferenza destes, e como ocorre nas quenllas, non están dotadas de capacidade motriz.

É o grupo máis antigo coñecido de gnatóstomos, tendo antepasados comúns con condrictios e osteíctios deducidas das homoloxías anatómicas que presentan con ambos, pero este grupo extinto parece estar á parte dos outros dous. Con todo, a súa mala fosilización fai que a maioría do que se coñece da anatomía deste grupo proceda só de exemplares ben conservados de Acanthodes, unha especie de final do Carbonífero e por tanto unha forma derivada doutras, polo que é difícil deducir o seu parentesco con outros vertebrados.

Anatomía e deducións a partir dela

A maioría dos acantodios medían menos de 20 cm de lonxitude, con corpos xeralmente moi estilizados, unha cabeza grande con boca terminal, grandes ollos e unha aleta caudal heterocerca.

Exoesqueleto óseo dérmico

A cabeza estaba recuberta de pequenas placas óseas, ás veces con grandes ósos recubrindo as branquias a modo de opérculo. As escamas que recubren o corpo son moi pequenas e apertadas, estando feitas de óso e dentina, o que fixo que fosilizaran ben; estas mostran liñas concéntricas de crecemento, polo que os peixes novos tiñan un número fixo de escamas e cada unha crecía por adición de óso e dentina nas marxes conforme o animal ía crecendo.

Tiñan unha ou dúas aletas dorsais e unha aleta anal, todas elas soportadas por unha grosa espiña ósea na súa parte dianteira. As aletas pectorais e pélvicas foron modificadas en longas espiñas, e nas formas máis primitivas podían ter até seis pares de espiñas ó longo do abdome. O nome "acantodio" refírese a esta colección de espiñas óseas ben visibles nos fósiles (acanthos=espiña), as cales non estaban relacionadas co esqueleto interno cartilaxinoso. As espiñas están recubertas de escamas alargadas e fusionadas.

Endoesqueleto cartilaxinoso

A lixeira osificación da cartilaxe preto da rexión do ollo e a rexión do oído permitiu a súa conservación, tendo o oído otolitos de calcita e dolomita; a maior parte deste endoesqueleto de cando en cando fosilizou.

Alimentación

A maioría dos acantodios carecían de dentes, polo que probablemente alimentábanse de pequenas partículas de alimento que filtraban da auga; só algunha das formas máis tardías podería capturar presas grandes con pequenos dentes derivados dos ósos dérmicos. Tiñan para filtrar unha ancha abertura da boca e anciños nas branquias, que eran unhas afiadas púas por dentro da gorxa ancoradas ó óso hioide e ós arcos branquiais; atopouse un espécime cun peixe óseo na súa cavidade bucal, presumiblemente tragado enteiro.

Teñen grandes ollos rodeados por varias placas escleróticas, o seu gran tamaño suxire que vivían en augas profundas do mar aberto e que poderían alimentarse subindo a profundidades intermedias ou na superficie.

Os Ischnacantiformes e Climatiformes está claro que eran depredadores, aínda que os segundos de pequenos invertebrados. Os Acantodiformes, debido á perda dos seus dentes e ter anciños nas bránquias dedúcese que eran filtradores de plancto do neuston, ademais de que un espécime mostrou grandes cantidades de pequenos crustáceos no seu estómago.

Defensas

As espiñas das aletas e outras espiñas poderían ter en principio unha función defensiva, facendo que fose desagradable ser tragados por outros peixes máis grandes; as formas máis tardías, tales como Acanthodes, parece que eran capaces de erizar as súas espiñas pectorais, co que lles farían clavarse no esófago dun posible depredador. Quizais isto foi unha medida defensiva exitosa, como se ve en peixes actuais que fan o mesmo.

Hábitat

Debido a que eran peixes neustónicos, os acantodios tiveron unha ampla distribución por todo o planeta, sendo especies esencialmente mariñas, aínda que algunhas especies son de auga doce; as especies do Carbonífero e Pérmico deberon vivir en auga doce de ríos de montaña.

Véxase tamén

Bibliografía

• Long, J.A., 1995. The Rise of Fishes: 500 Million Years of Evolution. Johns Hopkins Univ. Press. Baltimore and London.

Outros artigos

• Placodermi

Ligazóns externas

• Museo de peixes do Paleozoico (en inglés)